سونوۋ وتكەن عاسىر الپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا وقۋعا ءتۇسىپ، جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز ۋنيۆەرسيتەتىن، دارا فاكۋلتەتىن جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىققان بىزدەر ەدىك. سول ءارقايسىنىڭ سيپاتى بولەك دارىندى جاس وسكىننىڭ ءبىرتالايى ءقازىر ارامىزدا جوق، باقيلىق بولىپ كەتتى...
كەڭەستىك كەزەڭدەگى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – بۇل كۇندەرى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بيىل سەكسەنگە تولىپ وتىر. ءبىز ءوز وسكەن ورتامىز بەن وردامىزدى سىرتتىڭ كەمبريدجىنە دە، گارۆاردىنا دا، مگۋ-نا دا، لگۋ-ىنا دا ايىرباستاي المايمىز. التىننان ارداقتى، كۇمىستەن سالماقتى. ءوزىمىز اسا قادىرلەيتىن وسى وقۋ ورنىنداعى العاشقى كۇندەرىمىز بەن تۇندەرىمىز تۋرالى شاعىن ەتيۋدتى سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىن، قۇرمەتتى وقىرمان.
كاكەن قامزين، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
ۇمىتپەن اتتاپ ءار جىلعا،
سالساق تا بەتكە تەرەڭ ءىز،
تىزگىنى قاتتى تاعدىرعا
باس يمەي بىزدەر كەلەمىز.
م. كەنجەباي
سول جىلى بارلىعىمىز قىرىق توعىز تىلەكتەسكە، قىرىق توعىز باسەكەلەسكە كوبەيدىك. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. جاراتقان يەم جار بولىپ، جىلداعىداي جيىرما بەس ەمەس، ەلۋ جاننىڭ دۇعاسى قابىل بولدى. قازاق ءبولىمىن ايتام. ورىس ءبولىمى قاي قۇدايعا سىيىنعانىن وزدەرى بىلەر. مارە-سارەمىز. ەكى ەزۋ ەكى قۇلاققا ءدامىل-دامىل بارىپ قايتادى. يە، بۇل – 1968ء-دىڭ قوڭىر كۇزى. دەكانىمىز ت.س. اماندوسوۆ قازاقستاننىڭ ءار قيىرىنان ىرىكتەلگەن «جۇلدىزداردى» «ا» جانە «ب» توبىنا قاعىپ-قاعىپ، ءارقايسىنا ءبىر-بىر باستىق تاعايىندادى. تاعايىنداعانىن قاداپ، قادالىپ ايتتى. سول كەزدە دەموكراتيا مەن اكىمشىلىك رەسۋرس وسىلايشا قابىسا سالتانات قۇراتىن. «ا» توبىنداعىلار ءوندىرىستى، ءومىردى كورگەن ءوتىلى بار ازاماتتار، «ب» ارىپىندەگىلەر مەكتەپتى ەندى عانا تاۋىسقان، رومانتيزم، لەپىرمە سارىنىنان ءالى كوپ ۇزاي قويماعاندار. كەيىنىرەك ءتىس قاققاندار «ارلاندار»، بالاۋسا بالدىرعاندار «بۇزاۋلار» اتانىپ كەتتى.
الگى ەل كورگەن، ەس توقتاتقان جىگىتتەردىڭ اراسىندا ستاروستامىز قادىرعالي حوشامەتوۆ مايدا جەلەر ەدى. جاس شاماسى بىزدەن كوش ىلگەرى. ورنىقتى سويلەيدى، ورەكپىمەيدى، ودىراڭدامايدى. «بۇزاۋلارىن» قايىرىپ جۇماگۇل ساۋحاتوۆا جۇرەر ەدى جىميا كۇلىپ. ەلۋ جان – ەلۋ الەم، وسالمىن دەيتىن بىرەۋى بولسايشى. ەرنەۋنەن اسا، تاسىپ-توگىلىپ جاتقان وزدەرىنشە وڭشەڭ ساف تالانت. مىرزان كەنجەباي سياقتى باس اساۋلارى بارى قانشاما؟ ورىس ءتىلىن قاراكەسەك ورفوەفياسىنا كوشىرىپ العان باعدات مەكەيەۆتىڭ ارىنى ىلەنى تەرىس اعىزارداي. ازاماتتىق اۆياسيادان اۋىسقان ساياسات قوبىلانوۆ سىقىلدى ۇشقىشتار شە؟ وسىنداي «انارحيستەر» كوشىنە يە بولۋ قاي ءبىر جان راحاتى دەرسىڭ... ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، وڭكەي سەن تۇر، مەن اتايىندار، كەۋدەلەرى كورىكتەي اڭقىلداعان داۋىرىقپا توپ شەلەك اۋدانى «قازاقستان» سوۆحوزىنا ءجۇزىم تەرۋگە بارا قالسىن. ءتاتتىنىڭ كوكەسى تەك وسىندا ما دەرسىڭ، قالاي كۇيسەيمىن دەسەڭ دە ءوز ەركىڭ. توزاڭدانا توگىلىپ تۇرعان بۇيەندەي جەمىس شوعىن سەبەتكە دە، اۋىزعا دا توعىتا بەر. وڭەشتەن كەدەنسىز وتەدى. ىنساپتان ماقرۇم «بۇزاۋلاردىڭ» ءبىرى – جۇماقان سارىبايەۆ قارا جۇزىمنەن قالىڭداۋ الىپ جىبەرىپ، اپتا بويى بەلبەۋىن بايلاي الماي بەبەۋلەگەنىن قايتەرسىڭ...
جۇزىمگە تويعان كوڭىل سەمىرەدى، قاي-قايداعى شاتقا كەتەسىڭ. امانكەلدى قۇلماشيەۆتىڭ اششى تەمەكىسىنىڭ ءوزى مۇندايدا رودەندەي ويلانا پىشىرلايدى، اسقانباي ەرعوجايەۆ ءمودولينىن سان قۇبىلتا قۇيقىلجىتادى-اي كەپ، كامال ءابدىراحمانوۆ «الاتاۋدى» الاتاۋدان ارى اسىرىپ اكەتەدى، سىرىم داقمىرزايەۆ، كۇلاش احمەتوۆا، مۇحامەديا جۇماعالييەۆتاردىڭ تەبىندەپ كەلە جاتقان ليريكالارىنان كەڭ دالانىڭ قىمىز سامالى اڭقىلداي ەسەدى. «شىعايىن با، شىقپايىن با؟» - دەپ مۇرتتارى ەكى ويلى بوپ جۇرگەن وڭداسىن ەلۋبايەۆ، بەرىك شامشييەۆ، نۇرماحان وزبەكوۆ، قايىركەن اساۋوۆ سياقتى مالىشتەرگە ءبارى امەريكا، ءبارى تىلسىم... جارىسا كەپ، جابىسا كەپ تالقىلايمىز، ءمىنسىز ولەڭنەن قايتسەك تە ءمىن تابۋعا قۇشتارمىز. ويتپەي شە؟ ايتپەسە ول نە سىن، ول قانداي ينتەللەكت؟ باسىمىزداعى بارىن جايىپ سالۋعا بەيىلمىز. كەسىپ ايتامىز، ءشۇبالانۋ دەگەن بىزگە جات.
كۇندەردىڭ كۇنى قارا سوزگە دە ەسە ءتيدى. ارامىزداعى جالعىز پروزاشى – مارات قابانبايەۆ. ونىڭ بىر-ەكى اي بۇرىن «قازاق ادەبيەتىندە» «ىبەكەڭ» اتتى اڭگىمەسى جارىق كورگەن، باستابىندا ءوز باسىم كەكسە قالامگەردىڭ ءبىرى بولارسىڭ دەگەم دە قويعام. ويلاماعان جەردەن ماراتىمىز ءوز ارامىزدان شىعا كەلدى. تىرناقالدىسى ءتاپ-تاۋىر، شىپ-شىمىر. كەز كەلگەنىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن اۋىل شالىنىڭ حاراكتەرى، ءجۇرىس-تۇرىسى، سويلەۋ مانەرى - نانىمدى، يلانىمدى. ايتا بەرسەڭىز، ەسىك الدىنداعى تىرشىلىك ديناميكاسىنا قاتىستى ميكروەپيزودتارعا شەيىن.
سويتكەنشە بولعان جوق، تالدىرماشتاۋ كەلگەن ءبىر سابازىمىز اۆتور اڭگىمەسىنىڭ مورالدىق جاعىنان ۇستامسىز ەكەنىن ۇستەمەلەي كەلە:
- مەن مۇنداي شىعارما جازۋعا ۇيالار ەدىم، - دەدى قوڭىرقاي بەتىنىڭ ۇشى قىزارىپ.
قىزدار شوعىرى بەك تاربيەلى، بەك يبالى جىگىتكە ريزاشىلىق كوڭىلمەن قيىلا قارادى. سونداعى فەمينيستىك ار-نامىستى اياۋسىز اياققا تاپتاعان اتىڭ وشكىر ازعىن اتەش ەكەن، كوپتىڭ كوزىنشە ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان شىبيگە كوز ءسۇزىپ نەسى بار، شۇبار تاۋىقتىڭ ءتالىمسي بۇلتالاقتاپ، شپورى ساۋسىلداعان «گۋسار» قورازدان قورعالاعانى قاي ساسقانى... كوپشىلىك ايران اسىر، دال بولدى دا قالدى. بەت مونشاعى توگىلىپ تۇرعان بويجەتكەندەر كوگەرمەي، كوكتەي سولعىر قياناتشىل قورازدى ءتۇتىپ جەردەي تىكسىندى. ماراتىمنىڭ شاشى كۇرىك تاۋىقتاي ءۇرپيىپ كەتتى. ءىس ناسىرعا شابايىن دەدى. مەن ىشتەي وسىلار م.ا. شولوحوۆتىڭ «كوتەرىلگەن تىڭىنداعى» ناگۋلنوۆ پەن ششۋكار شالدىڭ ءتۇنى بويى قوراز اۋەزىن تاماسانا تىڭداعانىن بىلمەيتىن شىعار، فازيل يسكاندەردىڭ «قوراز» اتتى اڭگىمەسىن وقىماعان بولار، ايتىپ قالسام – ولار جەرگە قارار، ايتپاسام – ماراتتى جەرگە قاراتار دەپ، ويىم سان ساققا كەتىپ وتىرعان. ءداپ وسى كەزدە سوزگە جايىمەن ستاروستامىز قادەكەڭ، قادىرعالي حوشامەتوۆ كيلىكتى. ءبىسمىللانى قازاقى مىنەزدەن، ۇلتتىق تابيعاتتان سۋىرتپاقتاي كەلە، كوركەم وبرازدى الەمدىك، ورىس ءتىلدى ادەبيەت تانىمىنا اپارىپ تىرەپ قويدى. سيۋجەت، كومپوزيسيا، وي تاسقىنى، تىلدىك ماتەريال، حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى ۇردىستەر جايلى نە ءبىر مىيسالداردى تاراتتى-اۋ دەيسىڭ. ەل ۇيىپ، باس شۇلعىپ قالدى. ايدارىنان جەل ەسكەن قوراز-كازانوۆا ءادىرا قالدى.
- مەن بولاشاقتا ماراتقا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىن، وعان اعىسى مول، ايدىندى ەپيك، كەڭ
تىنىستى قالامگەردىڭ تاعدىرى بۇيىرار دەپ ويلايمىن.- قادەكەڭ ءوز ساۋعاسىن وسىلاي ءتۇيىپ تاستادى-اۋ دەيمىن. وسى ءتۇيىن، وسى دۋالى بولجام ونىڭ قاپىسىز ەستەتيكالىق تالعامىن، دارىنعا دەگەن جاناشىرلىعىن، جولداسقا دەگەن وڭ قاباعىن اجارلاندىرا تۇسسە كەرەك. سول اقجارقىن، رياسىز پەيىلدەن قادەكەڭ دوسىمىز مىنا ءپاني جالعاندا اجىراپ كورگەن ەمەس. ونىسىن جاقسىلار ەلىنە، ەشكىمگە قيماي، الا كەتتى.
