الپىسىنشى جىلدارى قازاق ادەبيەتىنە ات بايلاعان ءبىر شوعىردىڭ قالام تارتىسى الدىڭعى تولقىندى جاعادا قالدىرعانداي ەدى. ولاردىڭ شىعارماشىلىققا كەلۋى قازاق ادەبيەتىنە جاڭا ءبىر سەرپىن بەرىپ، بولەكشە سارىن قالىپتاستىردى. ونىڭ ءبىر سەبەبى سول كەزدەگى جازۋشىلاردىڭ سوعىس جىلدارىنداعى باقىتسىز بالالىقتارى شىعار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سول سياقتى ەگەمەندىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا بالعىن بالالىقتارى وتكەن ءبىر توپ اقىن ادەبيەتكە وزدەرىنە ءتان جاڭالىعىمەن كەلگەنى بەلگىلى. ولاردىڭ دا بالالىقتارى توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىنان قامشى جەدى، ءبىر قالىپسىز قوعامدىق ورتا ولاردىڭ ساناسىن شايقادى. سول ۇيىرگە شەتەلدەن تۋعان توپىراق اڭساپ، ساعىنىشىن قۇشاقتاپ، جاڭا ەنەرگيامەن جەتكەن ءبىر توپ قوسىلدى. ادامنىڭ كەيىنگى ءومىرى بالالىعىمەن تىعىز بايلانىستى دەسەك، داۋىرلىك جاعداي ولاردى سوسياليستىك رەاليزىمگە ۇركە قاراۋعا ۇيرەتتى. سونىمەن، ولار سوسياليستىك رەاليزمنىڭ باسىنان اتتاپ ءوتىپ، جولسىزدان جول سالماققا، ادەبيەتتىڭ باسقا ءبىر اسپانىن ىزدەپ شارىق ۇرا باستادى. وسى ازاماتتاردىڭ ءتۇرلى باسىلىمداردان شىققان جىر جيناقتارىنا قاراپ وتىرساڭىز، العاشىندا قازاقى قارا ولەڭگە ات شالدىرىپ، جىراۋلار ۇلگىسىندە دە قالام تارتىپ، جۇمىكەننىڭ سۋ توگىلمەس جورعا جىرىمەن ءبىراز «اۋىرىپ» بارىپ ءوز سۇرلەۋلەرىن سالماققا نيەتتەنىپ، سونىڭ جولىندا تىنىمسىز ىزدەنىپ، جاڭا فورمالار، جاڭا كوركەمدىك جاراتۋعا ۇمتىلىستارى بايقالدى. مىسالى:
بوكەن جون، بورتە قىراتتار استىندا
شوپتەرمەن جابىلعان،
اقسوڭكە سۇيەكتەر سويلەيدى،
نە تۇيدىك ارۋاقتار زارىنان؟!
ىقىلاس وجاي .«تاريح»
ءۇن-تۇنسىز. جىم-جىلاس.
ەسىك پەن تەرەزە –
ماڭگىلىك اشىلماس كەيىپتە. جابىلعان.
«يەك سۇيەۋ». ءتوقتارالى تاڭجارىق
اعاتاي،ويانشى! سەن تۇرەن سالماعان بوستىققا مەن قالاي ەگەم ءدان. شەگىرتكە شورشيدى مەن باسقان كوگالدان. «اعاتاي» تولەگەن مەللات
وقىپ وتىرساڭىز، قازاقى قارا ولەڭنىڭ ىرعاعىنا كەلمەيتىن، قارا سوزگە جاقىن ءبىر ۇيلەسىم بايقالادى. ءتىپتى تىنىس بەلگىلەرى دە ءوز الدىنا ايرىقشا «قىزمەت» اتقارىپ تۇر. ولاردىڭ ءبىرى اق ولەڭنىڭ جەلىسىنە سالسا، ءبىرى ەكپىندى، ىرعاقتى بولىپ كەلەتىن سونى سوقپاققا باستايدى.
كوبىمىز ولەڭدى كوڭىل -كۇيگە، اششى ايعايعا سالىپ تىرجالاڭاش جەتكىزىپ، ءبىر نارسەگە ولەڭمەن اقىل ايتىپ، كۇيىنىش ءبىلدىرىپ، اتتانداپ جۇرەمىز. قۇددى سونىڭ اقىلىنا الەم ءزارۋ بوپ وتىرعانداي. بوياۋىنان كوركەمدىك قاشىپ، ولەڭى پۋبليسيستيكانىڭ قانجىعاسىندا كەتىپ جۇرگەن اقىندار از ەمەس. بودلەرشە ايتساق: «ولەڭ دەگەن سۇلۋلىق، ءومىر دەگەن سۇرقيالىق گۇلدەرى عانا». «الەمدە وتىز ءۇش سيۋجەت بار». بارلىق شىعارماشىلىق ادامى سول سيۋجەتتەردى جازىپ كەلەدى. ءبىراق قالاي جازىپ كەلەدى؟ تەك شاماسى كەلگەندەرى عانا جاڭاشا كوركەمدىك جاراتىپ، ءبىز ات-تونىمىزدى الا قاشىپ ۇركەتىن «يزمدەر» جاراتىپ جازىپ جاتىر. ءدال وسىنداي كوركەمدىككە ۇمتىلۋ، ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اقىنداردان دا بايقالادى، سول جولدىڭ ءبىرى - سيمۆوليزم. سيمۆوليزم ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزگە جات ەمەس. بۇل جول سوپىلىق ادەبيەتتە كەڭىنەن قولدانىلعان. كەيىندەپ ماعجان جۇمابايەۆتار دا بۇل جولدى پايدالانعان. اقبەرەن ەلكەزەكتىڭ «تۇمان»، ءتوقتارالى تاڭجارىقتىڭ «جىلقىلار»، تولەگەن مەللاتتىڭ «تامشى ءۇنى» سياقتى ولەڭدەر تازا سيمۆولدىق ماندە جازىلعان ولەڭدەر. سوزىمىزگە وراي اقىنداردان مىسال كەلتىرسەك:
اق جاڭبىر ايىققان ساتتە،
جاپىراققا تۇندىم.
جارالى جاتىرعا ءتۇسىپ،
جادىگوي تۋدىم.- دەيدى تولەگەن مەللات. قۇران اياتتارىندا:«سەندەردى ءبىر تامشى سۋدان جاراتتىق» دەلىنەدى. قاراپ وتىرساڭىز، تامشىنىڭ ءمانى «نۇكتەگە» بارابار. الەمنىڭ جاراتىلىسىندا ءارقانداي نارسە نۇەتەدەن، تۇيىردەن باستالادى. ءبىر ساباق بيدايدىڭ دا، ءبىر شوق گۇلدىڭ دە، جاندى ادامنىڭ دا باستالعان جەرى - نۇكتە. يسلامدا جۇرەكتەگى قارا داقتىڭ (داقتىڭ ءوزى نۇكتەگە تەڭ) ىستەگەن كۇنا ارقىلى جۇرەككە جايىلىپ، ازعىنداۋعا اپارتىنى بار. ولەڭدە اقىن كۇنانىڭ دە، جاماندىقتىڭ دا، سۇلۋلىقتىڭ دا بارلىق نارسەنىڭ تامشىدان باستالىپ ۇلعايىپ، ادام بالاسىنىڭ شاماسى كەلمەيتىن دارەجەگە جەتەتىنىن اڭعارتقانداي. ولەڭدەگى تامشىنىڭ ءمانى- تازالىق، كۇنا، جاماندىق بولىپ وزگەرىپ وتىرادى. سول ارقىلى اقىن وسىنىڭ ءبارى بولمىستىڭ باستالعان ساتىنەن بەرى بىزگە سەرىك بولىپ كەلە جاتقانىن بەينەلەيدى.
وسى توپتا جىلقى ىشىندەگى الاداي بولىپ كورىنىپ كەلە جاتقان اقىن ءتوقتارالى تاڭجارىقتىڭ بوگەنايى بولەك. ولەڭدە سيمۆولدىق دەتالداردى پايدالانۋى دارا. اقىننىڭ «جىلقىلار» دەگەن ولەڭىندە:
ولار شۇرقىراپ سۇپ-سۇرى تۇماننان شىعاتىن،
قايتادان كىرەتىن سۇپ-سۇرى تۇمانعا.-دەيدى.
جالپى جىلقى مەن قازاق ەگىز ۇعىم. ولەڭدەگى جىلقىنىڭ ءمانى- سوناۋ ساقتاردان باستالىپ ساحارا توسىندە ەركىن جورتقان كوشپەندىلەردىڭ بالاماسى. ال تۇمان اۋمالى-توكپەلى تاريحتىڭ شايقاۋى. نەمەسە ەركىندىك ءۇشىن ارپالىس. اقىن ولەڭنىڭ باسقى شۋماعىن دا وسىنى ايتادى، كەلەسى شۋماقتارىندا بۇگىنگە قايتىپ ورالادى دا:«قۇلا ما، قوڭىر ما، قىلاڭ با...... بىلمەيمىز، ءبىز ءۇشىن بەيمالىم ءتۇر-تۇس»،- دەيدى. ارينە، بۇل كۇندە اتتان تۇسكەن قازاقتىڭ حالى ءدال وسىنداي. نەمەسە كوشپەلى مادەنيەتتىڭ تىرشىلىك قاينارىن جوعالتقان ءبىزدىڭ ىلكىگە دەگەن تۇسىنىگىمىز اشىلىپ جاتىر. اقىن وسىنى ايتۋ ارقىلى وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى التىن ءجىپتىڭ ۇزىلگەنىنە كۇرسىنەدى. جالپى ءتوقتارالى ولەڭدەرىندە سوزبەن سۋرەت سالۋ، كوڭىل-كۇي ايتۋدان باس تارتۋ، ولەڭدە ءسوزدىڭ ءمانىن قالدىرىپ، اقىن ءوزىن«ءولتىرۋى»، سۇلۋلىقتىڭ ىشىندەگى قاسىرەتتىلىك بايقالادى.
كەلەسى ءبىر اقىن اقبەرەن ەلگەزەك «تۇمان» دەگەن ولەڭىندەگى نىشاندىق ءمان. «تۇمان» بەلگىلى قوعامدىق ورتانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى، ساياسيلىقتىڭ تۇرعىنداردى قاساڭ سانالىق تۇسىنىكتە ءومىر سۇرۋگە يتەرمەلەۋى جانە ادامنىڭ ىشىندەگى ءوزىن-وزى تاني الماي قاراڭعىلىقتا ءومىر ءسۇرۋى ەسەبىندە كورىنەدى. مىسالى:
مەنىڭ نالا-مۇڭىمنان جاراتىلعان
دالا – تۇمان…
تۇكپىرىندە تۇماننىڭ پەرىشتە ءجۇر،
(تۇماننىڭ ىشىندە جۇرگەن مۇمكىن پەرىشتە، مۇمكىن ءشايتان. سەبەبى مەننىڭ(كەيىپكەر) وزىنىڭدە ىشىندە ءبىر تۇمان بار).
سوقىر تۇمان جانە مەن…
«مەن» دەپپىن عوي…
ءوزىمنىڭ دە تۇماننان جوق ايىرمام…
پەيىش نۇرى تامشىلاپ قاناتىنان...
«مەننىڭ» ىشىندەگى وسى كۇڭگىرتتىككە، تۇماندانعان سانامەن ويلاۋعا سۇيەنسەك كورگەنى پەرىشتە ەمەس دەۋگە بولادى. بۇل ۋلانعان، ارنايى شەڭبەر ىشىندە تاربيەلەنگەن سانانىڭ تەمىردى التىن دەپ شاتاستىرۋى. اقىن وسىنى ايتۋ ارقىلى، قوعامدىق بيلىكتىڭ ءوز «تۇمانىن» جاسىرۋ ءۇشىن توبىرلىق «تۇماندى» مەيلىنشە قويۋلاندىرا تۇسەتىنىن بەينەلەيدى.
كوپتەگەن اعا اقىن-جازۋشىلارىمىز «قازاق ادەبيەتى توقىرادى، كۇنى ءسوندى» دەپ جار سالادى. جاڭاشىل ادەبيەتكە ۇركە قاراپ (ارينە كەڭەس وداعى بيلىگى ءۇشىن مودەرنيزم وتە ءقاۋىپتى جاۋ بولىپ ەسەپتەلگەن)، داۋرەنى بىتكەن كەڭەستىك جۇيەمەن بىرگە قۇردىمعا كەتكەن سوسياليستىك رەاليزمنىڭ ەتەگىنە تاس كەنەشە جابىسقان جازارماندار ءۇشىن ادەبيەت توقىراسا توقىراعان شىعار، ال جاڭاشىل جاستار ءۇشىن كەڭەس كەزىندە بۇعاۋعا ۇشىراعان قازاق مادەنيەتىنىڭ، قازاق ءسوزىنىڭ قۇپياعا تولى، سىرلى دا جۇمباق قويناۋى ءالى اشىلىپ بولعان جوق. سول جىنىس قويناۋدىڭ سىرىن اشىپ، الەمگە ءپاش ەتۋ ءۇشىن جاس ادەبيەتشىلەر ەشكىمنەن قالاماقى تىلەپ زار جىلاماي-اق (سەبەبى ولار كەڭەس وداعىنداعى بىرەۋلەر سياقتى جاعدايىن جاساسا عانا جازاتىنداردان ەمەس)، «جالاڭ اياق جار كەشىپ، قىزىل اياق قىر كەشىپ» قازاق ادەبيەتىن كوركەيتسەك دەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز، زامانداس؟
ىقىلاس شالعىنباي
"قامشى" سىلتەيدى
.
