قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرىن كەلەشەكتە ازياعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىسى ازيانىڭ جاھانداعى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان الىپ ايماق ەكەندىگىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. قازىرگى تاڭدا ازيانى جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 60،5 پايىزى مەكەندەيدى. الەم حالقىنىڭ 40 پايىزى ازياداعى الىپ مەملەكەتتەر جۇڭگو مەن ءۇندىستانعا تيەسىلى. 54 مەملەكەتتى سىيدىرعان ازيا بۇگىندە حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جاعىنان افريكادان كەيىنگى ماكروايماق. ازياداعى جۇڭگو، ءۇندىستان، يندونەزيا، جاپونيا، بانگلادەش، پاكىستان، فيلليپين ءتارىزدى ەلدەردە حالىق سانى 100 ميلليوننان اسادى.
سونداي-اق، ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى جاھاندىق ماكروەكونوميكانىڭ باستى كۇشىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەن، الەمدىك ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە كورنەكتى ورىندى يەلەنىپ وتىرعان ازياداعى الىپ مەملەكەت جۇڭگو دا قارقىندى دامۋدىڭ ۇزدىك كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزدى. 1975-2003 جىلدار ارالىعىندا قىتايدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى سەگىز ەسەگە وسكەن. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ينۆەستيسيا سالۋدان جۇڭگو 2012 جىلدان باستاپ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىردى. قىتايدىڭ بانك جۇيەسى دە وتە دامىعان. بۇل مەملەكەتتىڭ ءتورت بانكى كاپيتال مەن اكتيۆتەر جونىنەن الەمدەگى الدىڭعى قاتارداعى ون بانكتىڭ تىزىمىندە تۇر. كاپيتالداۋ تۇرعىسىنان قىتايدىڭ ەكى قارجى بيرجاسى الەمدەگى العاشقى وندىققا كىرەدى. بۇگىندە قىتايدىڭ كوررۋپسيامەن كۇرەس جۇيەسى دە ەڭ مىقتى جۇيە سانالادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ەكونوميكاسى ارتتا قالعان ەلدەردىڭ قاتارىندا بولعان وڭتۇستىك كورەيا بولسا وتىز جىلدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. 1962 جىلدان 1995 جىل ىشىندە بۇل ەلدەگى جالپى ىشكى ءونىم 100 ەسەگە ۇلعايعان. كورەيا دا جاپونيا سياقتى ەڭبەك ەتيكاسى جونىنەن الەمدەگى العاشقى ورىنداعى ەل. 2013 جىلى كورەيانىڭ ادام كاپيتالىنا سالعان ينۆەستيسياسى 0،89 – عا تەڭ بولىپ، جاپونيادان اسىپ تۇسكەن.
سوڭعى ەلۋ جىلدا شىعىس ازيا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جونىنەن الەمدىك ماكروايماققا اينالدى. ازياداعى جۇڭگو، تايلاند، مالايزيا، يندونەزيا، فيليپپين تەحنولوگيالىق دامۋ ۇلگىسىمەن تانىلعان ەلدەر. ازيا ەلدەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جىلدام دامۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن تانىتتى. ماسەلەن، جاپونيا مەملەكەتى سوعىستان كەيىنگى 25 جىلدا باتىس ەۋروپانىڭ ەكونوميكاسىمەن تەڭەسىپ ۇلگەردى. جاپونيا 1970 جىلدان بەرى روبوتوتەحنولوگيادان دۇنيە جۇزىندە كوشباسشى سانالادى. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بىرەگەي ۇلگىسىمەن تانىلعان بۇل ەلدە عاسىردان ارتىق جاساعان 100 مىڭ كومپانيا بار. كۇنشىعىس ەلىندە جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار كونە كومپانيالاردى «شينيسە» دەپ اتايدى. بۇل ەلدە 3000-نان استام كومپانيا وسىنداي مىڭ جىلدىق تاريحقا يە. بۇل كورسەتكىش گەرمانيادا 800، گوللانديادا 200، اقش-تا 14 ەكەن.
جاپونيا بۇۇ-نا 1956 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا مۇشە بولدى. 1960 جىلدان بەرى ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن جاپونيا 1996 جىلدان بەرى بۇۇ-نىڭ قارجىلاي شىعىسىنىڭ باسىم بولىگىن كوتەرىپ، بۇل جونىنەن اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا كەلەدى. 1996 جىلى 16 پايىز بولسا، 2001 جىلى 19،63، 2002 جىلى 19،67، 2003 جىلى 19،52 پايىزدىق بيۋدجەت شىعىنى جاپونيا تاراپىنان تولەنگەن. بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋداعى جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلە جاتقان جاپونيا دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتا ءوز ورنى بار مەملەكەت. ازيانىڭ الپاۋىت ەلى جاپونيا ب ا ق سانى بويىنشا دۇنيەجۇزiندە 1-شi ورىن الادى.
بۇگىندە ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جونىنەن الەمدە الدىڭعى ورىندا تۇرعان جاپونيا روبوت تەحنيكاسى مەن ەلەكترونيكا تاۋارلارىن وندىرۋدەن ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە يە بولىپ وتىر. كەمە جاساۋ، اۆتوكولىك قۇراستىرۋدان دا كۇنشىعىس ەلى ءبىرىنشى ورىندا. ونەركاسىپتىك ءوندىرىس بويىنشا 100 بالدىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. بۇگىندە جاپونيا قورشاعان ورتاعا زيانسىز ەكونوميكانى دامۋ جولىنداعى ءۇردىس رەتىندە قابىلداي وتىرىپ، ادام جانە تابيعات رەسۋرستارىن باعالاۋ تۇرعىسىنان دا جەتەكشى ورىندا تۇرعان ەل. جاپون ينۆەستيسياسىنىڭ ناقتى ءبىر كاسىپورىننىڭ تابىسىن كوزدەيتىن باتىس ينۆەستيسياسىنان ايىرماشىلىعى دا وسى ماكروەكونوميكالىق ماقساتتارعا باعىتتالعان تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلۋىمەن بايلانىستى.
ازيانىڭ ەتنيكالىق قۇرامى وتە باي. ازيا ەجەلگى وركەنيەتتەر وشاعى، ادامزات دامۋىنىڭ ءتۇپ-تامىرى وسى ايماقتان وركەن جايعان. 5000 جىلدىق تاريحى بار جۇڭگو وركەنيەتى مەن ءۇندىستاننىڭ باي مادەنيەتى، ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ قازىنالى تاريحى باتىس عالىمدارىنىڭ نازارىن عاسىرلار بويى اۋدارىپ كەلەدى. كىم قانشا زەرتتەسە دە ازيانىڭ تىلسىم دا عاجايىپ رۋحانياتى، تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن تاريحى، تۇنعان تابيعاتى باسقا ءوڭىردىڭ وكىلدەرىن تامساندىرۋىن قويمايدى. تاريحى تەرەڭنەن باستالاتىن كونە شاھارلار، باعزى زامان عۇلامالارىنىڭ قولجازبالارى، بايىرعى مادەني-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپ بولىگى ازيادا ەكەنى بەلگىلى.
ازيا ەلدەرى ءبىلىم ساپاسى جاعىنان دا الدا تۇر. ماسەلەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ جىل سايىنعى زەرتتەۋى بويىنشا مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسى جونىنەن 70 ەلدىڭ ىشىندە العاشقى بەس ورىندى سينگاپۋر باستاعان ازيا مەملەكەتتەرى يەلەنەدى ەكەن. الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتەر رەيتينگى بويىنشا دا ازيالىق جوو-نىڭ ساپا كورسەتكىشى جوعارى دەڭگەيدە. الەمدەگى جوو-نىڭ باسىم بولىگى دە ازيا مەملەكەتتەرىندە ورنالاسقان. بوستون كوللەجدىنىڭ حالىقارالىق جوعارى ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور فيليپ گ. التباح ازيا جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ مىقتى سەكتورىنا يە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن (International higher education 12-08-2015).
جاھاندىق بەيبىتشىلدىك ۇستانىمى، قاۋىپسىزدىك قاعيداتتارى ازيامەن بايلانىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇۇ-نىڭ 70 سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە «قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستارداعى ءوزارا سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە، حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزىندە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بارلىق باستامالاردى قولدايدى.
جەتپىس جىل بويى الەمدىك قوعامداستىق اسكەري قاقتىعىستاردى اقىلعا قونىمدى شەشۋدىڭ ءتۇيىنىن تابۋعا تىرىسىپ كەلەدى.
ءبىراق قاقتىعىستار ازايار ەمەس. ولار كەيبىر ەلدەردە مەملەكەتتىلىكتى كۇيرەتۋدىڭ سالدارىنان شەكتەن شىققان حالىقارالىق تەرروريزمگە ۇلاسۋدا.
ادامزات سوعىستاردىڭ الدىن الۋ جانە قاقتىعىستاردىڭ سالدارىن ەڭسەرۋدىڭ ەسكىرگەن تاسىلدەرىنەن ولاردى ءمان-ماعىناسىز ەتەتىن جاڭا دامۋ ستراتەگياسىنا وتۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن الىستاعى بولاشاققا باتىل كوز سالىپ، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا 100 جىل تولاتىن كەزدەگى الەمنىڭ قانداي بولاتىنىن كورە ءبىلۋىمىز كەرەك» دەي كەلە، الداعى وتىز جىل ىشىندە ادامزات وركەنيەتى سوعىستار مەن قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا كۇش-جىگەر تابا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرۋى ادامزاتتىڭ بولاشاققا دەگەن ءۇمىتىن ۇلعايتادى.
شارافات جىلقىبايەۆا
