تۇركياداعى «اسكەري توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتىنەن» سوڭ تۇرىك باسشىلىعى اتالعان توڭكەرىستى امەريكادا تۇرىپ جاتقان فيلوسوف، ءدىن قايراتكەرى فەتحۋللاح گۇلەن مەن ونىڭ جاقتاستارى ۇيىمداستىردى دەپ مالىمدەدى. مالىمدەمەنىڭ ارتى تۇركياداعى ف. گۇلەنمەن بايلانىسى بار دەگەن عالىمدار مەن جۋرناليستەردى، ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قۋدالاۋعا ۇلاستى. تۇرىك بيلىگى ونىمەن دە شەكتەلمەي، وزگە ەلدەردەن ف. گۇلەن يدەياسىمەن قۇرىلعان، سوعان قاتىسى بولۋى مۇمكىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن شەكتەۋدى تالاپ ەتتى. ءقازىر قازاقستان قوعامى تۇركياداعى جاعدايدى تۇرلىشە باعالاۋدا. ف. گۇلەن تاقىرىبىندا تۋىنداپ جاتقان پىكىر-تالاستار دا جوق ەمەس. وسىعان بايلانىستى ءبىز ەلگە تانىمال ساياساتتانۋشىلارعا قازاق قوعامىنداعى گۇلەن-ەردوعان تاقىرىبىنداعى داۋعا قاتىستى پىكىرلەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا تومەندەگى سۇراقتاردى قويعان ەدىك.

1.تۇركياداعى «توڭكەرىس جاساۋ» ارەكەتىنەن سوڭ تۇرىك بيلىگى بۇلىككە اقش-تا تۇرىپ جاتقان ف. گۇلەن مەن ونىڭ جاقتاستارى كىنالى دەپ جاريالادى. رەسمي انكارا ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىلعان ءبىرقاتار ەلدەرگە ف. گۇلەنمەن بايلانىستى ۇيىمدار جۇمىسىن شەكتەۋ تۋرالى تالاپ تا قويىپ ۇلگەردى. سونداي-اق، گۇلەن تاقىرىبى تەك تۇركيادا عانا ەمەس، قازاقستان قوعامىندا دا ءبىرشاما تالقىلانۋدا. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ف. گۇلەنگە قاتىستى قوعامدا نە ءۇشىن پىكىر-تالاس تۋۋدا؟ ونىڭ جالپى قازاقستان ءۇشىن قاجەتى بار ما؟ (قاۋىپ-قاتەر، ديپلوماتيالىق تۇرعىدان قاتەلىك جاساۋ، ت.ب.).

2. تۇركياداعى جاعداي – ول ەلدىڭ ىشكى شارۋاسى. وعان قانداي دا ءبىر باعا بەرۋ ارتىق بولار. قازاقستان باسشىلىعى باۋىرلاس ەلگە كوڭىلىن ءبىلدىرىپ، مالىمدەمە جاسادى. سونىمەن شەكتەلەمىز بە، الدە، رەسمي استانا گۇلەن داۋىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋى كەرەك پە؟ ف. گۇلەنگە قاتىستى ەندىگى ۋاقىتتاعى قازاقستاننىڭ ۇستانىمى مەن قام-قارەكەتى قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟

ءازىمباي عالي: ەردوعان پۋتين، تۇركيا رەسەي سەكىلدى

1. جاقىندا تۇركيادا اسكەري توڭكەرىس جاساۋعا تالپىنىس بولعانىن بىلەمىز. ول ءساتسىز اياقتالدى. بۇعان دەيىن دە تۇركيا تاريحىندا اسكەري توڭكەرىستەر بولعان. ول توڭكەرىستەر كەزىندە ءساتتى اياقتالعان. اسكەريلەر اتاتۇرىكتىڭ اماناتىن ورىنداپ، زايىرلى قوعامدى ساقتاۋ ماقساتىندا بيلىكتى باسىپ الىپ وتىردى.

نەگىزى تۇركيا رەسەي سياقتى، ال، ەردوعان پۋتين سياقتى. ەكى ەل دە – پوستيمپەريالىق ەل. تۇركيا كەزىندە سولتۇستىك افريكانى، اراب الەمىن بيلەدى. يمپەريامەن قوشتاسسا دا، تۇرىك باسشىلىعىنىڭ سانا تۇكپىرىندە يمپەريالىق سيندروم ساقتالعان. رەسەي دە كسرو-نى قالپىنا كەلتىرگىسى كەلەدى. تۇركيانىڭ سيرياعا تالاسۋى، رەسەيدىڭ ۋكرايناعا تالاسۋى – سونىڭ ايعاعى. تۇركيانىڭ دەموكراتياسى رەسەيدەن گورى دامىعان بولسا دا، ەكى ەل دە اۆتوكراتيالىق، باسشىلارى بيلىكتەن اجىراعىسى كەلمەيتىن ەل.

ەردوعان – ءدىنشىل باسشى. ول دىني-پوپۋليستىك ۇستانىم يەسى. كەزىندە رەسەي باسشىلىعىنا پۋتين كەلگەندە قاتەلەسىپ، ماقتاعانىم بار. ءپۋتينيزمنىڭ ار جاعى يمپەريا ەكەن. ونى اڭعاردىق.

گۇلەن دە ءدىنشىل، ۇلتشىل، ەردوعان دا ءدىنشىل، ۇلتشىل، يمپەرياشىل. ءبىراق، وعان قاراعاندا گۇلەن – دەموكرات. ەردوعان گۇلەندى كىنالاۋدا. گۇلەن بولسا، توڭكەرىستى ەردوعاننىڭ ءوزى ۇيىمداستىردى دەپ سانايدى.

كەزىندە ءبىرقاتار ورىس ازاماتتارى ماعان وي سالۋعا تىرىستى. «تۇرىك ليسەيلەرى سەندەرگە قاجەت پە، تۇركىلەنىپ كەتپەيسىڭدەر مە؟» دەگەندە مەن ءبىراز ويلانىپ قالعام. ءبىراق، ول ليسەيلەردەگى ءبىلىم ساپاسى جوعارى ەكەنىن كوردىك. ءومىر كورسەتتى، ول ليسەيلەر ءوزىن اقتادى. ول وقۋ ورىندارىنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تۇرىكشىل بولعانى زيان ەمەس ەكەن. ورىستانعان قوعامعا ول دا قاجەت.

2. ەردوعان ەلىمىزگە كەلىپ جۇرگەندە بىزدەگى قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىنە ءتيسىپ ءجۇردى. ءبىراق، ول كەزدە اسا ءمان بەرمەدىك. ەندىگى تالاپتارعا قاتىستى ويىم، ءبىز قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىن جاپپاۋ كەرەكپىز. ويتكەنى، گۇلەنگە تاعىلىپ جاتقان ايىپتار – جالا. گۇلەن بالكىم تۇركيانىڭ دەموكراتيالىق تالاپتارعا ساي بولۋىن قالاعان شىعار، ءبىراق، كۇشپەن بيلىكتى باسىپ الۋ ويى بولماعانى انىق. بالكىم، توڭكەرىسشىلەر گۇلەننىڭ يدەياسىمەن تانىس بولعان بولار. ءبىراق، ونىڭ توڭكەرىسشىلەرگە تىكەلەي قاتىسى بار دەپ ويلامايمىن.

ءبىز ەكى تاراپتى دا تانۋىمىز كەرەك. ول ءبىزدىڭ ساياسي ءورىسىمىزدى كەڭەيتەدى. بۇل جەردە باتىستىڭ كوزقاراسىن دا ەسكەرۋ قاجەت. كەزىندە باتىستىڭ تۇركياعا كوڭىلى تولمايتىن. ەۋرووداققا دا شالا كىرگىزدى. تۇركياداعى ادام قۇقىعىنىڭ جايى، دەموكراتيا، ءدىن، ت.ب. ماسەلەلەردە قاتاڭ تالاپ قويىپ وتىر.

نەگىزى گۇلەن دە – ءدىنشىل. ول دا ءدىني قاعيدالارعا سۇيەنەدى. ءبىراق، ول دەموكراتياشىل، جۇمساق ۇستانىم يەسى. سوندىقتان، بىزگە گۇلەن جاقىن. ال، ەردوعان ءپۋتيننىڭ ءبىر ءتۇرى. ەردوعان كەزىندە تۇركيانىڭ ەكونوميكاسىن جاقسى كوتەردى. ءبىراق، سوڭعى ۋاقىتتا ەلىن قيىن جاعدايدا قالدىرىپ وتىر. ءتۋريزمى كەرى كەتتى. پۋتين دە سولاي، العاشىندا رەسەيدى كوتەرۋگە اتسالىسقانمەن، كەيىن ۋكرايناعا شاۋىپ، سانكسيالار قۇرساۋىندا قالدى، قىسىمعا ۇشىرادى.

ءبىز تۇركياعا ۇستانىمىمىزدى ديپلوماتيالىق تۇردە سىپايى جەتكىزۋىمىز قاجەت. «ءبىز تاۋەلسىز ەلمىز، ىشكى ماسەلەمىزدى ءوزىمىز شەشە الامىز. سەندەردىڭ دە ىشكى جاعدايلارىڭنان حاباردارمىز» دەگەن سياقتى.

ودان كەيىن بىزدە جاقسى تۇرىك ازاماتتارى بار. ولار ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مالەني بايلانىستاردى نىعايتۋعا قىزمەت ەتۋدە. الايدا، قازاقتار ولاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتىر دەۋگە كەلمەيدى. ءبىزدىڭ ءوز قۇندىلىقتارىمىز بار. سوندىقتان، ءبىزدى ەشكىم قالپاقپەن ۇرىپ الا المايدى.

ايدوس سارىم: سالافيتتەر قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىن جاۋ كورەدى

1. ەڭ باستى ماسەلە، بۇل جەردە نەشە ءتۇرلى ساياسي ويىندار باستالىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى كۇشتەردى كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن، رەسەيشىلدەر ءۇشىن قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى جاۋ بولدى. ويتكەنى، ول ليسەيلەر ساناسى تاۋەلسىز، ەركىن ويلى جاستاردى تاربيەلەدى. سول ءۇشىن دە رەسەيشىلدەر «قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى قازاقستاندا تۇركياعا قىزمەت ەتەتىن «بەسىنشى كولوننا» دايىنداپ جاتىر» دەپ ايىپتادى. ال، ءقازىر تۇرىك بيلىگى سول وقۋ ورىندارىنان باس تارتىپ جاتىر. ياعني، رەسەي تاراپىنان تاعىلعان ايىپتاردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى.

وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى ۇلتتىق رۋحى مىقتى جاستاردى داينىداۋدا. وندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرىلەدى، قازاق تاريحى جاقسى وقىتىلادى. سونىڭ پايداسى بولار، مەن بىلسەم، ءتۇرلى سالافيزم، ۋاححابيزم يدەياسىمەن ۋلانعانداردىڭ ىشىندە سول ليسەيلەردىڭ تۇلەكتەرى جوق. مىنە، سوندىقتان، سالافيتتەر ول ليسەيلەردى وزدەرىنە باسەكەلەس، جاۋ سانايدى. تەرىس اعىمدار ءوز اۋديتورياسىندا، جاستار اراسىندا ونداي مىقتى باسەكەلەستىڭ بولعانىن قالامايدى. «جاستاردى وزدەرىنە تارتىپ جاتىر، بۇلاردىڭ كوزىن جويۋ كەرەك» دەگەن ويلارى جوق ەمەس.

ودان بولەك، جالپى تۇركيانى قولدايتىن دا توپتار بار. ەردوعاننىڭ نە ىستەپ جاتقانىن، قانداي قادامدارعا بارىپ جاتقانىن بىلمەسە دە، ونىڭ دىني-پوپۋليستىك باعىتىن قولداۋشىلار، جالعان اڭگىمەلەرگە سەنۋشىلەر بار. وسىلايشا قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىنە قاتىستى اڭگىمە ۋشىعىپ كەتتى.

ال، ناقتى «گۇلەنشىلەر» تۋرالى اڭگىمەگە كەلسەك، مەن ءوز باسىم «گۇلەنشىلەر» دەگەن پارتيا، ۇيىمدى نەمەسە سونىڭ سويىلىن سوعىپ جۇرگەن ناقتى ءبىر ادامدى كورمەپپىن. ءبىراق، ونىڭ ءىلىمى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ورنى بار «جاديدتىك» باعىتقا جاقىن. ياعني، ول – ءدىندى عىلىم-بىلىممەن، داستۇرمەن ۇشتاستىرۋ ءىلىمى. قايشىلىقتار بولدىرماۋدى كوزدەيتىن جول. ول جولدى كەزىندە بابالارىمىز، الاش ارىستارى دا ۇستانعان.

بىزدە ءبىر جامان  ادەت بار: جاقتىرمايتىن ادامعا لاقاپ ات قويۋعا، قانداي دا ءبىر توپتارعا قوسىپ جىبەرۋگە قۇمارمىز. گۇلەن قاعيدالارىن قۇپتايتىن ادام «گۇلەنشىل» بولسا، ابايدىڭ ايتقاندارىن ۇستانعان ادام «ابايشىل» اعىم قالىپتاستىرا ما؟ گۇلەن – يسلام الەمىندەگى كوپتەگەن عۇلاما، ويشىلداردىڭ ءبىرى. ال، ونىڭ اينالاسىنداعى اڭگىمە – تۇركيانىڭ ىشكى شارۋاسى.   

2. ەردوعان توڭكەرىس بولماي تۇرىپ-اق، ەلىمىزگە جاساعان ساپارىندا پرەزيدەنتىمىزگە دە اشىق ايتىپ، قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىنە تيىسكەن بولاتىن. ءقازىر قۇدايعا شۇكىر مەملەكەتتىڭ دە، قوعامنىڭ دا ول وقۋ ورىندارىنا نيەتى ءتۇزۋ. ول ليسەيلەر باياعىدا مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن. ولار ءقازىر مەملەكەتتىك مەكەمە سانالادى، مەملەكەتتىك ستاندارتپەن ءبىلىم بەرەدى. ال، ەندى سونداي ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن توقتاتۋدى تالاپ ەتۋ تۇركيا سىرتقى ساياساتىنىڭ ءجون-جوسىقسىز، قيسىنسىز تاراپقا بۇرىلىپ كەتكەنىن كورسەتەدى.

ال، مەملەكەت تاراپىنان قانداي دا ءبىر قادام جاسۋ قاجەت پە دەگەنگە كەلسەك، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بالالارى قازاق-تۇرىك ليسەيىندە وقيتىن اتا-انالارعا جاساعان ۇندەۋى جەتكىلىكتى. مينيسترلىك ەشقانداي الاڭداۋعا نەگىز جوق ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ول ليسەيلەر بۇرىن قالاي جۇمىس ىستەدى، سولاي جۇمىس ىستەي بەرەدى. وقىتۋ جۇيەسى مەملەكەتتىك ستاندارتتارعا ساي. ءبىلىم، عىلىم سالاسىندا وزىق كورسەتكىشتەر كورسەتىپ جاتقان دا – وسى ليسەيلەردىڭ تۇلەكتەرى. ول جەردە تەك گۇلەننىڭ ەڭبەكتەرى، ءدىني ادەبيەتتەر وقىتىلىپ جاتقان جوق. ەگەر اتاۋى ۇناماي تۇرسا، قازاق-تۇرىك ەمەس، «الاش» ليسەيى دەپ اتاۋدى ۇسىنامىن. ال، بۇگىنگى ا. اتامبايەۆ سياقتى اسىعىستىققا، اقىماقتىققا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزگە ەندى قالعانى ەلدىڭ مينيسترلەرىمەن داۋلاسۋ ەدى. جالپى، وسى ماسەلەدە ەكى ەل اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تۋسا، ول ەشكىمگە دە ابىروي اكەلمەيدى.

رۋسلان جانعازى: تۇركياداعى جانجال قازاق قوعامىن ەكىگە ءبولدى

1. سوڭعى كەزدەرى قازاقستان قوعامى ىشكى جانە سىرتقى سيپاتتاعى «اقپاراتتىق سەبەپتەرگە» بايلانىستى ەكى قاراما-قارسى ۇستانىمداعى تاراپقا ءجيى بولىنەتىن بولعان. الايدا تۇركياداعى ىشكى ساياسي جانجال بويىنشا تۋىنداعان پىكىر-تالاستىڭ ەرەكشەلىگى – قازاقستان قوعامى ەمەس، ناقتى قازاق قوعامى قاق ءبولىندى. جالپى، بۇل پىكىر-تالاس ەلىمىزدەگى گۇلەن ءىلىمى ءىزباسارلارىنىڭ قوعامداعى «داۋىسىنىڭ» زور ەكەندىگىن كورسەتتى. ولاردىڭ ءبىرازى ءقازىر ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ، بيزنەس جانە ب ا ق سالالارىندا جوعارى لاۋازىمدارعا قول جەتكىزىپ وتىر. ال، ەگەر ەرتەڭ جوعارعى بيلىكتىڭ تىزگىنى «گۇلەنشىنىڭ» قولىنا تيسە، ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى قانداي بولادى؟ ول ەلباسىمىزدىڭ ءسوزىن سويلەي مە، الدە رۋحاني ءپىرى گۇلەننىڭ ىلىمدەرىن مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اينالدىرا ما؟ مىنە، بۇل قازاقستانداعى ىشكى ساياساتتىڭ كۇيرەۋىنىڭ، بيلىكتىڭ يدەولوگيالىق السىزدىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى. نەگىزگى قاۋىپ-قاتەر وسىدان تۋىنداپ وتىر دەپ بىلەمىن.

ەكىنشى جاعىنان، پىكىر-تالاستىڭ وسىلايشا وتكىر ءوربۋى – ول قوعامىمىزدىڭ «ازاماتتىق ەسەيۋىنىڭ» تاعى ءبىر نىشانى. ويتكەنى بەلگىلى ءبىر وزەكتى قوعامدىق ماسەلەگە قاتىستى بەلسەندى ساياسي ۇستانىم قالىپتاستىرا ءبىلۋ تەك جوعارى ازاماتتىق مادەنيەتى بار تۇلعالارعا ءتان. بىزدە ورىن العان جاعدايدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە «ساياسي پروەكسيانى» اتاۋعا بولادى، ياعني ەلدەگى ىشكى ساياسي جاعدايعا قاتىستى پىكىرىن ەركىن بىلدىرە الماعان ازاماتتارىمىز، وسى تۇركياداعى شيەلەنىس ارقىلى ءوز ازاماتتىق ۇستانىمىن كوسىلە جەتكىزدى دەۋگە بولادى. ەردوعانعا قارسى پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ىشىندەگىسى تەك قانا «گۇلەنشىلەر» عانا ەمەس، ولاردىڭ اراسىندا اۆتوريتارلىق باسقارۋعا قارسى ازاماتتار دا بارشىلىق.

ارينە، تۇپتەپ كەلگەندە، ءبىز نە ەردوعاننىڭ، نە گۇلەننىڭ جاقتاسى بولماۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. الدا ءالى تالاي-تالاي حالىقارالىق ساياسي وقيعالار بولىپ تۇرادى، سوندىقتان بوتەن مەملەكەتتەردىڭ اقپاراتتىق سوعىسىنا بوي بەرمەي، ناقتى اقپاراتتىق توتەپ بەرۋ ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ جاڭادان قۇرىلعان اقپارات جانە كوممۋنيكاسيالار مينيسترلىگىنە جۇكتەلۋى ءتيىس دەپ ويلامىن. بۇل جاعدايدىڭ ءبىر عانا قۋانتارلىعى – قوعامنىڭ نازارى رەسەيدەن تۇركياعا قاراي ويىسۋى، ياعني باۋىرلاس حالىقتىڭ جاعدايى كوبىرەك تولعاندىرادى. ونى ماسكەۋدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنەن ەپتەپ شىعا باستاۋمىزدىڭ ءبىر بەلگىسى دەپ باعالايمىن.

2. رەسمي مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان تۇركيانىڭ ىشكى ساياساتىنا ارالاسپايمىز. الايدا باۋىرلاس حالىق ەكەنىن ەسكەرە، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ساياسي جاقتارعا بەيتاراپ، جالپى تۇرىك حالقىنا باعىتتالعان قولداۋ مالىمدەمەلەرىن نەگە جاريالاماسقا؟ نەگە، مىسالى، ەلدەگى ساياسي پارتيالار، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى، جاستار ۇيىمدارى ۇندەمەيدى؟

ال، گۇلەنگە كەلەتىن بولساق، شەتەلدەن قارجىلاندىرىپ وتىرعان قازاقستانداعى بارلىق ءبىلىم وشاقتارىنداعى باعدارلامالاردىڭ مازمۇنىن ءجىتى تەكسەرۋ كەرەك سياقتى. اسىرەسە، بالاباقشا مەن مەكتەپ دەڭگەيىندەگى ءبىلىم بالانىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ، ساياسي كوزقاراستارىنىڭ، دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا تۇبەگەيلى اسەر ەتەدى. بۇندا شەتەلدىك ىقپال مۇلدەم بولماۋى ءتيىس. ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. گۇلەن ءىلىمىن ناسيحاتتاۋشى ادەبيەتتەردى ءدىني ساراپتامادان وتكىزۋ قاجەت جانە ولاردى وقۋ باعدارلامالارىندا قولدانۋعا تىيىم سالىنۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى ءوزىن-وزى اقتاعان ايرىقشا وقىتۋ ادىستەمەسى نەگىزىندە ۇلتتىق سيپاتتاعى مەكتەپتەر رەتىندە قايتا ۇيىمداستىرىلۋىن ۇسىنىس رەتىندە ەنگىزەمىن.

دايىنداعان: دارحان مۇقانتەگى