(ەربول الشىنبايدىڭ ءبىر داستانىن وقىعاندا تۋعان ويلار)
ءسوز باسى
ەرتەرەكتە وقىعان ءبىر ماقالادان ەسىمدە قالىپتى. اۆتور، ەۆگەنيي ەۆتۋشەنكونىڭ پوەزياسىن كەڭەستىك مادەنيەت پاراديگماسىندا عانا قاراۋ كەرەك دەگەن وي ايتادى. الايدا، سۋرەتكەر قانداي كونتەكستە وتىرسا دا، بەينەلەۋ تەحنيكاسىنىڭ جەتىلگەندىگى سونداي، ءبارىبىر شىندىقتى ايتادى ەمەس پە؟
پوەزيادان اۋلاقتاۋ باسقا ءبىر ونەر تۇرىنەن مىسال. بەلگىلى كەڭەس رەجيسسەرى ۆلاديمير ۆاينشتوك 1936 جىلى «كاپيتان گرانتتىڭ بالالارى» اتتى فيلم تۇسىرەدى. جيۋل ۆەرننىڭ رومانىن وقىعان ادام بىلەدى، بۇل فيلم الىس قۇرلىقتاردى، ارالداردى ىزدەپ، سول ساپاردا جوق بولىپ كەتكەن كاپيتان گرانتتىڭ بالالارىنىڭ باسىنان وتكەن حيكمەتتەر جايىندا. بالالار اقىرىندا اكەسىن ەشكىم مەكەندەمەيتىن ارالدان ىزدەپ تابادى. فيلم دايىن بولىپ ەندى كوركەمدىك كەڭەستىڭ سارابىنا سالىنادى. كەڭەستە وتىرعان، سيستەمانىڭ ادال كۇزەتشىلەرى، رەجيسسەرگە «بۇل فيلم ارقىلى نە وي ايتقىڭىز كەلدى؟» دەگەن سۇراق قويادى. سوندا ۆ.ۆاينشتوك «مەن جيۋل ۆەرننىڭ رومانىن ەكرانعا شىعاردىم. كەڭەس بالالارىن تەڭىزشىلىككە، ساياحاتقا ۇندەدىم. بۇدان بوتەن وي جوق مەندە» دەيدى.
الەمدىك مادەنيەتتە ون مىڭداعان جىلدىق تاريح بارىسىندا قالىپتاسقان، بارلىق ادامزات قوعامدارىنا ءتان، ەشقاشان مىزعىمايتىن ارحەتيپتەر بولادى. بۇل ارحەتيپتەرگە ەشقانداي قوعام داۋ ايتا المايدى. بۇل ارحەتيپتەردى ەشقانداي پاتشا، ەشقانداي ديكتاتور جوققا شىعارا المايدى. سەبەبى، بۇل بەينەلەر – ونەر اتاۋلىنىڭ ماڭگىلىك ماتەريالى. ماتەريالدى جويساڭىز – ونەر بولمايدى.
كەڭەستە وتىرعانداردىڭ ءبىرازى نكۆد-ڭ قىزمەتكەرلەرى، بارلىعى مەملەكەتشىل، ساياساتتىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرگەن جىرىندىلار. ولار بىلەدى، كەزىندە رەسەيدەگى قوعامدىق قوجىراۋ چەرنىشيەۆسكييدىڭ «كىم كىنالى؟» دەگەن جالعىز اۋىز ساۋالىنان باستالعانىن، اقىرىندا قوجىراۋدىڭ بۇلعاققا ۇلاسىپ يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا سەبەپ بولعانىن. پروكاتقا شىعاتىن بولسا، بۇل ءفيلمدى، رەجيسسەر جوسپارلاعانداي، ميلليونداعان بالا كورەدى. ال ولاردىڭ دەنى – رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردىڭ ۇرپاقتارى. ءفيلمدى كورگەننەن كەيىن، وسى اتىلعان، اسىلعان، ايداۋعا جىبەرىلگەن ميلليونداعان قۇربانداردىڭ ارتىندا قالعان جەتىمدەردىڭ ءارقايسىسىنىڭ كوكىرەگىندە «ال مەنىڭ اكەم قايدا؟» دەگەن ساۋال باس كوتەرەتىنىن سەنزورلار بىلەدى. جانە نازىك جۇرەكتە جاسقانشاقتاي، قورقاقتاي بوي كوتەرگەن بۇل ساۋال، اقىرىندا الەۋمەتتىك داۋىلعا اينالىپ جاڭا يمپەريانىڭ كۇيرەۋىنە سەبەپ بولاتىنىن دا بىلەدى، البەتتە. كوركەمدىك كەڭەس ۇزاققا سوزىلادى. الايدا، قانداي قۇبىجىق سيستەماعا بولسا دا ونەر كەرەك. سونىمەن، نكۆد-ڭ سىنشىلارى ويلانىپ، تولعانىپ، ءبىراز نارسەلەردى كەسىپ، ءفيلمدى كوپشىلىككە ۇسىنۋعا ءماجبۇر بولادى. كەلەسى 37ء-شى جىلى تاعى دا قانشاما ادام رەپرەسسياعا ۇشىرايدى، تاعى دا ميلليونداعان بالا جەتىم قالادى.
كەڭەس سيستەماسىن قۇلاتقان – كاپيتان گرانتتىڭ بالالارى. بۇل جەردە اكەنى اۆستراليانىڭ نەمەسە جاڭا زەلانديانىڭ قالىڭ جىنىس ورماندارىنان ىزدەي مە، الدە نكۆد نەمەسە كگب-ڭ اباقتىلارىنان ىزدەي مە، ايىرماسى جوق. ەڭ باستىسى، بالا شىندىقتى ىزدەپ ۇيرەنەدى.
رەسەيدەن ەميگراسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ۇلى اقىننان شەتەلدىڭ ءبىر ايگىلى گازەتىندە ارنايى باعاندى جۇرگىزەتىن كولۋمنيست سۇحبات الادى. سول سۇحبات كەزىندە جۋرناليست «پوەزيا تۋرالى ءار زاماننىڭ جانە ءار قوعامنىڭ ءوز تۇسىنىگى بار. رەسەيمەن سيىسا الماي شىققان ءسىز، پوەزيانىڭ نەندەي قۇبىلىس ەكەنىنە ءبىر اۋىز سوزبەن انىقتاما بەرە الاسىز با؟» دەگەن ساۋال تاستايدى.
اقىن «پوەزيادا ءسىز ايتقانداي مىڭ انىقتاما جوق. پوەزيا بارلىق ۋاقىتتا اكەنى ىزدەۋدەن تۋادى. اكە، قۇداي بەينەسىندە بولا ما، يا ارۋاق، يا باسقا ءبىر قۇبىلىس بولىپ كەلە مە، ايىرماسى جوق» دەيدى. جۋرناليست قايران قالىپ، «كەڭەس سىنشىلارى، كەڭەس يدەولوگتارى ءسىزدى تۇسىنىكسىز جازادى دەپ، ءسىزدىڭ تىلىڭىزگە ءتيىستى ەمەس پە، اقىرسوڭىندا ءسىزدىڭ باتىسقا كەتۋىڭىزبەن اياقتالعان كونفليكت وسىلاي باستالدى ەمەس پە؟» دەيدى. سوندا اقىن «جەندەت پەن قۇرباننىڭ ءبىر-بىرىن جاقسى تۇسىنەتىندىگى سياقتى، سول ءسىز ايتىپ وتىرعان يدەولوگتار مەن سىنشىلار دا، مەن دە، ءبىر-بىرىمىزدى جانە ويىننىڭ شارتتارىن وتە جاقسى تۇسىنەتىن ەدىك. ولار دا، مەن دە، ءتىل دەگەندە كوكەيىمىزدە قۇدايدى ۇستاپ وتىردىق. ءبىز ءتىل تۋرالى داۋلاسقان جوقپىز – قۇداي تۋرالى داۋلاستىق. مەن، قۇداي كەرەك دەدىم، ولار قۇدايدىڭ كەرەگى جوق دەدى. ءسىز ايتىپ وتىرعان كونفليكتتىڭ تامىرى وسىندا جاتىر» دەيدى.
بۇگىنگى ۇرپاق توعىز جولدىڭ تورابىنا كەلىپ تۇر. تاريحتىڭ ەمەس – ءوزىنىڭ توعىز جولىنىڭ تورابىنا. سەبەبى، ونەردە دايىن جول بولمايدى. ءار ۇرپاق جولدى جاڭادان باستايدى.
شاكارىمنىڭ قالاي ولگەندىگى
ەربول الشىنبايدىڭ قالامىنان شىققان «شاكارىمنىڭ شىڭعىستاۋمەن قوشتاسۋى» اتتى شاعىن داستانى دا اكەنى، رۋحاني اكەنى ىزدەۋ تاقىرىبىنا قۇرىلعان. شاكارىم ءوزىنىڭ ۇلى اعاسى حاكيم ابايعا تاياق تاستام جەرگە كەلگەن ادام. ءبىراق، ەكەۋىنىڭ دارەجەسى تەڭ. سەبەبى، ۇلىلىق دەپ اتالاتىن شەكارانىڭ ار جاعىنداعى دۇنيەدە ۇلكەن-كىشى، ارتىق-كەم دەگەن بولمايدى. ءارقايسىسى ءوز تۇعىرىندا تۇرىپ ۇلى تۇلعا.
اقىن ءوزىنىڭ رۋحاني اكەسىن ىزدەي-ىزدەي اقىرىندا شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرىنداعى قۇرقۇدىققا كەلەدى. وسى جەردە ول شاكارىمنىڭ ولىمىنە كۋا بولادى. شىڭعىستاۋمەن قوشتاسۋ – قيىر قونىپ، شەت جايلاپ بارا جاتقانداعى تۋعان جەرمەن قوشتاسۋ ەمەس. شىڭعىستاۋمەن قوشتاسۋ – مىناۋ جارىق دۇنيەمەن قوشتاسۋ. ياعني، اتالعان داستاندا، جەتى جۇرت كەلىپ جەتكەن جەر، كارى شىڭعىس جالپى بولمىستىڭ سيمۆولى دارەجەسىنە جەتكەن. ەرتەدەگى ۇلى جىراۋلاردىڭ ءبىرى ءوزىنىڭ امىرشىسىنە ايتىپتى: «سەن... مەنىڭ بارماي تاپقان قاعبامسىڭ» دەپ. قۇدايعا شىن سەنگەن ادام ءۇشىن ءوزىنىڭ وتىرعان جەرى – قاعبا. سول سياقتى، ولىمگە قولايسىز ۋاقىت، ولىمگە قولايسىز جەر بولمايدى. شاكارىمگە بۇيىرعان نەسىبە، وسى – قۇرقۇدىق.
– ەي، شىڭعىستاۋ،
شىڭعىستاۋ!
قان تولىپ قارا جانارعا
قايعىردىم سوڭعى قاراردا.
قايقى دا قىلىش قىزىل ءتىل،
قوشتاسار ساتتە قامالما!
باۋىرىڭ بايسىن سالقىن ب ا ق،
سامالىڭ ساۋمال اڭقىلداق.
قىز ەرىن قىزىل بۇلدىرگەن،
قىمسىنا بارىپ ۇزدىرگەن.
اسىلى ارۋ قوينىڭا
ارسىزدار قولىن سالار ما؟!
شاھيتتەر جاتقان جۇرتىما
شاپاعات قىلعاي، جان اللا!
ەي، شىڭعىستاۋ،
شىڭعىستاۋ!
شاشىڭدى قۇداي اعارتقان،
بىتپەيتىن شەر مەن مۇڭ قالدى.
كەشەگى كەردەڭ الاشتان،
كەۋدەسى بيىك كىم قالدى.
اسىلدان اتام قۇنانباي،
ورداسى ونىڭ تۇل قالدى.
كۇناسىز قارا توپىراق
توسىمنەن اققان قىزىل قان،
سىمىرگەن كەزدە سۇرلاندى.
جەل جىلاپ تۇرىپ جوقتاعان،
مۇڭلى دا سىرلى جىر قالدى.
قۇرقۇدىق ماڭى قىراڭ بەل،
قىراڭعا تاعى شىعار ما ەل.
قۇدايسىز قىرىق قاراقشى،
استىندا كەتتى قۇراندى ەر.
ەي، امانات قالعان اق ءتانىم،
وسى ما ەدى قۇلار جەر،
سۇيەگىم بەتىن جابارعا
تابىلماي كەتتى ءبىر ارلى ەر.
ەي، شىڭعىستاۋ!
شىڭعىستاۋ!
قىزارىپ تۇرسا كۇن كوكتە،
قىلقيماس الماس سىنسا دا،
قىنابىن جاتقا كىرلەتپە!
قىنابىن جاتقا كىرلەتسە،
ەرتەڭگى تۋعان جاس بالا،
جاۋتاڭكوز بولىپ جۇرمەس پە؟!
قىرىڭا توككەن قىزىل قان،
قىرمىزى كوكتەم بولعاندا،
قىزعالداق بولار كۇن جەتسە!
ينتەرتەكست، ينتەرتەكستۋالدىك ينتەرپرەتاسيا
ينتەرتەكستۋالدىلىك (ينتەرتەكستۋالنوست) – قانداي دا بولماسىن تەكستىڭ، ءوزىن قورشاعان سەميوتيكالىق ورتامەن بايلانىسىن تۇسىندىرەتىن پوستمودەرنيستىك تەكستولوگيانىڭ تەرمينى. بۇل تەرميندى العاش ەنگىزگەن ادام – يۋليا كريستيەۆا. م.ءباحتيننىڭ «پوليفونيالىق رومان» كونسەپسياسىن پايىمداۋ كەزىندە پايدا بولعان تەرمين اقىرسوڭىندا تەكست جايلى ءىلىمنىڭ باستى ۇعىمىنا اينالدى. بۇل ۇعىمعا سايكەس، قانداي دا بولماسىن تەكست وزىنە دەيىنگى جانە وزىمەن قاتار تۇرعان تەكستەرمەن ديالوگقا تۇسەدى. گادامەر ايتادى، «قانداي دا بولماسىن ءسوزدىڭ ماعىناسى ونىڭ وزىندە عانا ەمەس... سونداي-اق، ول (ءسوز) وزىنە دەيىنگى ايتىلعان سوزگە جانە ءالى ايتىلماعان سوزگە سىلتەمە جاسايدى، وسىلاي بولعاندا عانا ءسوز ءوزىنىڭ شىن ماعىناسىنا جەتەدى» دەپ. پوستمودەرنيزمدە، تەكستىڭ، ءوز ارتىندا تۇرعان تاڭبالىق فونمەن ماتاسا بايلانىسقا ءتۇسۋى، ماعىنا تۋدىرۋدىڭ باستى شارتى بولىپ تابىلادى: «كەز كەلگەن ءسوز (تەكست) باسقا سوزدەردىڭ (تەكستەردىڭ) قيىلىسۋى بولىپ تابىلادى»، «قانداي دا بولماسىن ءسوز (تەكست) جازۋشى جازعان حاتتىڭ، وقىرمان (نەمەسە پەرسوناج) جازعان حاتتاردىڭ ديالوگى بولىپ تابىلادى» (يۋ.كريستيەۆا). رولان بارت ايتادى: «تەكست دەگەنىمىز... ءوزىنىڭ شىققان تەگىن ۇمىتقان كوپتەگەن تەكستىڭ بىر-بىرىمەن استاسۋى بولىپ تابىلادى»، «وسىلايشا ءاربىر تەكست شىندىعىندا ينتەرتەكست بولىپ تابىلادى...»، «ءاربىر تەكست – ەسكى سيتاتالاردان قۇراستىرىلعان جاڭا ءبىتىم، سەبەبى، قاشان بولسىن، تەكست، ءارتۇرلى جارالعان، ءار تاراپتان كەلگەن باسقا تەكستەردىڭ قورشاۋىندا تۇرادى» دەپ. سول سەبەپتى، پوستمودەرنيستىك ويلاۋ ءستيلى كەيدە «سيتاتالىق ويلاۋ» («سيتاتنوە مىشلەنيە») دەپ، ال پوستمودەرنيستىك تەكستەر «سيتاتالىق ادەبيەت» («سيتاتنايا ليتەراتۋرا») دەپ باعالانادى.
اتالعان (ينتەرتەكستۋالدىلىك) پوستمودەرنيستىك كونسەپسيانىڭ باستى ۇعىمى – پاليمپسەست. تاراتىپ ايتساق، پاليمپسەست، كونە جازۋدا، كونە سۋرەت ونەرىندە كوپ پايدالانىلعان تەحنولوگيا. بۇرىنعى سۋرەت، كونە گرافيكا، قاعازدىڭ ورنىنا ارنايى وڭدەلگەن، پەرگامەنت دەپ اتالاتىن (بىزشە – ءسىرى) تەرىنى پايدالانعان. مىنە، كەيبىر جاعدايلاردا (ونىڭ سەبەبى وتە كوپ) بۇرىنعى سۋرەت، ياكي بۇرىنعى جازۋدى ۇستىنەن ءبىر قابات ارنايى جەلىممەن سىلاپ تاستاپ، جەلىمنىڭ ۇستىنە جاڭا تەكست جازادى، نەمەسە جاڭا سۋرەت سالادى. كەيدە پاليمپسەست بىر-بىرىمەن قاباتتاسقان جيىرما-وتىز سۋرەتتەن نەمەسە جازۋدان تۇرۋى مۇمكىن.
قازىرگى نارراتولوگيانىڭ نەگىزىن قالاعانداردىڭ ءبىرى، بەلگىلى فرانسۋز ادەبيەتتانۋشىسى جەرار جەنەتتىڭ ايتۋىنشا، كەز كەلگەن تەكست – پاليمپسەست بولىپ تابىلادى: قانداي دا بولماسىن تەكست بۇرىننان بار تەكستەردىڭ ۇستىنەن جازىلادى. بۇرىنعى تەكستەردىڭ سەمانتيكاسى، سوڭعى جازىلعان تەكستتىڭ ماعىناسىنىڭ استىنان ساۋلە شاشىپ كورىنىپ تۇرادى. بىر-بىرىمەن قاباتتاسقان ينتەرتەكستۋالدىك سەمانتيكالاردان تىس جازۋ – مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە «تازا پاراق» دەگەن ۇعىمنىڭ ەشقانداي ماعىناسى جوق. «جازاتىن ادام (ول كىم بولسا دا مەيلى) قاشان بولسىن «تازا پاراققا» ەمەس، قيساپسىز شيمايلانعان، ەسەپسىز كوشىرىلگەن ەسكى تەرىگە جازادى.
(«مەن» دەيتىندەرگە، «مەندە ۇستاز جوق» نەمەسە «جازعانىمنىڭ بارلىعىن ءوزىم اشتىم» دەيتىندەرگە، «بۇل ماقالانى وقىماي-اق قويساڭىز جاقسى بولار ەدى» دەگەن ءوتىنىش ايتقىم كەلەدى).
«دەمەك، كەز كەلگەن تەكست، بۇرىننان بار، قانشا جاستا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيتىن سيتاتالاردان تۇرادى ەكەن، ولاي بولسا، پوستمودەرنيستىك مادەنيەتتىڭ سيمۆولى – تىرناقشا» دەگەن انىقتاما بار. البەتتە، ەشكىم دە سيتاتانى تىرناقشاعا المايدى. تىرناقشا، تيپوگرافيالىق بەلگى رەتىندە قويىلمايدى. سيتاتانى تانۋ ءۇشىن وقىرماندا «تەكستەن تىس ءبىلىم بولۋ كەرەك» (ەكو) «تەكستەن تىس ءبىلىم» دەگەنىمىز – وقىرماننىڭ ەرۋديسياسى، بۇرىڭعى-سوڭعى ادەبيەتتى جاقسى ءبىلۋى.
مەن، وسى ايتىلعانداردى وقىرمان دۇرىس تۇسىنسە ەكەن دەيمىن. سەبەبى، بۇل ايتىلعاندار – پوستمودەرنيستىك تەكستولوگيانىڭ ۇعىمدارى عانا. پوستمودەرنيستىك تەكست، بۇرىننان بار الەم ادەبيەتىنەن كوشىرىپ الىنعان پلاگيات ەمەس. ءبىز بۇل جەردە كوشىرۋ، ۇرلىق، پلاگيات اتاۋلىنى اقتاپ وتىرعان جوقپىز. جازۋشىلىق قيال، كوركەمدىك ويلاۋدى ءالى ەشكىم دە جوققا شىعارعان جوق. شىنىنا كەلەتىن بولسا، پوستمودەرنيستىك جولمەن جاسالعان تەكست جوق. تەك قانا، دايىن تەكستى پوستمودەرنيستىك تۇرعىدان پايىمداۋ عانا بار.
بۇگىندە كوركەم شىعارمانىڭ زاڭدىلىقتارىن ونىڭ وزىنەن شىعارۋ مەتودى بارعان سايىن قيىنداپ بارادى. ءوزى پايىمداماق، زەردەلەمەك شىعارمانى الەمدىك مادەنيەتتەن بولەكتەپ الىپ كەتىپ، ەشتەڭە وقىماي، ەشتەڭە بىلمەي-اق سول شىعارمانىڭ قىر-سىرىن اشا سالعان سىنشىنى كورگەن ەمەسپىن. سەبەبى، الەم مادەنيەتىنىڭ بىردە-بىر قۇبىلىسىنا قاتىسى جوق، ءوز بەتىنشە بەيتاراپ تۇرعان شىعارما بولمايدى. قانداي دا بولماسىن شىعارما بورحەس ايتقان «الەمدىك كىتاپحاناداعى» تۇرعان تۇرىسىمەن عانا، ورنىمەن عانا قىمبات.
وسى شاعىن تاراۋشانىڭ سوڭىندا مىناداي ءبىر نارسەنى ەسكەرتىپ كەتكىم كەلەدى. كەيبىر جاعدايدا، تەكستىڭ سىرى وزىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن، قيىسپايتىن، ءتىپتى، دەسەڭىز مۇلدەم قايشى كەلەتىن سيتاتانىڭ بويىنان تانىلۋى مۇمكىن. بۇل بۇدان كەيىنگى ايتىلاتىن ويلاردى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەك.
امبروز بيرس جانە برۋنو تراۆەن
قۇرمەتتى وقىرمان، عىلىم-بىلىمدە، ونەردە تانىمنىڭ، پاتشاعا ارنالعان وڭاي، توتە جولى جوق. جول بارىنە ورتاق. بۇدان كەيىنگى ايتىلاتىن جايتتاردىڭ، اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان شاكارىم تۇلعاسىنا قاتىسى جوق بولىپ كورىنىپ، وقىماي قويا سالاسىز با، الدە اياعىنا دەيىن شىداپ وقيسىز با – تاڭداۋ وزىڭىزدە.
...سونىمەن، امبروز بيرس. امەريكاندىق جازۋشى. 1842 جىلدىڭ 24 ماۋسىمى كۇنى دۇنيەگە كەلگەن. امەريكاداعى سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اراسىنداعى ازامات سوعىسى كەزىندە سولتۇستىك جاعىنا شىققان. ونىڭ ءوزىمىز اڭگىمە ەتپەك، «جاپالاق بۇلاقتىڭ كوپىرىندە بولعان وقيعا» اتتى شىعارماسى وسى سوعىستىڭ ءبىر ەپيزودىن بەينەلەيدى.
اڭگىمەنىڭ باسىندا، ءبىز، تەمىر جول كوپىرى ۇستىندە، قولى ارتىنا قايىرىلىپ بايلانعان، موينىنا تۇزاق ىلىنگەن، دارعا اسىپ ولتىرۋگە بۇيىرىلعان ءبىر اداممەن تانىسامىز. بۇل پەيتون فاكۋەر دەگەن پلانتاتور، ۇلكەن جەر يەسى ەدى. ازامات سوعىسى كەزىندە وڭتۇستىك ارمياسىنا تىلەكتەس بولعان، قۇل يەلەنۋدى ساقتاۋ ماقساتىندا وڭتۇستىك شتاتتاردىڭ امەريكادان ءبولىنۋىن جاقتاعان.
اڭگىمەنىڭ باسى تىم ۇزاق. ءبىز، جازانىڭ قالاي دايىندالعانىنا، قالاي ىسكە اسپاعىنا، سول جەردە قاراۋىلدا قانشا اسكەر تۇرعانىنا، ولاردىڭ قالاي كيىنىپ، قانداي قارۋ اسىنعانىنا، وسىنداي تولىپ جاتقان ەگجەي-تەگجەيگە كۋا بولامىز. پروزاداعى شەبەرلىكتىڭ قۇيتىرقىلارىنان بەيحابار، وقيعا قۋالاپ وقيتىن ادام ءۇشىن ەشقانداي ماعىناسى جوق دەتالدار. الايدا، بۇل سىرت كورىنىس قانا. بۇل سالتانات، ءولىمنىڭ الدىندا باس ءيۋدىڭ، ولىمگە كەسىلگەن ادامعا دەگەن سوڭعى قۇرمەتتىڭ كورىنىسى.
سودان سوڭ، جازانى باسقارىپ تۇرعان وفيسەر بەلگى جاساعاندا پەيتون فاكۋەردىڭ قارسىسىندا تۇرعان سەرجانت شەگىنىپ، اياعىنىڭ استىنداعى تاقتايدى قويا بەرە سالادى. اياعىن تىرەپ تۇرعان تياناقتان ايرىلعان قۇربان سالاڭ ەتىپ موينىنان اسىلىپ قالادى. وسى كەزدە الدەبىر تۇسىنىكسىز سەبەپپەن پەيتون فاكۋەردىڭ موينىنداعى ءجىپ ءۇزىلىپ كەتەدى. ار جاعى تاڭعاجايىپ وقيعا. تەرەڭ سۋ. العاش قۇلاپ شىم باتقانداعى قاپ-قارا تۇڭعيىق. سودان سوڭ، جىپتىكتەي ساۋلە. ول ساۋلە ۇلعايىپ، جارىق دۇنيەنىڭ قايتادان اشىلۋى – قۇرباننىڭ سۋ بەتىنە قالقىپ شىعۋىن بىلدىرەدى. قاقالىپ-شاشالعان ول بار شەبەرلىگىن جۇمساپ، اۋەلى قولىن بوساتادى، سودان سوڭ موينىنداعى تۇزاقتى شەشەدى. ارتىنشا سۋدىڭ بەتى شىپ-شىپ وسقىلاندى. بۇل سولداتتاردىڭ جازادان قۇتىلىپ كەتكەن ادامنىڭ ارتىنان وق جاۋدىرىپ جاتقانى. ارتىنشا زەڭبىرەك اتىلدى. تاعى اتىلدى. الايدا، قالىڭ جىنىستىڭ اراسىنا كىرىپ ۇلگەرگەن پەيتون فاكۋەر اجالدان قۇتىلعانداي ەكەن. موينىنداعى تۇزاقتان قالعان ءىز ءىسىپ كەتكەن، شولدەن ءتىلى اۋزىنا سيماي ازاپ كورگەن ول ءتۇنى بويى ورمانمەن ءجۇرىپ وتىرىپ تاڭ اتا ۇيىنە دە جەتتى. مىنە، ول قاقپادان ءوتتى، اۋلاعا كىردى. ايەلى، ۇستىندە ساعىمنان توقىلعانداي كويلەگى، جىميا كۇلىپ قارسى ءجۇردى. پەيتون، فاكۋۋەر دە قۇشاعىن جايدى. وسى كەزدە قاراقۇستان اۋىر سوققى، زەڭبىرەك اتىلعانداي كوز قارىقتىرعان جارىلىس... سودان سوڭ قاپ-قارا تۇنەك... تىلسىم.
اڭگىمەنىڭ سوڭىندا ءبىز پەيتون فاكۋەردىڭ دارعا اسىلىپ سالاقتاپ تۇرعانىن كورەمىز. مويىن ومىرتقاسى سىنعان، باياعىدا ولگەن.
...برۋنو تراۆەن 1890 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1969 جىلدىڭ 26 ناۋرىزى كۇنى مەكسيكانىڭ استاناسى مەحيكو قالاسىندا دۇنيە سالعان. برۋنو تراۆەن – ونىڭ پسيەۆدونيمى. شىن اتى تراۆەن تورسۆان كروۆس. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە گەرمانياعا كەلىپ، وسى جەردە رەت مەرۋت دەگەن اتپەن بەلگىلى پۋبليسيست-كوسەمسوزشى بولىپ تانىلادى (ونىڭ بۇدان باسقا دا بىرنەشە بۇركەنشىك اتتارى بولعان).
ءومىربايانىنىڭ دەرەكتەرى جاسىرۋلى، تۇيىق ءومىر كەشكەن. سول سەبەپتى ونىڭ ەسىمىنىڭ توڭىرەگىندە ءتۇرلى اڭىز، الىپقاشپا اڭگىمەلەر كوپ بولعان. مىسالعا ونىڭ شىعارمالارى بىردە دجەك لوندونعا، بىردە امبروز بيرسكە تەلىنگەن.
ءوزىمىز اڭگىمە ەتپەك «ماكاريو» اتتى شىعارمانى ول ابدەن كەمەلىنە كەلگەندە جازعان ەكەن.
...ماكاريو ءوز اۋىلىنداعى ەڭ كەدەي ادام ەدى. ورماننان وتىن شاۋىپ، ون ءبىر بالاسىن ازەر اسىراپ جۇرگەن پاقىر. قول جەتپەس ءبىر ارمانى بار بولاتىن. بايلىق ەمەس. ءبىر جاعىنا جامباستاپ جاتقان ەسكى لاشىقتىڭ ورنىنا جاڭا ءۇي سالۋ ەمەس. ونىڭ ارمانى تۇتاستاي قۋىرىلعان ءۇندى قاز ەدى. سونى الىپ، اش بالالارى كورمەيتىن ورماننىڭ الىس تۇكپىرىنە بارىپ جالعىز جەۋ ەدى.
جاي كۇن بولا ما، مەرەكە كۇنى بولا ما، تاڭەرتەڭ ورمانعا اتتانىپ، كەشكە قاراي ءبىر ارقا وتىندى الىپ ۇيىنە قايتادى. ونىسىن ءبىر كۇمىس تيىنعا ساتادى. بۇكىل اۋلەتىنىڭ ءناپاقاسى وسى.
ماكاريونىڭ ايەلىن دەريەۆنياداعىلار مۇڭلىكوز دەپ اتاعان.
كەشكە ۇيىنە جەتكەن ماكاريو وتىندى ەسىك الدىنا تاستاپ، تالتىرەكتەپ ىشكە وتەدى، بالالارى ۇستەلگە جاقىنداتىپ قويعان شومبال ورىندىققا وتىرادى.
– اح، قالاي شارشاعانىمدى بىلسەڭ عوي، – دەيدى سودان سوڭ ايەلىنە قاراپ، – بۇگىن نە ءپىسىردىڭ؟
– قارا بۇرشاق، – دەيدى ايەلى، – كوك بۇرىش، جۇگەرىنىڭ نانى، سودان سوڭ ليمون جاپىراعىنان شاي.
بۇل ءومىر بويى وزگەرمەيتىن اس ءمازىرى. ماكاريو ايەلىنىڭ جاۋابىن باياعىدا جاتتاپ العان، ايتەۋىر، بالالارىم مىلقاۋ دەپ ويلاماسىن دەپ سويلەيتىن.
الدىنا تاماق قويعاندا ماكاريو ۇيىقتاپ جاتار ەدى. ايەلى كۇيەۋىن تۇرتكىلەپ وياتاتىن. ماكاريو قۇداي اتىنا قىسقاشا ماداق دۇعا وقىپ تاماققا كىرىسەدى. الايدا، بالالاردىڭ بۇدان كوز الماي وتىرعانىن بايقاپ، تارەلكەسىن سولاردىڭ الدىنا جىلجىتىپ، ءوزى شاي ىشەتىن. ۇلكەن قۇمان شايدى تاۋىسىپ بولىپ:
– يا، جاراتقان، ءبىر رەت بولسا دا تۇتاس قۋىرىلعان قازدى جەپ ولسەم، ارمانىم بولماس ەدى، – دەيتىن.
بالالار بۇل ءسوزدى مىڭ رەت ەستىگەن، نازار دا اۋدارمايدى. قازدىڭ ەتى دەگەننىڭ ايتەۋىر دۇنيەدە بار نارسە ەكەنىن بىلەدى، ءبىراق، ەشقايسىسى ونىڭ ءدامىن تاتىپ كورمەپتى.
ماكاريونىڭ ايەلى الەمدەگى ەڭ ادال ومىرسەرىك. بالالار قاراپ وتىرعاندا كۇيەۋىنىڭ تاماق ىشە المايتىنىن بىلەدى. ماكاريو مومىن، ەشقاشان قول جۇمسامايدى. تۇرمىستىڭ قامىتىن قاباق شىتپاي تارتادى. مىنە، كۇيەۋىنىڭ اسىل ارمانىن ورىنداۋ ءۇشىن، ايەلى كۇندە-كۇندە ءبىر سوقىر تيىننان جيناي باستادى. وسىلايشا، ۇشىقيىرى جوق تۇتاس ءبىر ءومىر بولىپ كورىنگەن ءۇش جىل دەگەندە، اقىرىندا قازعا جەتەتىن اقشا جينالدى. قۋانىشتان ەسى شىققان مۇڭلىكوز بازارداعى ەڭ سەمىز قازدى ساتىپ الىپ ۇيگە اكەلىپ، بالالارعا كورسەتپەي تىعىپ تاستادى.
كەشكە بالالاردى ەرتەرەك جاتقىزىپ ىسكە كىرىستى. شارۋانى تاڭ اتپاي ەرتە ءبىتىرۋ كەرەك، سەبەبى، بالالار ويانىپ كەتىپ، قۋىرىلعان ەتتىڭ ءيىسىن سەزىپ قويادى. سودان سوڭ، ماكاريو تاعى دا جاۋتاڭداعان بالالارىنا قاراپ تۇرىپ، ءومىر بويى ارمانداعان قازدىڭ ەتىن ۇلەستىرىپ بەرەدى دە كەتە بەرەدى.
ماكاريو ەرتە تۇرىپ تالعاجاۋىن جەپ ەندى ۇيدەن شىعا بەرگەندە ايەلى جولىن كەسكەستەپ وعان ەسكى كەرسەندى ۇسىندى. كەرسەننىڭ ىشىندە تاماشا قۋىرىلىپ، باناننىڭ جاسىل جاپىراقتارىنا وراۋلى تۇتاس قازدىڭ ەتى.
– مىنانىڭ ىشىندە ءوزىڭنىڭ سونشا جىلعى ارمانىڭ - قۋىرىلعان قاز. ەندى تەز اتتانىپ كەت تە، ورماننىڭ ەشكىم جۇرمەيتىن ءبىر جەرىنە بارىپ، تۇتاستاي ءوزىڭ جە، سەبەبى، ءقازىر بالالار ويانىپ كەتەدى.
ماكاريو، ومىردەن، اۋىر ەڭبەكتەن ابدەن شارشاعان، اربادان بۇزىلعان ات سياقتى ادام، ايەلىنە راحمەت ايتۋدى دا، قازدىڭ ەتىنەن ءبىر جاپىراق بەرۋدى دە ۇمىتىپ، ورمانعا اتتاندى. ەشكىم بارا المايتىن قالىڭ جىنىسقا كىرىپ، جەرگە بانان جاپىراقتارىن توسەپ قازدىڭ ەتىن سونىڭ ۇستىنە قويدى. قولىن بۇلاققا جۋىپ جىبەرىپ داستارحانعا وتىردى. قانشا جىلدان بەرى كۇتكەنى وسى ەدى. قۋىرىلعان قۇستىڭ جۇپارىن يىسكەپ از وتىرىپ، سودان سوڭ ءبىر قولىمەن توستىكتەن ۇستاپ، ەكىنشى قولىمەن جامباستى بۇتارلاپ ءبولىپ الماق بولىپ ىڭعايلاندى. وسى كەزدە ءتورت قادامداي جەردە تۇرعان ادامدى كوردى. باسىندا سومبرەرو، اياعىنا بوتفورت كيگەن. قىسقا بىلعارى كۇرتە التىنمەن اپتالعان. شالبارىنىڭ قىرىنا قيساپسىز التىن ءدىلدا تاعىلعان. تەكەنىڭ ساقالىنداي ساقالى قاپ-قارا. كوزى ۇڭىرەيگەن تۇڭعيىق. ماكاريونىڭ الپەتىنە زەر سالىپ تۇرىپ جاقسىلاپ كۇلىپ العان كاۆالەر، – دوستىم، الدىڭداعى قازدىڭ ەتىنەن مەن سياقتى رىسارگە ءبىر جاپىراق بەرسەڭ قايتەدى. ءتۇنى بويى جول ءجۇرىپ، شارشاپ، اشتان ءولىپ كەلە جاتىرمىن، – دەيدى.
– بۇل مەنىڭ تويىم، سوندىقتان ءبىر جاپىراق تۇگىلى، ءبىر ءتۇيىر ەت بەرە المايمىن، – دەيدى ماكاريو.
كاۆالەر شالبارىنداعى التىن تيىنداردى كەسىپ بەرمەك بولادى.
– ول التىنىڭ ماعان باقىت اكەلمەيدى. مەن ول تيىندى بازارلاماق بولعان ساتتە ۇستالامىن. التىندى قايدان الدىڭ دەپ ازاپتاپ، اقىرىندا قولىمدى شاۋىپ تاستايدى. ودان كەيىن مەنىڭ بالا-شاعىمدى كىم اسىرايدى؟ – دەپ جاۋاپ بەرەدى ماكاريو.
ەكەۋى ۇزاق داۋلاسادى. ماكاريودان ەشتەڭە شىقپاسىنا كوزى جەتكەن سەرى، بۇكىل ادامزات بالاسىنا قارعىس جاۋدىرىپ كەتە بارادى.
شاقىرۋسىز قوناقتان قۇتىلعان ماكاريو قازدىڭ ەتىن ەندى بۇتارلاي بەرگەندە تاعى دا الدىندا تۇرعان، جۇپىنى موكاسين كيگەن ەكى اياققا كوزى تۇسەدى. قاراسا ەكى-ۇش قادام جەردە امەريكاندىق ۇندىسكە ۇقساس ادام تۇر ەكەن. ماكاريو جولاۋشىنىڭ كوزىنەن كوز الا المايدى. وسى جاناردان اسپان مەنەن جەردەگى جاقسىلىق پەن مەيىرىم اتاۋلى سىيىپ تۇرعان جۇرەك تانىلادى.
– مەيىرىمدى كورشى، قولىڭداعى اسىڭدى مەنىمەن ءبولىس، – دەيدى جۇرگىنشى، – مەنىڭ قارنىم اشىپ تۇر. ۇزاق جولدان كەلە جاتىرمىن. قولىڭداعى قازدىڭ ءبىر جامباسىن بەرسەڭ، باتامەن جارىلقار ەدىم. ءبىر عانا جامباس. باسقا ەشتەڭە سۇرامايمىن. تانىمە ءنار قۇيىلار ەدى. سەبەبى، بارار جەرىم الىس.
– و، جولاۋشىم! – دەيدى ماكاريو، – و، ۇستازىم جانە يەم! سەنىڭ كوزىڭە قاراپ وتىرىك ايتا الماي تۇرمىن. مەن ساعان بۇل قازدىڭ ەتىنەن ءبىر ءتۇيىر دە بەرە المايمىن. بۇل قاز تۇتاستاي ماعان تيەسىلى. مەن بىرەۋگە تىرناقتاي ءبىر ءتۇيىر ەت بەرسەم، وندا بۇل قاز تۇتاس بولماي قالادى. مەن تۇتاس قاز جەسەم دەپ ءومىر بويى ارماندادىم. بۇل قازدى تۇتاس جەي الماسام ايەلىمنىڭ جۇرەگىنە ايىقپاس جارا سالامىن. سەبەبى، مەنىڭ ايەلىم – الەمدەگى ەڭ مەيىرىمدى ايەل. ول مەنى وسى ارمانىما جەتكىزسەم دەپ ءومىر بويى ارماندادى. مەندەي كۇناحاردى ءتۇسىن. ءتۇسىن دە كەشىرە گور!
جولاۋشى ماكاريوعا ءبىر قاراپ:
– مەن سەنى ءتۇسىندىم، مەيىرىمدى كورشىم ماكاريو، – دەدى، – بەردىم باتامدى. قازىڭدى الاڭداماي ءوزىڭ جە. مەن اتتاندىم. سەنىڭ لاشىعىڭنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ، مەيىرىمدى، ىزگى جارىڭا جانە بالالارىڭا باتا بەرىپ وتەم. قوش بول!
ماكاريو جولاۋشىنى كوزبەن شىعارىپ سالدى دا، – جانىم اشيدى، ءبىراق قايتەيىن. ايەلىمنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرەمىن عوي، – دەدى كۇبىرلەپ.
سودان سوڭ، دەرەۋ قازدى بۇتارلاي باستادى. الايدا، الدىندا تاعى بىرەۋ تر ەكەن. ءتۇرى ادام شوشيتىنداي. جۇدەپ ارىعان ماحلۇقاتتىڭ بەتى تەرىمەن قاپتالعان سۇيەك قانا ەدى. قول-اياعى، بۇكىل ءتانى دە ساۋدىراعان سۇيەك. كوزى ۇڭىرەيگەن قارا. ۇستىندەگى كيىمى شوقپىت-شوقپىت، بەلىنە قىزىل اعاشتان جاسالعان قوبديشا ىلگەن. ىشىندە ساعاتتىڭ بار ەكەنى شىقىلىنان بىلىنەدى. ونىڭ قۇمساعات ەمەس، كادىمگى ساعات ەكەنىن تۇسىنگەن ماكاريو ءسال ابىرجىپ قالدى. جولاۋشى سويلەپ قويا بەرگەندە، تاياقپەن تاياقتى سوققانداي دىبىس ەستىلدى.
– مەن اشپىن، قۇدا، وتە اشپىن!
– راس ايتاسىڭ، قۇدا، تۇرىڭنەن كورىنىپ تۇر، – دەدى ۇرەيلەنگەن ماكاريو.
– كورىپ، مەنىڭ اش ەكەنىمدى ءتۇسىنىپ تۇرساڭ، وندا ماعان قازىڭنىڭ ءبىر جامباسىن قياتىن شىعارسىڭ، – دەدى جولاۋشى.
ماكاريو ءتۇڭىلىپ كەتتى.
– جارايدى، – دەدى ول قاسىرەتتەنىپ، – پەندە تاعدىرمەن تىرەسە المايدى ەكەن. تۇتاس قاز ماعان بۇيىرماعان ەكەن. جارايدى، قۇدا، وتىر. قازدىڭ جارتىسى سەنىكى. جە.
ەكەۋى وسىلاي تويلادى. ەكەۋى دە اقىلدى، كوپ كورگەن. وسىلايشا كەلەلى وتىرىس بولدى.
– بىلەسىڭ بە، قۇدا، – دەدى ماكاريو، – العاشىندا سەنىڭ ءتۇرىڭنىڭ مەن ويلاعاننان مۇلدەم باسقا ەكەنىنە قايران قالدىم. مىناۋ، بەلىڭدەگى تەمىر ساعات... ءوزىڭنىڭ بۇرىنعى قۇمساعاتىڭ قايدا؟ الدە قۇپيا ما؟
– ەشقانداي دا قۇپيا ەمەس، – دەدى قوناق، – ەۋروپادا ۇلكەن سوعىس بولدى. ادام كوپ ءولدى، جۇمىس كوپ بولدى. سول جەردە زەڭبىرەكتىڭ دوبى ءتيىپ، قۇمساعاتىمنىڭ بىت-شىتى شىقتى. سودان سوڭ، باتىپ بارا جاتقان ءبىر كەمەنىڭ كاپيتانىنان وسى مىنا ساعاتتى سۇراپ الدىم. سونىمەن، ول كەمە سۋعا باتىپ كەتە باردى. سودان بەرى، ايتايىن ساعان، قۇدا، بۇل ساعات تاماشا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. بۇرىنعى قۇمساعاتتىڭ كەزىندە، دارعا اسىلماق، نەمەسە قىلىشتان ولمەك ادام كەيدە مەن كەلەردەن ءسال بۇرىن قاشىپ قۇتىلىپ كەتەتىن. ال مىنا ساعاتپەن ەشقاشان كەشىكپەيتىن بولدىم. ەرتە دە ەمەس، كەش تە ەمەس، اجالى جەتكەن ادامنىڭ الدىنا كەلىپ تۇرا قالامىن.
ازدان سوڭ قوناق:
– وسى بۇگىن، مەنىڭ الدىمدا ساعان ەكى قوناق كەلىپ كەتتى ەمەس پە؟ – دەدى.
– ءيا، – دەدى ماكاريو، – ونى قايدان بىلەسىڭ، قۇدا؟
– مەن بۇكىل الەمدە نە بولىپ جاتقانىن شامالاپ بولسا دا بىلەم، – دەدى قوناق، – ال سول كەلىپ كەتكەندەردىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
– ارينە، بىلەم، – دەدى ماكاريو، – مەن حريستيان ەمەسپىن بە؟ ءبىرىنشىسى ءاز ءازىل، ال ەكىنشىسى... ەكىنشىسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن ادام جوق قوي الەمدە. الايدا، قۇدايدىڭ ۇلى ايساعا مىناۋ توپىراققا بىلعانعان قولىممەن ءدام ۇسىناتىنداي مەن كىم ەدىم؟ ەكىنشىدەن، ونىڭ اكەسى – جاساعان يە. بۇ دۇنيە دە، و دۇنيە دە – سونىڭ يەلىگىندە. ايسا عالايىسسالام سۋدى شاراپقا اينالدىرا الادى، ەكى بالىق، بەس كۇلشە نانمەن بەس مىڭ قارىپ-قاسەردى اسىراعان. مەنىڭ جالعىز قازىمدى ول قايتەدى؟
– ازازىلگە دە، قۇدايعا دا ءبىر جاپىراق ەت بەرمەگەن ادامنىڭ، ءوز نەسىبەسىن مەنىمەن تەڭ بولىسكەنىنە قايران قالىپ وتىرمىن، – دەدى قوناق.
– ونىڭ ءمانىسى مىنادا، – دەدى ماكاريو، – سەن، جاراتقان يە سياقتى ولگەن ادامدى تىرىلتە المايسىڭ. سەن بار بولعانى – ادامنىڭ جانىن الىپ كەتە الاسىڭ. بار ونەرىڭ وسى. الايدا، مەنىڭ ايەلىم ەڭ ارىق ايەل سانالۋشى ەدى، سەن ودان ون ەسە ارىقسىڭ. مەنىڭ بالالارىم ۇنەمى اش جۇرەدى، ءبىراق سەن ولاردان ءجۇز ەسە اشسىڭ. سودان سوڭ، ەندى شىنىمدى ايتايىن، الدىمدا تۇرعان سەنى كورگەندە، كەسىمدى ۋاقىتىمنىڭ تاقاعانىن ءتۇسىندىم. تۇتاس قاز تۇگىلى، ونىڭ ءبىر جامباسىن جەپ ۇلگەرەتىنىمە كۇماندى ەدىم. وسى كەزدە «بۇل ارىق قوناق تاماققا الدانىپ وتىرعاندا، مەن دە ءوز نەسىبەمدى تاتىپ ۇلگەرەمىن» دەگەن وي كەلدى. سودان سوڭ، قازدى سول سەبەپتى قاق ءبولىپ ەدىم.
قايران قالعان ارىق قوناق قارقىلداي كۇلدى.
– يۋپيتەردىڭ اتىمەن انت ەتەيىن، سەن اقىلدى، قۋ ادامسىڭ، قۇدا! ءوزىنىڭ سوڭعى ساعاتىندا وسىنداي تاپقىرلىق تانىتقان ادامدى كۇندە كەزدەستىرە بەرمەيسىڭ. مەن ودان دا ساعان از-ماز كەشەۋىل بەرىپ، جاقسىلىعىڭا جاقسىلىق جاسايىن، – دەدى سودان سوڭ ول.
– ول نە ەكەن؟ – دەدى ماكاريو.
– مەن سەنى دارىگەر قىلايىن. اناۋ-مىناۋ ەمەس، ۇلى دارىگەر بولاسىڭ. مەنىمەن تايتالاسىپ، ۇكىمى شىعارىلعان ادامداردى مەنىڭ شەڭگەلىمنەن تارتىپ الىپ كەتكىسى كەلەتىن، مىنا جۇرگەن دارىگەرلەردىڭ بارلىعىنان اساسىڭ. وسىلايشا، ەكەۋمىز ءبولىپ جەگەن قازدىڭ قۇنى ميلليون ەسە بولىپ قايتادى، – دەدى ارىق قوناق.
سودان سوڭ، بىلايىراق بارىپ، شولدەن شىت-شىت جارىلىپ جاتقان جەرگە جەتى رەت تۇكىردى.
ازدان سوڭ قۇمنان ءمولدىر بۇلاق اعىپ جونەلدى.
– قولىڭداعى فلياگىڭدى بەر، – دەدى ارىق قوناق.
ماكاريو ىشىندەگى ەسكى سۋدى توگىپ، فلياگىن ارىق قوناققا ۇسىندى. نەداۋىر ۋاقىتتان كەيىن اسقاباقتان جاسالعان فلياگتى يەسىنە ۇستاتقان ارىق قوناق بىلاي دەدى:
– مىنە، فلياگىڭ تولىپ تۇر. بۇل سۋ سەنى ۇلى داڭققا جەتكىزەدى. ءبىر تامشىسىن ءبىر كەسە سۋعا قوساسىڭ، بولدى. قانداي اۋىرۋ بولسا دا جازىلادى. ءبىراق ەسىڭدە بولسىن، قۇدا، بۇل سۋدىڭ سوڭعى تامشىسى تۇگەسىلگەندە سەنىڭ دە دارىگەرلىگىڭ اياقتالادى. سول سەبەپتى ءار تامشىسىن ۇنەمدەپ جۇمسا. سودان كەيىنگى ەڭ باستى ەسكەرتۋىم. سەن اۋىرۋ ادامدى ەمدەۋگە كەلگەندە، جانىندا تۇرعان مەنى كورەسىڭ. مەن ساعان عانا كورىنەم، باسقالار مەنى كورە المايدى. ەگەردە مەن اۋرۋدىڭ اياق جاعىندا تۇرسام، وندا ەمىڭدى جاساي بەر. ەكى كۇن وتپەي ول ادام ساۋىعىپ شىعادى. ال ەگەر مەن اۋىرۋ ادامنىڭ باس جاعىندا تۇرسام، وندا سەن ونى ەمدەپ اۋرە بولما، ءدارىڭدى ىسىراپ قىلما. سەبەبى، مەن ادامنىڭ باس جاعىندا تۇرسام، ونى ەشكىم دە جازا المايدى. ول ادام مىندەتتى تۇردە ءولۋ كەرەك. ەسىڭدە بولسىن، قۇدا، كىمنىڭ ءولىپ، كىمنىڭ قالاتىنىن مەن عانا بىلەمىن. سوندىقتان، مەنىمەن ەشقاشان تايتالاسپا.
– مەن بۇنى ەشقاشان ۇمىتپايمىن، – دەدى ماكاريو.
– جاقسى، – دەدى ارىق قوناق، – ال، ەندى، قوشتاسايىق، قۇدا. داستارحانىڭ كەڭ، تاماشا توي بولدى.
– كورىسكەنشە، قۇدا! – دەدى ماكاريو.
سودان سوڭ الدەبىر اۋىر ۇيقىدان ارىلعانداي بولعان. ارتىنشا، قارسى الدىندا بىرەۋدىڭ وتىرعان ورنىن، مۇجىلگەن جارتى قازدىڭ سۇيەگىن كورىپ بۇنىڭ ءتۇس ەمەس ەكەنىنە كوزى جەتتى.
بۇل كۇنى كەشكە دەيىن ۇيىقتاعان ماكاريو ۇيگە ءبىر جاڭقا دا اكەلگەن جوق. الايدا، ايەلى وعان ەشتەڭە دەمەدى. ونىڭ سەبەبى بار ەدى. تۇسكە قاراي، بالالارىنىڭ كىرىن جۋىپ جاتقاندا، الدەبىر ساۋلە، جو-جوق، كۇننەن ەمەس، باسقا ءبىر نۇردان تاراعان التىن ساۋلە ونىڭ جۇرەگىن سيپاپ وتكەن. ونەبويىن قۋانىش بيلەدى، ارقاسىنا قانات بىتكەندەي بولدى. بۇل سەزگەنىن ول ەشكىمگە، ءتىپتى، كۇيەۋىنە دە ايتپادى.
ەرتەڭىنە ادەتىنشە كۇندەلىكتى اۋىر تۇرمىستىڭ قامىتىن كيگەن ماكاريو قايتادان ورمانعا اتتاندى. جولشىباي قاسيەتتى سۋ قۇيىلعان فلياگتى ەشكىم كورمەيتىندەي ەتىپ كومىپ كەتتى. بۇل كەشتە ول وتىندى ەكى ەسە قىلىپ اكەلىپ، مول اقشاعا ساتتى. كەلەسى كۇنى كەشكە تاعى دا سونشاما وتىن اكەلگەن. ماكاريونىڭ الدىنان ايەلى جىلاپ شىقتى. كەنجە ۇل، سۇيكىمدى رەگينو ءولىم اۋزىندا جاتىر ەكەن. كورشىلەر بۇل جوقتا بىلگەن ەم-دومىن جاساعان. الايدا، بالانىڭ بەتى بەرى قارايتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. اۋزىنا توسقان اينا بۋلانبايدى، كەۋدەسىن تىڭداعان ايەل، ءسابي جۇرەكتىڭ اندا-ساندا عانا ءبىر رەت سوعاتىنىن ايتتى.
ماكاريو ويلانىپ تۇرىپ، اقىرى تاس قاراڭعى دالاعا شىقتى. جۇرە-جۇرە ورمانعا جەتتى. كەنەت ەسىنە بىردەڭە تۇسكەندەي، بۇتانىڭ اراسىنا كىرىپ جەردى قازعاندا قولىنا فلياگ ءىلىندى.
ەسىكتەن كىرگەن ول ءبىر كەسە سۋعا دارىدەن نەداۋىر قۇيدى. سودان سوڭ، باسىن كوتەرگەندە بالاسىنىڭ جانىندا ارىق قوناقتىڭ تۇرعانىن كوردى. ارىق قوناق «مەن ساعان ءدارىنى ۇنەمدەپ جۇمسا دەپ ەدىم عوي» دەگەندەي، باسىن شايقاپ، از تۇرىپ، بالانىڭ اياق جاعىنا باردى. قۋانىپ كەتكەن ماكاريو بالاسىنىڭ باسىن سۇيەپ ءدارىنى ىشكىزدى. وسىلايشا، بالاسى قۇلانتازا ايىقتى.
بۇدان كەيىنگى ماكاريونىڭ ءومىرى كورگەن تۇستەي. ءوز بالاسىنان كەيىن سول اۋىلداعى ەڭ باي دۇكەنشىنىڭ ايەلىن ەمدەپ جازدى. ەستىگەندەر مەن كورگەندەر توڭىرەككە تاراتتى. اقىرىندا تاڭعاجايىپ ەمشىنىڭ داڭقى مەكسيكادان اسىپ بۇكىل جاڭا يسپانياعا (لاتىن امەريكاسىنداعى يسپانيانىڭ جاۋلاعان وتار ەلدەرى وسىلاي دەپ اتالعان) جايىلدى. كەدەيلىك، كورگەن تۇستەي بولىپ ۇمىتىلدى. امەريكانى قويىپ، اۋرۋلار، مۇحيتتان ءوتىپ ەۋروپادان كەلەتىن بولدى. ولاردىڭ ىشىندە اسا باي ادامدار كوپ ەدى. ماكاريو ۇلكەن جەر يەسىنە اينالدى. بالالارىن پاريج بەن سالامانكاعا جىبەرىپ وقىتتى. جانە قانداي اۋىرۋعا بارسا دا، تاعدىرىن ارىق قوناقتىڭ ايتۋىمەن شەشەتىن. ارىق قوناق، سىرقاتتىڭ اياق جاعىندا تۇرسا عانا ەمدەۋگە كىرىسەدى. ال ارىق قوناق ادامنىڭ باس جاعىندا تۇرسا، قىنجىلا وتىرىپ، ءوزىنىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەيتىنىن ايتاتىن.
ول، شيپا ىزدەپ كەلگەندەردىڭ، شامامەن جارتىسىن قۇتقاراتىن. ال قالعانى ونىڭ ارىق قوناق ارىپتەسىنە بۇيىراتىن.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ماكاريو قۇتىنىڭ تۇبىدە ەكى تامشى عانا ءدارى قالعانىن كوردى. بۇل كەزدە ول قارتايعان. ەندىگى ازعانتاي ءومىردى تىنىشتىقتا وتكىزبەككە نيەت ەتكەن. سوڭعى ەكى تامشىنى ول ادال جارى مۇڭلىكوزگە قالدىرعان. سەبەبى، ايەلىنەن ايىرىلۋ ماكاريو ءۇشىن ەڭ اۋىر قاسىرەت ەدى.
مىنە، وسى كەزدە جاڭا يسپانيانىڭ ۆيسە-كورولى دون حۋان ماركۆەس دە كازافۋەرتەنىڭ سەگىز جاسار ۇلى اۋىردى. ەڭ تاڭداۋلى دارىگەرلەر كەلدى، بالاعا شيپا بولمادى. ۆيسە-كورول ماكاريو جايىندا ەستىگەن ەدى، الايدا، ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن، قولىندا ديپلومى بار ءبىر ءبىلىمدى دارىگەردىڭ سوزىنە سەنىپ، ەل ماقتاعان ءتاۋىپتى، الاياق شارلاتان، قۇشناش سانايتىن. ءبىراق، كوروليەۆا، بالاسىنا ءقاۋىپ تونگەندە مارتەبە مەن دارەجەنىڭ بارلىعىن ۇمىتىپ، ماكاريونى سارايعا الدىر دەپ جۇبايىنىڭ قۇلاق ەتىن جەدى.
اقىرىندا سونىڭ ايتقانى بولدى. ماكاريو استاناعا شاقىرتىلدى. ايگىلى ەمشىنىڭ ىستەگەن عاجايىپتارىنا ءبىر ساتكە دە سەنبەيتىن ۆيسە-كورول ماكاريومەن، قۇلمەن سويلەسكەندەي سويلەستى:
– سەنى سارايعا شاقىرتقان مەن ەمەس، جارقىنىم. ءبىلىمدى دەگەن دارىگەرلەر بالامىزدى ەمدەي الماي جاتىر، زايىبىم سەنى ايتىپ قويمادى. سونىمەن سەن وسىنداسىڭ. ال ەندى تىڭدا! ەگەردە سەن مۇراگەردى ەمدەپ شىعارساڭ – مەنىڭ بارلىق داۋلەتىمنىڭ شيرەگى سەنىكى. ودان سوڭ، وسى التىن ساراي مەن باسقا يەلىكتەرىمدەگى قالاعان نارسەڭدى سۇرا - سەنىكى بولادى. ودان كەيىن مەن ساعان ديپلوم بەرگىزەم. وسى ديپلوممەن سەن جاڭا يسپانيانى ەمىن-ەركىن ارالاپ ەمشىلىگىڭدى جاسايسىڭ، ەشكىم دە ساعان كەدەرگى كەلتىرمەيدى. سونداي-اق، قولىڭا مەنىڭ ءمورىم باسىلعان ارنايى قۇجات بەرىلەدى. بۇل قۇجاتقا سايكەس ەشكىم دە سەنىڭ مەنشىگىڭە، داۇلەتىڭە قولىن تيگىزە المايدى. بۇدان ارتىق قانداي سىي كەرەك؟
ماكاريو باسىن يزەدى، ءبىراق ۇندەمەدى.
ۆيسە-كورول ءسوزىن ساباقتادى.
– ال ەندىگى ايتارىم: ەگەردە مەنىڭ بالامدى ەمدەي الماساڭ، وندا مەن سەنى اۋليە ينكۆيزيسيانىڭ سوتىنا تابىستايمىن. سەنى تىلسىمنىڭ ءتىلىن بىلەتىن جانە ازازىلمەن ءتىل تابىسقان ادام رەتىندە، حالىقتىڭ الدىنا الىپ شىعىپ، قاداعا وتىرعىزىپ ورتەيدى.
ماكاريو ءسال بوزارىپ كەتتى، ءبىراق تاعى دا ۇندەمەدى.
– مەنىڭ ايتقانىمدى جاقسىلاپ ۇعىندىڭ با؟ – دەدى ۆيسە-كورول.
– ءيا، ۇلى باقىتتى اعزام، – دەدى ماكاريو ءيىلىپ.
– ولاي بولسا، مەنىڭ بالامنىڭ بولمەسىنە بارايىق، – دەدى ۆيسە-كورول.
ولار ءپرينستىڭ بولمەسىنە كەلدى. بالانىڭ جانىندا ەشقانداي پايداسى جوق دارىگەرلەر مەن كۇتىشۋلەر.
– ۇلى مارتەبەلىم، ەندى مەنى ءبىر ساعاتتاي ۋاقىتقا سىرقاتپەن وڭاشا قالدىرىڭىزدار، – دەدى ماكاريو.
ۆيسە-كورول ءسال بوگەلىپ بارىپ شىعىپ كەتتى. دارىگەرلەر مەن كۇتۋشىلەر قوسا كەتتى. سول كەزدە ماكاريو ءوزىنىڭ ەسكى ارىپتەسى ارىق قوناق بالانىڭ باس جاعىندا تۇرعانىن كوردى.
ماكاريو مەن ارىق قوناق، قازدىڭ ەتىن ءبولىسىپ جەگەن سول تويدان بەرى بىر-بىرىمەن ەشقاشان سويلەسكەن ەمەس. اۋىرۋ ادامنىڭ بولمەسىندە كەزدەسكەندە ەكەۇى كوزبەن عانا تۇسىنىسەتىن. ماكاريو ەشقاشان ءوتىنىش ايتپايتىن، ارىق قوناق الىپ كەتۋگە كەلگەن ادامنىڭ جانىن قالدىر دەپ ەشقاشان جالبارىنبايتىن.
ءبىراق، ءقازىر ءبارى باسقاشا ەدى. تاقتىڭ مۇراگەرى ولسە، بۇنى ازازىلمەن كەلىسىمگە كەلگەن ادام دەپ حالىق الدىندا ورتەپ ولتىرەدى. بۇل حريستيان ءۇشىن ابىرويسىز ءولىم. سودان سوڭ، ۇلكەن قىزمەتتەردە وتىرعان بالالارى قورلىقتا ولەدى، بۇكىل دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ شىركەۋگە بەرىلەدى. ال ەڭ قورقىنىشتىسى – ايەلىنىڭ جايى. ماكاريونىڭ قالاي ولتىرىلگەنىن ەستىسە مۇڭلىكوز قايعىدان جىندانىپ كەتۋى مۇمكىن. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن تولعانىپ وتكەن ماكاريو، العاش رەت ارىق قوناقپەن داۋعا باردى.
– وسى بالانى ماعان قيشى، – دەدى جالبارىنىپ، – ءبىزدىڭ ەسكى دوستىعىمىزدى ەسىڭە سالايىن. جالعىز عانا ءوتىنىشىم. وسى بالانى ماعان بەر، سودان كەيىن مەن ەمشىلىكتى قويام. ءوزىم ءۇشىن ەمەس، سورلى ايەلىم ءۇشىن وتىنەم. حريستيان ءۇشىن، حالىق الدىندا، قاداعا وتىرعىزىلىپ، وتقا ورتەلىنۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن شىعارسىڭ. سول تۇقىم سودان كەيىن ماڭگى قارعىستا بولادى. سەن مەنى ىزدەپ تاپقاندا مەن كەدەي ەدىم. سول كەدەي كەبىمە قايتا تۇسۋگە، قايتادان وتىن شابۋعا كەلىسەمىن. تەك وسى بالانى ماعان بەرشى!
ارىق قوناق ءوزىنىڭ ءتۇپسىز قاراقۇردىم كوزدەرىن ماكاريونىڭ جۇزىنە قاداپ ۇزاق-ۇزاق تۇردى. ادامداردا جۇرەكتىڭ داۋسى دەپ اتالاتىن نارسەنى تىڭداپ تۇرعانداي. سودان سوڭ، بۇل جايىتتى جان-جاقتى ويلانىپ، شەشىم تاپپاي قينالعانداي ماڭايىن شولىپ ءۇنسىز قالدى. شاماسى وعان بالانى الىپ كەل دەپ جارلىق بەرگەن.
ول بالاعا ۇزاق-ۇزاق قارادى. تۋعاننان ەرتە ولىمگە بۇيىرىلعان مۇراگەردى ءتىرى قالدىرۋعا بولا ما، جوق پا دەپ تولعانعانداي، اياۋشىلىق سەزىم مەن مىندەتتى سىيىستىرا الماي قينالعانداي. سودان سوڭ، ماكاريونىڭ قايعىسىنا ءيىلىپ تۇرىپ، باسىن شايقاپ، قاسىرەتتەنە سويلەدى.
– مەن سەنىڭ جانىڭدى تۇسىنەم، وكىنەم، قۇدا، ءبىراق، بۇل جولى مەن سەنى كەساپاتتان قۇتقارا المايمىن. شىنىمدى ايتايىن، ءوز مىندەتىمدى اتقارىپ ءجۇرىپ بۇگىنگىدەي وكىنىپ كورمەپپىن. ءبىراق مەن باسقاشا ەتە المايمىن. مەن بۇل بالانى الىپ كەتۋىم كەرەك.
– جوق، سەن ولاي ەتە المايسىڭ! ەستيمىسىڭ، سەن بۇل بالانى الىپ كەتە المايسىڭ! – دەدى ماكاريو ايقايلاپ، – سەن بۇل بالانى اكەتپەۋىڭ كەرەك! مەن اكەتتىرمەيمىن!
وسىنى ايتقان ماكاريو بالانىڭ توسەگىن جۇلقا تارتىپ اينالدىرىپ جىبەردى. ەسەپ – ارىق قوناقتى بالانىڭ اياق جاعىنا شىعارۋ. الايدا، ارىق قوناق قالقىپ بارىپ قايتادان بالانىڭ باس جاعىنان شىقتى. ماكاريو ارەكەتى
