رۇستەم مالىك ۇلى سىزدىقوۆ، «نۇرلى ءبىلىم» تەرىس ءدىني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى (قاراعاندى ق.)، قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى شتاتتان تىس كەڭەسشىسى، ق ر قمدب جانىنداعى رانت مۇشەسى.

– جاقىندا اقتوبەدە بولعان جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار قوعامدى تاعى دا قوبالجىتتى.  بۇل يسلاموفوبيانى ءبىزدىڭ ەلدە دە كۇشەيتپەي مە؟

– كەيىنگى وقيعالار، ارينە، يسلام دىنىنە كولەڭكە تۇسىرگەنى انىق. الەمدىك اۋقىمداعى تۇجىرىمدارعا تالداۋ جاساپ كورسەك، دۇنيە ءجۇزىنىڭ، ونىڭ ىشىندە وتاندىق تا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «يسلام – تەرروردىڭ ءدىنى» دەگەن سىڭايداعى ءبىرجاقتى پىكىرگە بەيىم تۇرادى. شىندىعىندا، يسلام – بەيبىتشىلىككە، تاتۋلىققا شاقىراتىن ءدىن. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى جاعدايدىڭ ءوزى سول: ءدىن ماسەلەلەرىنەن حابارى جوق كەي ادامدار الگىندەي جانتۇرشىگەرلىك ىستەرگە بارىپ، وزدەرىن تازا يسلامدامىز دەپ جاريالاعان ازعانتاي توپتاردىڭ ارەكەتىنەن ءداستۇرلى مۇسىلمان قاۋىمى سونداي ەكەن دەپ جاتادى. شىن مانىندە، ولار داستۇردەن الشاق ءسالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ  وكىلدەرى. كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى، ارينە. كەي ازاماتتار يسلام ءدىنىنىڭ ساقال قويۋ، حيدجاب كيۋ ءتارىزدى سىرت كەلبەتتىك سيپاتتارىن قۇپتامايدى. ءبىراق، دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر، ونىڭ ءبارى ءداستۇرلى ءدىن تۋرالى ءبىلىمنىڭ ازدىعىنان جاسالاتىن تۇجىرىمدار.

– ايىپتالۋشىلارعا ازىرگە ۇكىم شىعارىلعان جوق، تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە، التى كۇدىكتى قاشىپ ءجۇر، ەلباسى اقتوبەدە شابۋىل جاساعاندار «شەتەلدەردەن نۇسقاۋ العان» دەپ مالىمدەدى. وسىنداي ماسەلەلەرمەن كوپتەن اينالىسىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ءسىز «بۇل راديكالدارعا تۇرتكى بولعان نە؟ اقتوبەدە ولاردىڭ ماقساتى قانداي بولدى؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە الاسىز با؟

– شىنتۋايتىندا، ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ايتقانى راس، بۇل جەردە سىرتتان ءبىر ىقپالدىڭ بولعانى انىق – قولدا بار اقپاراتقا سۇيەنسەك، ورىن العان تەررورلىق ارەكەتكە دەيىن ينتەرنەت-كەڭىستىكتە جالعان حاليف ءال-باعداديدىڭ وڭ قولى ءال-ادنانيدىڭ سيريا مەن يراكتان باسقا جەرلەردە دە جيھاد جاساۋعا، ءوز مەملەكەتىنەن سىرتقا شىعا الماعانداردى ءوز ەلىندە زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا شاقىرعان ۇندەۋى جاريالاندى. ونىڭ ۇستىنە، مۇنداي وقيعانىڭ ورىن الىپ وتىرعانى دا ءبىرىنشى رەت ەمەس. 2011-12 جىلدارى ءابۋ ءمۇنزير ءاش-شىنقيتي (ۆيرتۋالدى بولۋى مۇمكىن) مەن سيريا مەن يراك بيلىكتەرىنە قارسى ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسىپ جۇرگەن قازاقستاندىق ءابۋ ءانيسا سياقتى راديكال ءسالافيت كوسەمدەرىنىڭ ۇندەۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بىرنەشە تەررورلىق ارەكەتكە تۇرتكى بولدى.

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل جاستارعا تۇرتكى بولعان – ولاردىڭ بۇرمالانعان ءدىني تۇسىنىگى، سوقىر سەنىمى. ءدىن جولىنداعى ولارعا ءدىني ۋاعىز ايتۋ كەزدەرىندە بايعۇستاردىڭ ساناسىن ابدەن ۋلاعان، ادامي قۇندىلىقتار جايلى تۇسىنىكتەرى بۇرمالانىپ، «جۇماقتاعى ماڭگىلىك ومىرگە» تەزىرەك جەتۋ تۋرالى جالعان سەنىمگە بايلانعان. ونداي سەنىم ساناسىن مىقتاپ ۇيالاعان كەز كەلگەن پەندە، ءتىپتى ءبىلىمدى، زيالى دەگەن ادامنىڭ ءوزى «جۇماققا جەتۋ» ءۇشىن بارىنە، ماعان دەسەڭ، ءوزىن-وزى جارىپ جىبەرۋگە، جازىقسىز ادامنىڭ قانىن توگۋگە دايىن تۇرادى. ولاردىڭ ويىنشا، تاۋەكەل ەتەر تۇس ءدال وسى سياقتى كورىنەدى. ونى ايتاسىز، ولار سول ارەكەتىمەن قوعامعا پايدا اكەلەرىنە سەنىمدى بولادى.

اقتوبە وقيعاسى – زاڭدى بيلىككە قارسى تەررورلىق ارەكەت، ۇرەي تۋدىرۋ مەن قوعامدىق ساناعا ىقپال ەتۋ ماقساتىنداعى بەيباستاقتىق پەن قوقان-لوققىنىڭ كورىنىسى. اقتوبە ءوڭىرىنىڭ ەشقانداي دا ءبىر ەرەكشىلىگى جوق. 2011-12 جىلدارداعى قايعىلى وقيعالار كورسەتكەندەي، مۇنداي تراگەديا ەلدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە ورىن الۋى مۇمكىن ەدى. ويتكەنى، ءسالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ وكىلدەرى ەلدىڭ بارلىق اۋماقتارىندا بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس.  

– سىزدەردىكىندەي ۇيىمدار بۇكىل قازاقستان بويىنشا جۇمىستار اتقارۋدا. جەر-جەردەگى يمامدار دا الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. قوعامدى بۇلدىرۋشىلەرمەن كۇرەسكە مۇنىڭ دا جەتكىلىكسىز بولعانى ما؟ نە جەتىسپەيدى؟

– بىرىنشىدەن، ەلدەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى دىننەن حابارسىز، ءدىني ساۋاتىن اشۋعا دەگەن قۇلقى دا جوق. ءداستۇرلى دىندەردىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدارىن جانە ولاردىڭ تەرىس اعىمداردان ايىرماسى نەدە ەكەنىن ءاربىر ازامات ءبىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار، جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگىندە (ءدىنتانۋشىلار، يسلامتانۋشىلار، ساياساتتانۋشىلار جانە ءتۇرلى ساراپشىلار) سونشا ءبىر تەرەڭ ءدىني ءبىلىم جوق. ءدىني ءسالت-داستۇردى ۇستاناتىن دا، ۇستانبايتىن دا حالىقتىڭ (سونىڭ ىشىندە ورىس ءتىلدى) ءدىنتانۋشىلىق ساۋاتىن كوتەرە بىلسەك، ءبىز تولەرانتتى، تاتۋ، قايىرىمدى ءدىني سانا مەن تەرىس اعىمداردىڭ اپەرباقان يدەولوگياسىنا قارسى تۇرا الار يممۋنيتەت قالىپتاستىرا الار ەدىك.

ەكىنشىدەن، كەيبىر ەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الىپ، اتالمىش تەرىس اعىمعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ قاجەت. ايتالىق، سوناۋ 1999 جىلدىڭ وزىندە رەسەي فەدەراسياسىنىڭ داعىستان رەسپۋبليكاسىندا «داعىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ۆاححابيتتىك جانە وزگە دە ەكسترەميستىك قىزمەتتەرگە تىيىم سالۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. 2009 جىلدىڭ باسىندا تاجىكستاننىڭ جوعارعى سوتى دا «ءسالافيا» دىني-فۋندامەنتاليستىك اعىمىنىڭ قىزمەتىن زاڭسىز دەپ تاۋىپ، ونىڭ ەل اۋماعىندا ارەكەت جاساۋىنا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى.

– ەكسترەميستەر وزگەلەردى ءوز قاتارىنا قانداي ادىستەرمەن تارتادى جانە بولاشاق راديكالداردىڭ جاسىنا شەك قويىلا ما؟ ولار كوبىنەسە يسلامنىڭ قانداي اياتتارى مەن قاعيدالارىنا يەك ارتادى؟

– يدەولوگيالىق وڭدەۋگە الىناتىن قۇربانداردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى قانشا ۋاقىت وتسە دە وزگەرگەن ەمەس – ولاردىڭ ءبارى دۇرىس ءدىني ساۋاتى جوق جاستار (17-30 جاس). تەرىس اعىمنىڭ جەتەكشىلەرى راديكالدىق يدەولوگيانى ولاردىڭ ساناسىنا ايداي انىق اقيقات رەتىندە قۇيا بىلەدى، سەندىرە بىلەتىندەرى سونشا، ولارمەن ەشكىم تالاسپايدى دا. بۇل قۇراننىڭ كەيبىر اياتتارىن بۇرمالاپ ءتۇسىندىرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ازعىرۋشىلار ولاردى  سەنىمى اداسقان ءىزباسارلارىنىڭ ساناسىنا قۇيۋ ءۇشىن، كەيىن سول سوقىر سەنىمدەگىلەردى ءوز ماقساتتارىنا پايدالانۋ ءۇشىن پارسى شىعاناعىنداعى پەترومەملەكەتتەردىڭ ءسالافي عالىمدارى دايارلايتىن راديكالدىق ۇلگىمەن قاساقانا بۇرمالايدى.

تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ بەلگىلى قازاقستاندىق كوشباسشىلارى ءوز ءىزباسارلارىن مادەني-رۋحاني-مورالدىق تۇرعىدان ءسالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ ەكسترەميستىك پيعىلداعى راديكال عالىمدارىنا (شەيح سوليح فاۋزان، ۋسەيمين جانە ت.ب.) باعىتتاۋمەن اينالىسۋدا. وندا دا، پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ (ساۋد ارابياسى، ەگيپەت جانە ت.ب.) يدەولوگيالىق ورتالىقتارىندا ارەكەت ەتۋشى عالىمداردى قولدان اسپەتتەپ، قازاقستاندىق جاستاردىڭ ءدىني ساناسىنا ءسىڭىرىپ جۇرگەن بۇل كوشباسشىلار تەرىس اعىم وكىلدەرىن ماڭگۇرتتەندىرىپ، كەيىن راديكالعا اينالدىرادى.

پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ شەيحتارى ءوز كەزەكتەرىندە ءدىني تۇسىنىكتەردى ءوز ىڭعايىنا قاراي بۇرمالاپ ءتۇسىندىرىپ، زايىرلى زاڭدارعا جاۋ كوزىمەن قاراۋدى، ۇكىمەتتى مويىنداماۋدى، مەملەكەتتىك رامىزدەردى جاقتىرماۋدى ناسيحاتتاۋدا؛ ۇرىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان جەرلەرگە بارىپ، زاڭدى بيلىككە قارسى سوعىسىپ جاتقان سودىرلىق قۇرىلىمدارعا قوسىلۋعا ۇندەۋدە.

ءدىني تەرمينولوگيانى بۇرمالاپ ءتۇسىندىرۋ ءدىندار ادامدى سەنىم (اكيدا) ماسەلەلەرىندە ابدەن شاتاستىرىپ، تاۋحيد، يمان، كۇپىرلىك، مازحاب، ماسيح جانە شيرك ۇعىمدارى تۋرالى تۇسىنىگىن تاس-تالقان ەتەدى. مۇنداي سەنىمگە بوي الدىرعان ادام قازاق حالقىنىڭ تاريحىن، مۇسىلمانشىلىق جولىن، ەر مەن ايەل تەڭدىگىن، ار-نامىس ەركىندىگىن، جاپپاي ساۋاتتىلىقتى تۇگەلىمەن جوققا شىعارىپ، قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى مۇسىلماندارىن كاپىر دەپ ايىپتايدى جانە ت.ب.، سونىمەن قاتار، ورتاعاسىرلىق مۇسىلماندىقتى قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۋتوپيالىق ۇمتىلىسقا بەيىم تۇرادى.

– اقتوبە ءوڭىرى باسقا جاقتاردان ەرەكشەلەنە مە؟

– جوعارىدا ايتقانىمداي، ءدىني تۇرعىدان اقتوبە ءوڭىرىنىڭ ەشقانداي ەرەكشەلىگى جوق. وندا دا باسقا وڭىرلەردەگى سياقتى ءتۇرلى دەسترۋكتيۆتى ۇيىمدار، سونىڭ ىشىندە ءسالافيا-ۆاححابيا راديكالدىق اعىمى ەتەك جايعان.

– بالالارى راديكالداۋ شىرماۋىنا ءتۇسىپ قالماۋى ءۇشىن اتا-انالار نەگە كوڭىل بولگەنى ءجون؟

 – بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ عانا ەمەس، سىرت كەلبەتىنىڭ دە وزگەرە باستاۋىنا كوڭىل اۋدارىپ وتىرۋ قاجەت. ءدىني ماعىناداعى جاڭا سوزدەر ايتا باستاسا نازار اۋدارعان ءجون. نەگىزى، ماعىناسى جامان بولماسا دا، ءبىر سوزدەردى ءجيى قايتالاسا، اسا جاقسى ەمەس. ساقال ءوسىرىپ، شالبارىنىڭ بالاعىن شولتيتىپ، قارا كيىم كيۋگە اۋەستەنە باستاۋى مۇمكىن. ءداستۇرلى يسلام ءدىنى مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق داعدىسىنا ساي، ءمىناجاتتان سوڭ نەمەسە اس قايىرعاندا بەت سيپاماي قويادى. «تەلەديدار كورۋ – ھارام ءىس، ياعني كۇنا؛ قازىرگى وقۋ مەكەمەلەرىندە (جالپى ءبىلىم بەرەتىن، ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا) وقۋعا بولمايدى، ولار كاپىردىڭ وقۋى» دەگەن سياقتى اڭگىمەلەر ايتا باستايدى. مۇنىڭ ءبارى بالانىڭ جاقىندارى ءۇشىن بەلگى بولۋى كەرەك: بۇل ونىڭ «مەن راديكال بولىپ بارام، ۇلتتىق، مورالدىق، ءدىني داستۇرلەر ەندى ماعان جات!» دەگەن جاڭا كوزقاراسىنىڭ ايعاقتارى. ال وسىنىڭ بارىنە سەبەپ – ونىڭ جاقىندارى دا ءداستۇرلى ءدىننىڭ نەگىزدەرىنەن بەيحابار. راديكالدىق ەكسترەميستىك اعىمدارعا كەرەگى دە وسى. ابايدىڭ مۇراسىن بىلمەۋ، قازاقتىڭ العاشقى ۇستازى ىبىراي ءالتىنساريندى، ءدىني سەنىم ماسەلەسىندە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيەۆتى، شاكارىم قۇدايبەردييەۆتى، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى، تاعى دا سول سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن تانىماۋ، ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق دىني-مادەني قۇندىلىقتارىن بىلمەۋدىڭ اقىرى وسىنداي قاسىرەتكە اپارىپ ۇرىندىرادى. «بىلىمدىگە دۇنيە جارىق، ءبىلىمسىزدىڭ كۇنى كارىپ» دەگەن سول. باسقا جول جوق. قازاقتىڭ ماڭدايالدى زيالىلارى دا بىلگەن نەگىزگى ءدىني قاعيدالاردى ءبىلۋىمىز كەرەك، ولاي بولمايدى ەكەن، بالالارىمىز ەرتەڭ ءدىني ماڭگۇرتكە اينالادى. سوندىقتان، اتا-انالار ءوز بالالارىنىڭ قانداي ءدىني اقپاراتتى قايدان جانە كىمنەن الىپ جۇرگەنىن بايقاۋى كەرەك. ولار اقپاراتتى عالامتوردان نەمەسە باسپا ءونىمى تۇرىندە (كىتاپتار، شاعىن كىتاپشالار، گازەت-جۋرنالدار، ت.ب.) الۋى مۇمكىن.  

– اقتوبە وقيعاسىنان كەيىن ءسالافيت قوزعالىسىنا تىيىم سالۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانا باستادى. كەي ءدىنتانۋشىلار ءسالافيزمدى بىرنەشە دەڭگەيگە بولەدى دە، سولاردىڭ ءبىرى ورتاشا، ياكي ۇستامدى ءسالافيزم دەسەدى. سالافيزمگە تىيىم سالۋ ماسەلەسىنە ءسىز قالاي قارايسىز، ول ءوزى وڭاي ما؟ جالپى، ۇستامدى ءسالافيزم دەگەن بولا ما؟ ءسالافيزم مەن ۆاححابيزم دەگەنىمىز نە ءوزى؟  

– الدىمەن «ءداستۇرلى يسلام» جانە «يسلامدىق راديكاليزم» دەگەن ۇعىمداردى انىقتاپ العانىمىز دۇرىس بولار دەپ ويلايمىن.

 قازاقستاندىق مۇسىلماندار ءۇشىن ءداستۇرلى يسلام – وسى ەلدىڭ بايىرعى حالقى ىقىلىم زامانداردا قابىلداعان، ونىڭ ۇلتتىق سالت-ساناسىمەن، مادەنيەتىمەن، دۇنيەگە كوزقاراسىمەن ەتەنە قابىسىپ كەتكەن، ءوز ءىشى تۇگىل، وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن دە بەيبىت، ءوزارا تاتۋ ءومىر ءسۇرۋدى دارىپتەيتىن، وتانعا ادال، قانداي دا ءبىر ساياسي ماقساتقا ۇمتىلمايتىن بايسالدى ءدىن.

يسلاميستىك راديكاليزم – بۇرمالانعان ءدىني ىلىممەن بۇركەنىپ، سونىمەن عانا اقتالعان بولاتىن ۇشقارى ءدىني كوزقاراستار مەن قاراما-قايشى ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى.

قازىرگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ، سول ماقساتقا قاراپايىم مۇسىلمانداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىن وپاسىزدىقپەن پايدالاناتىن، وزدەرىن «كاپىرلەرمەن» كۇرەسكەرمىز دەپ تانتيتىن راديكالدار – يسلاميستىك راديكاليزم.

ايتا كەتۋ كەرەك، سانانى راديكالداۋ ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشىسى – مارگينالداۋ كەزەڭى – ءوز ءىزباسارلارىن يدەولوگيا تۇرعىسىنان دىني-مادەني ماڭگۇرتكە اينالدىرۋ، قۇندىلىقتار جايلى تۇسىنىگىن وزگەرتۋ، ولاردى ءسالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ ەكسترەميستىك سارىنداعى راديكال عالىمدارىنا (يبن تايمييا، يبن كايييم، ءالباني، سوليح فاۋزان، ۋسەيمين جانە ت.ب.)  تابىندىرۋ. وندا دا، پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ (ساۋد ارابياسى، ەگيپەت جانە ت.ب.) يدەولوگيالىق ورتالىقتارىندا ارەكەت ەتۋشى عالىمداردى قولدان اسپەتتەپ، قازاقستاندىق جاستاردىڭ ءدىني ساناسىنا سىڭىرەدى. بۇل كوشباسشىلار تەرىس اعىم وكىلدەرىن ماڭگۇرتتەندىرىپ، كەيىن راديكالعا اينالدىرادى.  بۇعان قوسا، وسى ماڭگۇرتتەندىرۋ كەزەڭى جيھاد پەن راديكاليزمنىڭ نەگىزگى العىشارتى سانالادى. 2000-2010 جىلدارى «ۇستامدى» ۋاعىز ايتۋشىلاردىڭ تاربيەسىن كورگەن قازاقستاندىق جاستار ەستەرىڭىزدە مە؟ مىنە، تاپ سولار زورلىق-زومبىلىق پەن نەبىر سۇمدىق تاۋەكەلگە بەيىم بولىپ شىقتى.

ۆاححابيت-سالافيتتەردىڭ ادەتتە بەيبىت كورىنۋى – مارگينالداندىرۋ مەن راديكالداندىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى عانا. بۇل كەزدە ولار وزدەرىنە سەنگەن پاقىرلاردىڭ ساناسىن ۋلاۋمەن، اكيدا، اللاھتىڭ سيپاتى، تاۋحيد، يمان جايلى تۇسىنىكتەرىن بۇرمالاۋمەن بولادى. راديكالداندىرۋ بويىنشا الەمدىك دەڭگەيدەگى ءدىني ساراپشىلاردىڭ (شيراز مايەر، نيبراس كازيمي، ۆاەل يسسام، ءرانيا ءابۋ زەيد، حاسان حاسان، ەمما سكاي، دجوەل لەيبەرن، داگ ستوۋن جانە ت.ب.) پايىمىنشا، بۇگىنگى «ۇستامدى» سالافيتتەر ەرتەڭ ناعىز سويقان راديكالدارعا اينالادى. شىنىندا دا، بۇل پايىم دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىندا بولسىن شىندىققا اينالىپ وتىر: كەشە عانا قويدان قوڭىر تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەندەي كورىنگەن ءسالافيت بۇگىن قاراساڭ، تەررور مەن زورلىق-زومبىلىققا قۇمار راديكال بولىپ شىعا كەلەدى.

قمدب وكىلدەرى ەلدەن شىعىپ كەتكەن سالافيتتەردىڭ اتا-انالارىمەن سويلەسكەندە انىقتالعانداي، ولاردىڭ ەشقايسىسى دا شەكتەن شىققان راديكال بولماعان. كەرىسىنشە، سونداي بايسالدى، «بەيبىت» سالافيت-ۆاححابيتتەر» بولعان. يبن تايميانىڭ «اكيدا ءال-ۆاساتىيا» كىتابىن، وسى كىتاپقا شەيح ۋسەيميننىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىن، يبن ابدۋل-ۆاححابتىڭ «3 نەگىز» كىتابىن جانە باسقا دا وسى تاقىلەتتەس دۇنيەلەردى وقىعان. شەتەلدىك (شەيح سوليح فاۋزاننىڭ «ءال ۋارا ءۋال باراسى»،  ءنادىر ءابۋ حاليد، ءابۋ ءماريام نازراتۋللا جانە ت.ب.) جانە قازاقستاندىق «ۇستامدى» شەيحتاردىڭ اۋديو-، بەينەجازبا تۇرىندەگى ۋاعىزدارىن تىڭداپتى.

  راديكالدانۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى – بۇل تىكەلەي زورلىق-زومبىلىققا، تەررورلىق ارەكەتكە شاقىرۋ. ءسالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ راديكال كوشباسشىلارى، مىسالى، مۋحامماد حاسسان، اريفي، ءال-ادناني، ءابۋ باكىر ءال-باعدادي جانە ت.ب. ءار مۇسىلمان جيھادقا قاتىسۋى كەرەك دەگەندى اشىقتان-اشىق جاريالايدى،  ولاردىڭ كەيبىرى، ءتىپتى، جيھادتى اركىم ءوز ەلىندە جاساسىن دەپ ازعىرىپ ءجۇر.

وسىنداي اسا ءقاۋىپتى راديكالدىق يدەولوگيا قازاقستاندا ەتەك جايىپ كەتپەۋى ءۇشىن ءسالافيا-ۆاححابيا اعىمىنا عانا ەمەس، رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى بارلىق داستۇردەن تىس كۇماندى ءدىني ىلىمدەرگە (نۋرسيستەر، سۋلەيمانيستەر، گيۋللەنيستەر، كورانيتتار، احماديتتار، جالعان سوپىلار، پروتەستانتتىق ەمەس اعىمدار جانە ت.ب.) زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.

ءسالافيزم-ۆاححابيزم دەگەنىمىز نە؟ بەدەلدى الەمدىك ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك، بۇل كادىمگى، زورلىق-زومبىلىق، ادامداردى توپاستاندىرۋ، ولاردىڭ ساناسىنا قاسيەتتى ماتىندەردەن ءۇزىپ-جۇلىپ الىپ، ادەيى قاتە ءتۇسىندىرۋ جولىمەن بيلىك جۇرگىزۋ ايلا-شارعىسى. وسى تورعا قاراپايىم حالىقتىڭ وڭاي ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتىن – ءسالافيزم-ۆاححابيزم وكىلدەرى. بىرنەشە دىننەن قويىرتپاق جاساپ، سونىمەن ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاۋ ارقىلى ساياسي ارام پيعىلدارعا پايدالانۋعا بولادى.

الەمدىك ساراپشىلاردىڭ انىقتاۋىنشا، ۆاححابيزم مەن سالافيزم – ناسيزم جانە گيتلەريزم دەگەن سياقتى سينونيم سوزدەر. ناسيزم – يدەولوگيا بولسا، گيتلەريزم – ءدال سول يدەولوگيانىڭ ونى جۇزەگە اسىرعان ادامنىڭ اتىمەن اتالعان ءتۇرى عانا. ءبىز ايتىپ وتىرعان جاعدايدا دا «ءسالافيزم» يدەولوگيا دا، ال «ۆاححابيزم» – سول يدەولوگيانى جۇزەگە اسىرعان مۋحامماد ابد ءال-ۆاححابتىڭ تەگى.

حالىقارالىق، ياعني ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە ارەكەت ەتەتىن بولعاندىقتان، ول بىردە تازا ءدىني (دىني-مادەني-يدەولوگيالىق) بولعانسىپ، ءدىن بوستاندىعى مەن ءسوز بوستاندىعىن جامىلادى. ماسەلەن، قازاقستاندا قاتارىنا ادامدار تارتىپ، ولارعا يدەولوگيالىق ۋاعىزدار جۇرگىزىپ، اراب ءتىلىنىڭ ساباقتارىن، قايىرىمدىلىق اكسيالارىن وتكىزەدى. ودان سوڭ جاسىرىن توپتار («سپياششيە ياچەيكي») قۇرادى نەمەسە ءتىپتى «جاسىرىن مودجاحەدتەر» بولادى.  تيىسىنشە زاڭناما بولماعاندىقتان، ولارعا بيلىك تە ەشقانداي ايىپ تاعا المايدى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتى كەلگەندە الگى دايىن وتىرعاندار «جاھاندىق جيھادتىڭ» انا جەردەن ءبىر، مىنا جەردەن ءبىر بۇرق ەتە قالاتىن ۇرىس قيمىلدارىنا نەمەسە ءبىر رەتتىك تەررورلىق ارەكەتىنە پايدالانىلادى.

اقتوبەدە بولعان وقيعالار قازاقستاندىق سان ءتۇرلى ساراپشىلاردىڭ تالداۋ پىكىرلەرىنە سەبەپ بولدى. ولاردىڭ اراسىنان ءسالافيزم-ۆاححابيزمدى جاقتاعان شەشەندەر دە تابىلدى. سونداي عالىمسىماقتار ادەمى سوزبەن ءسالافيزم-ۆاححابيزم اعىمىن ۇستامدى، بەيبىت ەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى.  ولار وزدەرىنىڭ «ۇستامدى» اعايىندارىن اقتاپ، بار كىنانى تاكفيريت، حاريدجيت سياقتى راديكالدارعا اۋدارعىسى كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە، ءدىن سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگانداردا ساراپشى، كەڭەسشى بولىپ وتىرعان سونداي ادامدار ءدىني تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستە ستراتەگيالىق، تاكتيكالىق ادىس-تاسىلدەر بەلگىلەگەندە وكىلەتتى ورگان باسشىلارىن قاساقانا شاتاستىرىپ، جالعان تۇسىنىكتەر بەرەدى.  قازاقستاندىق ءدىنتانۋشىلاردىڭ، تەولوگتار مەن باسقا دا قىزمەتكەرلەردىڭ، وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماسەلەنىڭ تامىرىنا بالتا شابا الماي، يدەولوگيالىق ازعىرۋ – مارگينالداندىرۋعا جەتە الماي، تەك بولعان سۇمدىق وقيعالاردىڭ سالدارىمەن عانا كۇرەسىپ وتىرعانىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى. «جاۋ كەتكەسىن قىلىشىڭدى تاسقا شاپ» دەمەي مە قازاق، قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن جاعدايلارعا تالداۋ جاساپ، ولاردى قىلتيىپ باس كوتەرگەن جەرىنەن قۇرتىپ، الدىن الۋ شارالارىن جاساماعاسىن نە كەرەك. ءدىني سارىنداعى تەرروريزممەن، ەكسترەميزممەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن قۇرتۋ كەرەك دەگەندى ەلباسىنىڭ ءوزى بىرنەشە رەت ايتقان جوق پا..؟

وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك، 2011-12 جىلدارى بولعان وقيعالاردان كەيىن ءمۇفتيات زيالىلارى ءدىني تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا جاۋاپتى ورىندارعا سالافيت-ۆاححابيتتەردى ۇستامدى جانە راديكال دەپ ءبولۋ قاتە ەكەنىن، بۇلاي قاتەلەسۋدىڭ سالدارى قوعام ءۇشىن دە، مەملەكەت ءۇشىن دە ءقاۋىپتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىرنەشە رەت ەسكەرتتى. ءبىراق سوعان قۇلاق اسقان ەشكىم بولمادى. وسىندايدا ۇلى ابايدىڭ سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ وزىندە ايتقان «جاتتىڭ ءبىر ءتاۋىر كىسىسىن كورسە، «جارىقتىق» دەپ جالبىراپ قالىپ، ماقتاي قالىپ، ءوز ەلىندە سودان ارتىق ادام بولسا دا تانىمايتۇعىنى قالاي؟» (40-شى قارا ءسوز) دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى.

– راديكالعا اينالاتىندار ءداستۇرلى يسلامي ادەبيەتتى وقىمايدى، يمامداردىڭ ايتقانىن تىڭدامايدى، كەرەك دەسەڭىز، ولاردى ەلەمەيدى دە. دۇرىس كىتاپتار مەن كىتاپشالار جەتكىلىكتى شامادا شىعارىلىپ جاتىر، جالعان ءدىني اعىمداردىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى ۋاعىزدار دا ايتىلىپ جاتادى. تەرىس اعىمعا كىرگەندەر وزدەرىن تەرىس جولعا تۇستىك دەپ ەسەپتەمەيدى عوي، ماسەلە سوندا. ولار وزدەرىنىكىن ءجون، ءادىل سانايدى. سولاردىڭ كوكىرەك كوزىن قالاي اشۋعا بولادى؟ ولار شەتەلدەردەن قاڭعىپ كەلگەن الدەكىمدەرگە ەمەس، ءوزىمىزدىڭ يمامدارعا قۇلاق اسۋى ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى؟

– راديكالدىق تەرىس اعىمداردىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى ءوز ءىزباسارلارىنىڭ الدىندا قالىپتاسقان رەسمي ءدىنباسىلاردى، ولاردىڭ ءىلىمىن، ادەبيەتىن، تاعى باسقاسىن قارالاۋعا ۇلكەن كۇش سالادى. رەسمي ءدىن وكىلدەرىنە قاتىستىنىڭ بارىنە: ۋاعىزدارىنا، كىتاپتارىنا، ساباقتارىنا، جيىندارىنا، ت.ب. ولاردا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىنعان. راديكالدىق اعىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ءوز شاكىرتتەرىنە ولاردى اداسقاندار، كۇناھارلار، ءتىپتى سايتاننىڭ قۇلدارى دەپ تۇسىندىرەدى. ياعني، اقيقات جولىمەن كەلە جاتقان تەك ءبىز (راديكال اعىمداردىڭ كوشباسشىلارى) دەسەدى.

بۇل جەردە توسىلىپ قالماۋ ءۇشىن ءدىن سالاسىن وكىلدەرى ءدىني، قۇقىقتىق، تاريحي ءبىلىمىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋى قاجەت. ويتكەنى، تەرىس اعىم كوشباسشىلارى ءداستۇرلى يسلام ءدىنىنىڭ قاعيداتتارىنا كۇمان كەلتىرىپ، داۋ شىعارعان كەز كەلگەن جاعدايدا وعان تىزگىندى بەرىپ قويمايتىنداي بولۋ كەرەك.

قازاقستانداعى ءسالافيزم-ۆاححابيزم پروبلەماسى ەشقايدا كەتپەگەنىن، تەك «دەمىن ىشىنە الىپ، الدەبىر قۋىسقا جاسىرىنا قالعانىن» ەسكەرۋىمىز كەرەك. ول ەندى باسقاشا ايلاعا كوشتى. راديكال يسلاميستەرگە وزدەرىن سالافيت-ۆاححابيستەرشە ۇستاماۋعا كەڭەس بەرىلىپ وتىر، ويتكەنى، بۇعان وڭ قاباق تانىتايىن دەپ وتىرعان ەشكىم جوق. «ءسالافيزم-ۆاححابيزم» تەرمينىنىڭ ءوزى كەيبىر ءدىني «ساراپشىلار» مەن رەسمي تۇلعالاردىڭ قولدانىسىنان شىعىپ قالدى. ءقازىر «تابليعي جاماعات» تۋرالى سىن ايتۋعا بولادى دا، سالافيت-ۆاححابيتتەر تۋرالى كەرەك ەمەس سياقتى. مۇنىڭ سالدارى دا وقىستان بولۋى عاجاپ ەمەس.

سالافيت-ۆاححابيستەر ەندى حانافيتتەر، ياعني ءداستۇرلى مۇسىلماندار سياقتى كورىنە باستادى. ءبىراق يدەولوگيالىق نانىم-سەنىمدەرى سول باياعىسىنشا. دەگەنمەن، سالافيت-ۆاححابيتتەردىڭ كەي كوشباسشىلارى عايىپتان تايىپ حانافي-ماتۋريديت بولىپ شىعا كەلدى.  ەندى ولار ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس بويىنشا الدىن الۋ شارالارىن جۇزەگە اسىراتىن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ «بىلىكتى» ماماندارىنا اينالا باستادى. «قويدى قاسقىرعا باقتىرۋ» دەگەنىڭىز وسى شىعار...

          قازاقستان مۇسىلماندارىنا شەتەلدەردەن جاسالاتىن كەز كەلگەن ىقپال ءقاۋىپتى بولاتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. ويتكەنى، قازاقستاندىقتار شەتەلدىك ۋاعىز ايتۋشىنىڭ ءدىني-ساياسي سارىنداعى سوزدەرىنە ەرەدى، شەتەلدىك ءدىني ورتالىقتارعا قاراپ بوي تۇزەيدى. بۇل، ەندى، مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ماسكەۋدىڭ، ەر-رياد پەن انكارانىڭ مەشىتتەرىنە ەمەس، استانا مەن الماتىنىڭ مەشىتتەرىنە بوي ۇسىنۋى ءتيىس.

باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ارەكەتتەرى ءۇشىن وتىرعان ازاماتتار، سونداي-اق، ۇرىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان جاقتارعا كەتكەندەر ءسالافيزم-ۆاححابيزم يدەولوگياسىن ۇستانۋشىلار ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك، سولاردىڭ ىشىندە ءداستۇرلى يسلامنىڭ بىردە-بىر وكىلى جوق.

كونفەسسياارالىق تا، كونفەسسياىشىلىك تە ازاماتتىق كەلىسىمدى، مەملەكەتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەل حالقى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن قولداي ءبىلۋى كەرەك. ەلباسىمىز بارلىق ءدىني ماسەلەلەردى شەشۋدى قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسىنا (ق ر ءمۇفتياتى) جۇكتەگەنى بەلگىلى.  قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا بىلاي دەگەن: «ءاي مۇمىندەر! اللاعا بوي ۇسىنىپ، پايعامبارعا ءارى وزدەرىڭنەن بولعان ءامىر يەلەرىنە بوي ۇسىنىڭدار. …» (ءان-نيسا: 59). قازاقستاندىقتار ءۇشىن وزىمىزدەن بولعان ءامىر يەسى، ارينە – مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازاربايەۆ.

ەلباسى دا ءوز سوزىندە: «سوقىر فاناتيزم ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حالقىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن دىلىنە مۇلدە جات. ول قازاقستاننىڭ مۇسىلماندارى ۇستاناتىن حانافي مازھابىنا قاراما-قايشى»، – دەگەن بولاتىن.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، ءبىز، قازاقستان مۇسىلماندارى كەز كەلگەن ماسەلەدە ءوز پرەزيدەنتىمىزگە باعىنۋعا ءتيىسپىز. ال ءدىني ماسەلەلەردە ق ر ءمۇفتياتىنا بوي ۇسىنعانىمىز ابزال. ءار حالىقتىڭ ءوز پرەزيدەنتى، ءوز ءمۇفتياتى بار ەمەس پە. مىسالى، ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە ءوز كورولى مەن ءوز ءمۇفتياتى بار. تۇركيانىڭ ءوز پرەزيدەنتى مەن ءوز ءمۇفتياتى بار. پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ دا ءوز پرەزيدەنتتەرى، ءوز ءمۇفتياتتارى بار، تاعىسىن-تاعى. سول ەلدەردىڭ حالقى ءوز پرەزيدەنتى مەن ءمۇفتياتىنا باعىنىپ وتىر. ال بىزدە، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، كەي مۇسىلماندار ءدىني ءراسىم جاساعاندا (مىسالى، ناماز وقىعاندا)، ءدىني (ساياسي) ماسەلەلەر تۋىنداعان جاعدايدا، پرەزيدەنتىمىزگە نەمەسە ق ر ءمۇفتياتىنا ەمەس، ساۋد ارابياسى، تۇركيا، پاكىستان، ءۇندىستان، تاعى باسقا جاقتارداعى ءدىني ەكسترەميستىك عالىمدارعا جۇگىنىپ جاتادى. كەيبىر مۇسىلماننىڭ مارگينالداندىرۋ تورىنا ءتۇسىپ، كەيىن راديكالدانىپ جاتۋىنىڭ ءبىر ۇلكەن سەبەبى دە وسى. حانافي اتىن جامىلعان سالافيت-ۆاححابيتتەر ءدىن ماسەلەسىندە مەملەكەت باسشىسىنا باعىنۋعا شاقىرعان حانافي مازھابىنىڭ ۇلى عالىمدارىنىڭ اتا جاۋى. سالافيت-ۆاححابيتتەر حانافي مازھاب جولىن ۇستانبايدى، الايدا وزدەرىن «بەيبىت»، «قايىرىمدى»، ەل پرەزيدەنتىنە قارسى شىقپايتىن «حانافي» ەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى.

ءبىراق، مۇسىلمان حالقىنىڭ ءوز دىنىنە دەگەن تابيعي بەرىلگەندىگىن قازاقستاندىق مۇسىلمانداردىڭ ءبىر بولىگىن شەتەلدىك ءدىني ورتالىقتارعا بوي ۇسىندىرۋدى ماقسات ەتكەن تەرىس اعىم وكىلدەرى ارام پيعىلدارىنا پايدالاندى. مۇنداي ساياسي ماقساتتار بويىنشا، كەلەشەكتە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءبىر بولىگى ءوز ەلىندەگى ىشكى قارسىلاسقا اينالۋى ءتيىس ەدى جانە ولار جايلاعان اۋماق ەۋرازيانى جاھاندىق گەوساياسي قايتا ءبولۋ كەزىندە حانتالاپايعا تۇسەدى.

قورىتا كەلە ايتارىمىز: اسىرەسە حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا قازاقستانعا كوپتەپ كەلگەن شەتەلدىك ۋاعىز تاراتۋشىلار قازاق حالقىنا جات راديكالدىق سارىنداعى يسلامدى اكەلۋشىلەر بولاتىن. قازاقستانعا دارىگەر (رابباني)، اراب ءتىلىنىڭ ءمۇعالىمى، بەدەلدى ءدىنتانۋشى عالىم (ش.الياۋتدينوۆ، ە.كۋلييەۆ، ا.نيازي، ۆ.پوروحوۆا جانە ت.ب.) كەيپىندە وتكەن، شەتەلدىك قايىرىمدىلىق قورلارى قارجىلاندىرعان شەتەلدىك ميسسيونەرلەر قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا ءدىني راديكاليزمنىڭ تارالۋىنا نەگىزگى سەبەپكەرلەر بولدى.  تەرروريزم قاسىرەتى قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەي وتىرعان قازىرگىدەي ۋاقىتتا شەتەلدەردەن كەلىپ كەتكەن قاڭعىباس ميسسيونەرلەر ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تىنىشتىعىنا قانداي لاڭنىڭ ۇرىعىن سالىپ كەتكەنىن كوزىمىز كورىپ وتىر. ءبىز ونىڭ تاقسىرەتىن ءالى تالاي تارتامىز. تەك، ايتەۋىر، ونداي وڭباعان ۋاعىزشىلار قازاق جەرىنە ەندى ەشقاشان اياق باسپايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

– ساليقالى سۇحباتىڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت!

سۇحباتتاسقان: اقبوتا مۇسابەك قىزى