...بۇل ءولارا كەزەڭ. كەشەگى  "مايا كالەندارىنىڭ" تۇجىرىمىنا الاڭداعان ادامزات ساباسىنا ءتۇسىپ، "پەندەشىلىكتىڭ جامىلعىسىمەن" - بۇرىنعىدان دا بەتەر قىمتالا تۇسكەندەي... سوناۋ 2009 جىلدان بەرى بولىپ جاتقان داعدارىستاردى... "ادام بالاسى وزىنە-وزى جاساپ وتىرعانىن" تۇسىنەر ەمەس... ءيا-ا، جەر بەتىندەگى وسىنشاما... "ادىلەتسىز قوعامدار" مەن "تاربيەسىز تالىمدەردىڭ" جەتەسىزدىكپەن جەتەتىنى، ءسوز جوق - "اقىر زامان" بولاتىنى انىق... ەندەشە، وسىناۋ الاساپىران تىرشىلىكتەگى، بۇگىنگى قازاق قاۋىمىنىڭ جاعدايى قانداي ؟.. بۇل جايىندا ويلانىپ كورسەڭ دە... كوز الدىڭا ەلەستەتسەڭ دە... كەلەشەگى كۇڭگىرت سياقتانادى. نەگە ؟...  وسى جايىندا تولعانىپ كورەلىك...

ءى.  ۇلتتىق  سيپاتى...

... "ۇلتتىق سانا" - "ادامزاتتىق ساناعا" جەتكىزەر جالعىز سوقپاق ؟! عۇلاما ابايدىڭ "يمانيگۇلىندەگى - ءۇش ءسۇيۋ" - "اللانى - ادامزاتتى - ادىلەتتى - سۇيۋگە  جەتۋدى... ۇلى ماقسات ەتىپ قوياتىنى، كەمەلدىككە جاتسا كەرەك. جالپى تىرشىلىك يەلەرىندەگى... "اق نيەتتى سەزىم" - ءسۇيۋ جانە ماحاببات - دەلىنەتىنى بەلگىلى. ال، وسى "ءسۇيۋ" - "شىندىق" ءتارىزدى كوپ بولعان دا، "ماحاببات" - "اقيقات" تەكتەس جالعىز عانا ەكەنى دە راس. ماسەلەن، ءسۇيۋدىڭ تۇرلەرى - اناڭ دى، اكەڭ ءدى، باۋىر-قارىنداسىڭ دى، تۋعان وتانىڭ دى، حالقىڭ دى، انا ءتىلىڭ ءدى  ت. ب. سياقتى - كوپ بولعان  دا..، ۇل- ەرجەتىپ، قىز - بويجەتكەن ءسات تە - ومىرلىك جارىن ىزدەيتىن  سەزىمدى - ماحاببات - دەيتىنى  اقيقات. ولاي بولسا - ماحاببات ءسزىمى - ەكەۋ بولمايدى - ول جالعىز ؟!..   وتباسىنىڭ - نەگىزى ماحاببات ەكەن. سوندىقتان دا، "وتان - وتباسىنان باستالادى" - دەيدى عوي دانا حالقىمىز ؟!.. وسىلايشا، وتباسىلىق سانادان - تۋىسقاندىق - رۋلىق - تايپالىقتان - حالىقتىق ساناعا - جەتىلگەنىمەن..، بۇل ءالى دە  ۇلتتىق سانا ەمەس ەكەن. ەندەشە، بۇل سانامالانعان - سانالار - ازاماتتىق  پەن كىسىلىكتى قالىپتاستىرمايتىنى دا  انىق. بۇگىنگى - رۋلىق - تايپالىق - جۇزدىك - سانالاردى جەتىلدىرىپ - ۇلتتىق ساناعا - تاربيەلەنۋىمىز اۋاداي قاجەت...

ءىى.  حالىقتىڭ دەنساۋلىعى...

... حالقىمىز : - " ءبىرىنشى  بايلىق - دەنساۋلىق " - دەيدى. جالپى اتا-بابامىزدىڭ  ءبىر-بىر  اۋىز  سوزگە سىيدىرىپ، ۇرپاعىنا قالدىرعان ۇلاعاتتارى - ءالى دە زەردەلەنگەن تۇسىنىكتەرىمەن... عىلىمي انىقتالعان جوق. ماسەلەن ؛ - "الىپ - انادان تۋادى"، - "ادامنىڭ تىلىنە - اسپانداعى بۇلت اينالادى"، - "باسقا پالە - قىزىل تىلدەن"، - "جاتىنىنان قاعىنعان - تەكسىز نەمە"، - دەيدى. وسى قاعيدالاردىڭ ءارقايسىسىن-اق... تاراتا تالداساق، عاجايىپ  ءپالسافالار   مەن  عايىپتىق  قۇبىلىستاردىڭ  سىرلارى  اشىلماق-شى.  مۇنداي قاعيدالاردى..،  تەك  "كۆانتتىق  ىلىمدەگى"  قۇدىرەتپەن  عانا  تۇسىنۋگە  بولادى. ءتىپتى،  جوعارىداعى  ايتىلعان قاعيدالار ارقىلى  -  ءبىزدىڭ  ۇلتىمىزدىڭ  "اتلانتتارمەن"  ساباقتاستىعىن اڭعارتادى...  

مەنىڭ 1991 جىلدان بەرى ۇسىنىپ جۇرگەن - "ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمى" - "ىزگىلىك  الىپپەسى" ( ءى-شى جانە ءىى-شى كىتاپ، 1991ج.)  مەن  "حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ  نەگىزدەرى"، 1995ج. جانە  "ۇرپاق تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمى"، 2012ج. - اتتى مونوگرافيالاردا ۇسىنىلعان - ەكى ساتىلى مەتودولوگيانىڭ (بيولوگيالىق (ينديۆيد) ءتۇر مەن سانانىڭ جەتىلۋى) - وسى ساتىلاردان شىعاتىن ەكى جۇيەلەرى  ( جۇرەك تاربيەسى مەن اقىل تاربيەسى) قالىپتاسىپ، ودان جەتى ءتۇرلى نەگىزدەردىڭ جەتىلەتىندىگى، عىلىمي دالەلدەندى. بۇل - مەتودولوگيا - جۇيەلەر - نەگىزدەر - بۇگىنگى قولدانىلىپ جۇرگەن پەداگوگيكا  مەن  پسيحولوگيالار دا  جوق.   مىنە، وسىنداعى ءى-شى نەگىزدى - "سەميا قۇرۋعا دايىندىق جانە ۇرىق تازالىعى" - دەپ اتالىنادى. بۇل نەگىزدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى سول ؛  - ماسەلەن  وتەيبويداق زامانىندا (ءحىۋ ع.) - 25-اق  اۋرۋدىڭ ءتۇرى بولسا، ءقازىر 1700- گە  جۋىق اۋرۋدىڭ تۇرلەرى بارى بەلگىلى. ۇرىق  تازالىعىن  ساقتاۋ  ارقىلى،  مىنە  وسى  اۋرۋلاردىڭ      85 - 90 % پايىزىن جويۋۋعا بولادى. ال ءىى-شى نەگىزى - "انا قۇرساعىنداعى تاربيەمەن" - جاننىڭ 12- ارناسىن اشۋ ارقىلى - كەلەشەك ۇرپاقتىڭ   "ءتان قۇمارلىعى" سىيپاتىنان...  "جان  قۇمارلىعىنا"  جەتىلدىرۋ ارقىلى، ادامزاتتىڭ  كەلەر "التىنشى راسساسىن" تاربيەلەي الاتىنىمىز دالەلدەندى. ءقازىر  "جان قۇمارلىعىمەن"  دۇنيەگە  كەلگەن، ماعان  بەلگىلى ەكى مىڭنان اسا بالالار بار. بۇلار - پەندەشىلىكتەن اۋلاق، تابيعي تالانتتار دەسە بولادى. وسى ءتارىزدى قالعان نەگىزدەردىڭ دە... وزدەرىنە ءتان تاربيە  تاسىلدەرىمەن  قالىپتاساتىن،  ادام  بالاسىنىڭ  تاربيەسىن دە  بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىيپاتتارى دا انىقتالىپ وتىر...

ءىىى.  ۇلتتىق ءتىلدىڭ قۇدىرەتى...

بۇگىنگى  قازاقتاردىڭ - ءتىلىن قورلاپ - سانسىراتۋشى... ءۇش عاسىرعا سوزىلعان ورىستىڭ بوداندىعى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە - ۇلتتىق يدەولوگياسىز - تاۋەلسىزدىكتىڭ 25-جىلى دا قالجىراتىپ وتىر. وسىلارداڭ سالدارىنان - قالاداعى  قازاق  قىزدارى  مەن ايەلدەرى - جورگەكتەگى سابيلەرى مەن جەتەگىندەگى بالالارىمەن ورىسشا سويلەسىپ،  انا ءتىلىنىڭ جاعدايىن قولدان اۋىرلاتىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە بالالاردى ورىس مەكتەبىنە  بەرۋ دە... جىل وتكەن سايىن اسقىنىپ تۇر.   بۇل قازاق قوعامىنداعى  -  يدەولوگياسىزدىقتىڭ - ءبىر كورىنىسى عانا ؟!.. دانا حالقىمىز؛ - "بىلمەگەن ادام - ۋ ىشەدى" - دەپ  بەكەر  ايتپاعان  عوي. بوداندىقپەن    زومبىلانعان  حالىق،  انا  ءتىلىنىڭ  ادامعا  بەرەتىن  - ءجۇز ءتۇرلى  سيپاتتارى مەن ون ءتۇرلى قاسيەتتەرىن - ەستىپ كورمەگەندىكتەن ەسسىزدىكتى جالعاستىرىپ ءجۇر. بۇعان ارينە... مەملەكەت كىنالى ؟!..

ەل بولۋدىڭ ءتورت قۇبىلاسى.

ۇلتتىق قۇبىلاڭدى بىلمەۋ‑ قۇلدىق  مىنەز.

ۇجدان.

جالپى  زامانا  سىرى  مەن ۋاقىت تىنىسىن بايىپتاساق، قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن - تورە دە (پرەزيدەنت،ۇكىمەت ،ءماجىلىس) - قارا دا -  بۇكىل  ەل  بولىپ  -  جاۋاپتى  ەكەنىمىز  انىق. سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، حالىقتىڭ – جەرى – ءتىلى – ءدىنى – ءدىلى - دەيتىن ءتورت دىڭگەگى، نەمەسە ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل  مە؟.. الدە قالاي ؟ – دەگەن  تولعانىسقا  تولى  ساۋالدارعا پىكىر ءبىلدىرۋ اۋاداي قاجەت ەكەنى، كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ تۇر. بۇل ماسەلەگە  ءجۇردىم‑باردىم قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى، بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ  باسىنداعى قولدان جاسالىنىپ وتىرعان، نە-بىر ناۋبەت پەن قاسىرەتتى قاۋىپتەردى بۇدان ارى اۋىرلاتپاي، بايىپپەن شەشۋدىڭ مەزگىلى جەتتى؟!.. سوندىقتان دا،  تولعاۋى  توقسان  تۇيىندەردى  اشىپ  ايتىپ، بۇكپەسىز سىرلاسۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنگەنىمىز ءجون.

ءبىرىنشى  ماسەلە: - حالقىمىزدىڭ تابيعاتىن تانۋ ؟!

ويتكەنى، كەز-كەلگەن حالىقتىڭ تاعدىرىنا بەرگەن – تابيعاتتىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى، نەمەسە، قاسيەتتەرى بار ەكەنى انىق. مىنە وسى بەلگى مەن قاسيەتتەر قازاقتا قانداي سيپاتتا دەسەك :

ءبىرىنشىسى – جەرى؛

ەكىنشىسى – ءتىلى - ەكەنىنە تۇشىنۋ قاجەت.

مۇنىڭ دالەلى ءۇشىن؛

ا). ءبىرىنشى مىسال، كونە زاماننان سىر شەرتەتىن، اتا جۇرتىمىزعا استامشىلىقپەن  كەلگەن  كير-پاتشانىڭ  باسىن  العان  تۇمار-پاتشايىمعا قۋات  پەن  ايلا بەرگەن، تەك قانا ۇلان-بايتاق  جەرىمىزدىڭ كەڭدىگى ەدى عوي.

ب).ەكىنشى مىسال، ورىستىڭ وت-قارۋىنان جاسقانباي، ون جىل بويى كەنەسارى  جۇرگىزگەن  ۇلت  ازاتتىق  كوتەرىلىسى دە، سول  جەرىمىزدىڭ كەڭدىگىنە سۇيەندى ەمەس پە ؟.. ولاي بولسا، قازاق حالقىنىڭ ءبىر دىڭگەگى - جەرى !!!..

- ەندەشە، بولشەكتەپ ساتۋدىڭ  شاپقىنشىلىعىنا  ءتۇسىپ  جاتقان جەردى – دەرەۋ ناسياناليزاسيلاۋ قاجەت. قازاق حالقى ‑ جەرىن ساتىپ بايىماي-اق، 49-جىلعا  جالعا  بەرىپ تۇرسا  دا  جەتەدى  عوي. ايتپەسە، مۇنىڭ ارتى  ۇلكەن اپات ! ءقازىردىڭ  وزىندە  جەردى  ساتىپ العان – ۇيعىرلار – ەندى جەر قازاقتىكى ەمەس – ۇيعىرستان قۇرامىز دەپ داۋرىعۋ دا؛ جاقىندا بولعان قازاق پەن ۇيعىر  توبەلەسىن  زەرتتەپ كەلگەن «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسىنىڭ كوميسسياسى «جاعالارىن» ۇستاپ وتىر. ءتىپتى، ۇيعىرستان كارتاسى؛ ۇيعىرىستان  تۋى؛  ۇيعىرىستان  ۇراندارى؛  بۇداندا  سوراقىسى،  ۇيعىرلار  قازاقتىڭ  جەر  اتتارىن وزگەرتىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدى دە مەنسىنبەيدى ەكەن. سوندىقتان، الماتى وبلىسىنداعى «ەڭبەكشىقازاق» جانە «ۇيعىر» دەگەن اۋدان  اتاۋلارىن  جويۋ  كەرەك. قازاقستاندا - كەلىمسەك ۇلتتاردىڭ اتىمەن، اۋدان مەن قالا اتاۋلارى بولۋعا ءتيىس ەمەس. كىرمە ۇلتتاردى باسقاراتىن - اكىم،  ىشكى ىستەر باستىعى،  مەملەكەت وكىلى - مىندەتتى  تۇردە قازاق بولۋى كەرەك. بۇل ۇلتتىق مەملەكەتتەردەگى اينىمايتىن قاعيدا ەكەنىن – ەۆروپا مەن ازيا - ەلدەرىنەن كورىپ وتىر ەمەسپىز بە ؟! ەڭ ءقاۋىپتىسى دۇنيەجۇزى تىيىم سالعان «ۇيعىردىڭ تەروريستىك» ۇيىمى، قازاقستاندا سايرانداپ جۇرگەن كورىنەدى...بۇل  جايىندا  باسپا  بەتتەرىن دە، ءتىپتى جانتۇرشىگەرلىكتەي  دەرەكتەر  جازىلىپ تا جاتىر... جەر ساتۋدىڭ لاڭىنان، بۇل سياقتى استامشىلىق  ويلار - كارىستە دە - ورىستا دا - دۇنگەندە دە - ءتىپتى  كۇرتتەر دە - بار كورىنەدى. بارلىعىنىڭ دا استىرتىن ۇيىمدارى –  مادەنيەت ورتالىعى – دەگەندى جامىلىپ جۇمىس ىستەۋگە كوشىپتى. حالىق اراسىندا وسىنداي ءسوز كوپ.  انىق-قانىعىنا  جەتۋدى،     ەل بىرلىگىنىڭ    قورعانى رەتىندە - ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى – تەكسەرىپ، شىنايى جاعدايمەن حالىقتى حاباردار ەتۋى قاجەت. ءسىرا، اتا-بابامىز ەسكەرتكەن :           - «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» - دەيتىن ءسوز  بەكەر ايتىلماسا كەرەك.

ەكىنش دىڭگەگى – ءتىلى

حالقىمىز –«ونەر الدى- قىزىل ءتىل» - دەپ ۇرپاعىنا وسيەت قالدىرعاندا، بار ونەردىڭ قاينارى - تىلدە ەكەنىن ءبىلىپ ايتقان عوي. جۇرتىمىزدىڭ وسى ءتىل - اتتى دىڭگەگىن شايقالتىپ، قۇلاتۋدى كوكسەيتىن، شالاقازاقتار مەن كوسموپوليتتەردىڭ  ءجونىن  تابۋدىڭ دا  ۋاقىتى جەتكەن ءتارىزدى. ورىس  بوداندىعىنان  ەندى عانا  بوسادىم با  دەگەن  قازاق  حالقى،      ءوز  ىشىنەن  شىققان  شۇبار  جىلان  ءتارىزدى، نە ءتىلىن، نە ءدىنىن، نە ءداستۇر-سالتىن سىيلامايتىن شالاقازاقتاردىڭ بوداندىعىمەن قاسىرەت جۇتىپ وتىر. ۇلتىمىزدى مۇنان ءارى قورلاي بەرۋگە بولمايدى!!.. ەل مەن جەردىڭ توزعىنداۋىن  توقتاتۋدىڭ  ۋاقىتى جەتتى... شىندىعىنا  كەلسەك، بۇگىنگە دەيىن، انا  ءتىلى  جايىندا قوعامىمىزدا  ءبىر جاقتى پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. ول - ءتىلدى،  تەك  قاتىناس  قۇرالى رەتىندە باعالاۋ؟!..  بۇل – بيولوگيالىق تا، ءتىپتى  فيزيولوگيالىق تا زاڭدىلىقتارعا قايشى كەلەتىن، قاتە پىكىر.        سوندىقتان دا،  انا  ءتىلىنىڭ  ادامدى – كىسىلىككە جەتكىزىپ، ونىڭ ازاماتتىق ساناسىن اشاتىن، تەك  10ء-تۇرلى قاسيەتتەرىن  ايتۋ ءجون سياقتى. 

ەندەشە، ءتىل تەك – ќاتىناس قۇرالى ‑ عانا ەمەس ەكەنىن..، دالەلدەپ كورەيىن؛

- ءبىرىنشىسى – جارايدى، قاتىناس قۇرالى دەلىك؛

- ەكىنشىسى – اتا-بابا زەردەسىمەن بايلانىستىراتىن تەك  ‑ انا ءتىلى – ەكەن. ونى عىلىمدا ‑ فيلوگەنەتيكالىق جاد ‑ دەيدى. بۇگىنگى ‑ شالا قازاقتار مەن كوسموپوليتتەردىڭ كەساپات اكەلۋىنىڭ باستى سەبەبى – ولار اتا-بابا  زەردەسىمەن بايلانىستا بولماعاندىقتان، ‑ حالىقتىق - ۇلتتىق قۇندىلىقتار ‑ دەگەندى  تۇسىنبەيدى، كەرىسىنشە وعان  جاتىرقاپ قارايدى.

ساناسى ويانا باستاعان كەيبىرەۋلەرى،  بالالارىن قازاق مەكتەپبىنە بەرگەنمەن، ول بالالار ساباقتان شىعا سالىسىمەن بىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. ارينە، بۇل بالانىڭ كىناسى ەمەس!. انا قۇرساعىنداعى ساتىنەن، اتا-اناسى ورىسشا سويلەۋىنىڭ سالدارى ەكەنى بەلگىلى.

- ءۇشىنشىسى - حالىقتىڭ مەنتاليتەتى – ءدىلى دە، تەك قانا انا ءتىل ارقىلى بەرىلەدى. ءتىلى بۇزىلعان حالىقتىڭ مەنتاليتەتى دە، رۋحى دا جويىلادى. قازاق  حالقىنىڭ تەگى - وتە مىقتى! ءقازىر دۇنيەجۇزىندە 2500 حالىق بولسا، سولاردىڭ ىشىندە ۇرپاق الماسۋىن تابيعي  سۇرىپتاۋمەن ‑ «جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايتىن» ‑ ءداستۇردى ۇستايتىن، تەك  قازاق حالقى عانا. سول ارقىلى، تەكتىك قاسيەتتەرىن توزدىرماي اسىلداندىرىپ وتىرادى.

- ءتورتىنشسى: ‑ “وزورەنيە” (ءمۇتتاعالا) ‑ دەيدى. ابايدى دانىشپان، كەمەڭگەر دەيمىز. نەگە ؟.. ابايدىڭ ولەڭى دە، قارا سوزدەرى دە “وزورەنيەمەن”  جازىلعان، ونى – ءمۇتتاعالا ‑ قۇداي  تاعالا، اللا تاعالا ‑ دەيدى. وسىنى - مۇحاڭنىڭ “اباي جولى” رومانىنىڭ ەكىنشى تومىنان وقىدىم. ءبىر ابزاس بويى وسى “ءمۇتتاعالانى” - “وزورەنيەگە” بالاما رەتىندە تۇسىندىرەدى. مىنە،  انا ءتىلىن بىلمەگەن ادامنان وسى - ءمۇتتاعالا - قاشادى ەكەن.

- بەسىنشىسى – رۋح ؟!  انا ءتىلىن بىلمەگەن ادام، حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن جاساي المايدى.  

– التىنشىسى - يماندىلىќ، ار-ۇيات تا  تىلدەن  پايدا بولادى.

- جەتىنشىسى مەن سەگىزىنشىسى – تانىم مەن تالعامدى دا ءتىل قالىپتاستىرادى. انا ءتىلىن بىلمەيەتىن قازاقتىڭ تالعامى - مۇلدەم باسقا تالعام. مىسالى، زەرگەرلىك بۇيىمدار، دانالىق ورنەكتەر، ويۋ-ورنەك،  قازاقتىڭ  ۇلتتىق كيىمى - دۇنيەنى تاڭعالدىرىپ جۇرگەن، سولاردىڭ بارىنە اسەر ەتىپ وتىرعان – انا ءتىلى.

- توعىزىنشىسى –  مەيىرىم ؛

- ونىنشىسى – راقىم ‑ دەيتىن قاسيەتتەردى دە انا ءتىلى سىڭىرەدى. جاڭاعى شالاقازاق پەن كوسموپوليتتەردە مەيىرىم جوق. ءوزىنىڭ تىلىنە، ۇلتىنا، حالقىنا ‑ دەگەن مەيىرىم بولماعاندىقتان، ولاردان  ر ا ق ى م  كۇتۋ دە مۇمكىن ەمەس. ولاردى اداستىرىپ وتىرعان – ەلىكتەۋشىلىك پەن سولىقتاۋشىلىق. كىسىلىكسىزدىك !.. 

ءقازىر سانالى جاندى، نە ىستەۋ كەرەك دەيتىن سۇراق  كوپ  مازالايدى.  ويتكەنى، بىزدەر از ساندى حالىقپىز ؟! وسى تولعانىستاردان تۋعان ويىمدى اشىپ-جارىپ ايتۋدى ءجون كوردىم ؛

- بىرىنشىدەن ‑ قوعامعا ءتارتىپ پەن ادىلەت كەرەك. مەملەكەتتىڭ باقىتى - وسى ەكى ماسەلەدە ؟!.  قوعامداعى قاپتاپ كەتكەن تۇنگى كلۋبتار مەن ءار بۇرىشتا  سامساپ  تۇرعان  كازينولار،  بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالالاردى قان-قۇيلى  قاتىكەز  ويىندارىمەن  بۇزىپ جاتقان كوميۋترلىك  دۇڭگىرشەكتەر، اۆتوماتتى ويىندار – مۇنىڭ بارلىعى ادامداردى – قۇمارلىققا قۇنىقتىرىپ – ازدىرا بەرەدى. بۇلاردىڭ دا ناشا - قۇمارلىق  ءتارىزدى  سيپاتتارى بار.  ونىڭ  جاعىمسىز جاعدايلارى، ءقازىردىڭ وزىندە قوعامىمىزدى جايلاپ بارادى...

- ەكىنشىدەن ‑  ۇرپاق تاربيەسىن تۇزەۋ كەرەك. ول ءۇشىن تاربيەنى انا قۇرساعىنان باستاۋ قاجەت. بۇل جايىندا عىلىمي نەگىزدەلگەن جاڭا كوزقاراستاعى ءىلىم دە بار.

جالپى ءبىزدىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا - «ءبىلىم بەرۋ» دەگەننەن باسقا، «تاربيە بەرۋ»  دەيتىن ۇعىم دا جوق. ونىڭ ۇستىنە، رەسپۋبليكامىزدا وزىنەن  شىققان  جاڭالىققا  «تاس كەرەڭ»  بولا قالاتىن قالىبى بۇزىلار ەمەس! وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى، بۇكىل وقۋ-اعارتۋ جۇيەسىندە           – حالىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسى جانە جۇيەلەنگەن ۇلتتىق تاريحى – ءپان رەتىندە جۇرگىزىلمەيدى. ءوزىنىڭ حالىقتىق تاعىلىمىنا دەگەن مۇنداي قاتىناس،  جەتىلىپ وتىرعان ەلدەردە بار ما ؟ ارينە، جوق!!!.. ەندەشە، حالىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسىنسىز  -  ۇرپاق تاربيەسىن جونگە سالار تەتىك تە، جاۋاپ تا جوق !.. ال، بۇل ءىلىمنىڭ ءوز توپىراعىمىزدا عىلىمي نەگىزدەلىپ اشىلعانىنا  25-جىل  بولدى.  ءبىراق،  اياقتان  شالعاننان باسقا، ەلەڭ ەتەر ەشكىم دە جوق. ءتىپتى، ءبىلىم-عىلىم مينيسترلەرىنىڭ قولدارىنا دا ۇستاتىلدى. ەش  ارەكەت ەتپەيدى...

ەندى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. قاراڭىز شى ؟! بۇكىل ورىس مەكتەپتەرىن، ۇيعىر، كورەي، وزبەك، دۇڭگەن مەكتەپتەرىنىڭ –  بارىنە قاراجاتتى بەرىپ وتىرعان كىم ؟.. سول قاراجات كىمنىڭ داۋلەتى؟ قازاق مەملەكەتىنىڭ جانە قازاقتىڭ ىرىس-نەسىبەسى عوي. ءتىپتى، سول مەكتەپتەردە  ساباق  بەرەتىن  وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن تولەپ وتىرعان  كىم؟ تاعى دا قازاق مەملەكەتى بەرىپ وتىر. ولاي بولسا، بىيىل دايىندالىپ..،  2016  جىلدىڭ  سەنتيابرىنەن - ورىس - وزبەك - ۇيعىر - دۇڭگەن - مەكتەپتەرىندە..، تەك  ءى-شى كلاسستاردىڭ نەگىزگى  پاندەرى - مەملەكەتتىك تىلدە - جۇرگىزىلۋى كەرەك. سوندا عانا پرەزيدەنت ن.ءا. نازاربايەۆ  مىرزانىڭ  "2020 جىلى مەملەكەتىمىزدىڭ 95-پايىزى قازاقشا سويلەيدى" - دەگەن ءسوزى  راسقا اينالادى. مەملەكەت  ءتىلىن  اقى  بەرىپ ۇيرەتۋ، بۇل تاعىدا سول – وسى مەملەكەتتىڭ يەسى – قازاق  حالقىن  قورلاۋ دەگەن ءسوز. وسى مەمەلەكەتتە تۇرعان قانداي ۇلت بولماسىن - مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى – اكسيومالىق زاњدىلىق. راس قازاق  مەملەكەتى  قارجىلاندىرىپ،  ءتىرشى­لىگىڭدى  جاساپ  بەرىپ وتىر ما، ؟ ەندەشە، قانداي ءسوز بار؟ وسى مەملەكەتتىڭ وتىن وتتاپ، سۋىن ءىشىپ، وسى توپىراقتان  ءنار الىپ، ءوسىپ-ونىپ وتىرسىڭ با، ؟ ولاي بولسا، ەش ءۋاجسىز بۇل مەملەكەتتىڭ ءتىلىن  ءبىلۋىڭ شارت. ءتىپتى، بۇل قاي ۇلتتىڭ بولماسىن - ازاماتتىق  بورىشى  عوي. وسىنى  تۇسىنەتىن  مەزگىل جەتتى ەمەس پە ؟... ەندىگى ءبىر ەرەكشە  ايتۋدى  قاجەت ەتەتىن ماسەلە، بۇل بۇكىل دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنىڭ عىلىمي نەگىزسىز ‑ۇكىمدىك شەشىمدەرمەن ‑ اسا قاتتى اداسىپ وتىرعانىن ايتقان ءجون. بۇل ەكى سالادا، تىكەلەي ادام تابيعاتىمەن بايلانىستى بولا تۇرسا دا، ەشۋاقىتتا وزگەرمەيتىن – تىرشىلىكتىڭ – بيولوگيانىڭ – فيزيولوگيانىڭ – تۇراقتى زاڭدىلىقتارىن كاپەرىنە الىپ، ەسكەرمەيتىندىكتەرى تاڭ قالدىرىدى. بۇل – وتپەن ويناۋ ارقىلى – اپاتتى قولدان جاساۋ ؟! مۇنىڭ مىسالى، دەنساۋلىق سالاسىندا ‑  قاراپايىم حالىقتى زار جىلاتىپ وتىرعان ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردى ايتساق، ءبىلىم سالاسىنداعى عىلىمي نەگىزدەلمەگەن 12-جىلدىق رەفورما مەن ۇلتتىق تاربيەنىڭ ( حالىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پسيحولوگيا) ءپان رەتىندە جۇرگىزىلمەۋدەن، ۇرپاعىمىزدىڭ ەلىكتەۋشىلىككە ۇشىراپ وتىرعانى. مىنە  وسى  ارادا  ايتپاسا  بولمايتىن،  سوڭعى جىلدارى تاعىدا سول، عىلىمي  نەگىزگە  سۇيەنبەگەن  ۇكىمدىك شەشىممەن ۇسىنىلىپ وتىرعان، ءۇش  تۇعىرلى تىلدىلىكتىڭ ( اعىلشىن ‑ ورىس – قازاق ) ماسەلەسى. ءتىپتى، بۇل جوعارىداعى  ايتىلعان  بيولوگيا مەن فيزيولوگيا زاڭدىلىقتارىنىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن ادامداردىڭ شەشىمى. ولاردىڭ اۋەيلەنگەنى سونشاما، بۇل  شەشىمدى بالا باقشاسىنان باستاتىپ، ءى-شى سىنىپتاردا كەڭ  تۇردە  جولعا  قويماق ؟! بۇلار بالانىڭ فيزيولوگيالىق  قالىپتاسۋى  مەن  مي  پسيحيكاسىنىڭ جەتىلۋىنەن مۇلدەم حابارسىز جانداردىڭ  اسا  اۋىر  قاتەلىكتەرى دەسە بولادى. ىرگەلى ەلدەرگە جاتاتىن – جاپون – نەمىس – حالىقتارى، بالالارىنا باسقا تىلدەردى ۇيرەتۋدى، تەك 11-12 جاسىنان عانا باستايتىنى عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەندىك ەكەنى بەلگىلى. بىزدەردىڭ بالاباقشاسىنداعى 3-4 جاستاعى سابيلەرگە ءۇش ءتىل ۇيرەتەمىز دەۋى، سىپايىلاپ ايتقاندا قاسكۇنەمدىك بولىپ تابىلادى. ويتكەنى،  پسيحيكاسى ءالى قالىپتاسپاعان بالالارعا شەت تىلدەرىنىڭ سالماعىن سالۋ، ۇرپاقتى ەسالاڭ..، ياعنىي شيزو جاساۋعا ۇمتىلىس دەسە بولادى. جالپى، بۇگىنگى ۇكىمەت ‑ قازاق حالقىن اشىق قورلاۋدان  نەگە تايىنباي وتىر ؟ مۇنىڭ سىرى مەن سيپاتى نەدە ؟ حالىق سايلاعان ‑ پرەزيدەنت پەن ءماجىلىس جانە سەنات – ەلدىڭ پىكىرىمەن نەگە ساناسپايدى. ءبىز بۇلاردان، سولاردى سايلاۋشىلار رەتىندە، اتازاڭداعى قۇقىمىزبەن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك !       

ءۇ. ءتۇيىن وي. 

وسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءارتۇرلى تاقىرىپتاردىڭ ىشىندە،‑ قوعامداعى ءتارتىپ پەن ادىلەتتىڭ جانە ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ‑ نەگىزگى ماسەلەلەرى  ايتىلدى.  بۇلاردى  ورىنداماۋ،  حالىق  سايلاپ   وتىرعان  ەل  باسىنداعى ازاماتتارعا ۇلكەن سىن. حالىقتى باسى بايلى قۇل رەتىندە ءتۇسىنۋدىڭ ارتى اپات. ءتىپتى، وسى ماسەلەلەردىڭ جۇيەلەنىپ كەڭەيتىلگەن  نۇسقاسىنان – ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزىندە – جاساۋعا ابدەن بولادى. مۇنى – ەل‑جۇرت بولىپ كەڭەسە وتىرىپ، جان‑جاقتى   تالقىلاپ  قابىلداساق، قايىرلى ءىس بولارى انىق. قاشاندا، حالقىمىز كەلىسىپ شەشۋدىڭ نەشە الۋان تۇرلەرىن ءومىر تاجريبەلەرىنەن وتكىزگەن عوي. سوندىقتان دا، «ۇلى دالا دەموكراتياسىنان» اسقان ادىلەتتى قوعام بولعان ەمەس. بۇل – دالا وركەننيەتىندەگى  ەرەكشە  كوڭىل  اۋداراتىن  ماسەلە ؟!  بۇگىنگە دەيىن بىزدەر باسقانىڭ ايتقانىن ‑ اقيقات..، ىستەگەن   ارەكەتتەرىن ‑ ادىلەت... – دەپ كەلدىك. تەكسىزدىكتىڭ تەرەڭىنە باتقان، مۇنداي قۇلدىق پسيحولوگيانى ءۇزىلدى‑كەسىلدى  توقتاتۋ  كەرەك. حالىق  دانالىعىنا  سۇيەنىپ  ارەكەت  ەتسەك،  دوسىمىز  تۇگىل  دۇشپاندارىمىزعا  دا سۇيكىمدى بولامىز. قاشاندا دوسىنا دا، دۇشپانىنا دا ادىلەتپەن قاراعان ەل ەدىك قوي. «جاتقا تىزگىن بەرمە» ‑ دەگەن دە اتا‑بابامىز بولاتىن. حالقىمىزدىڭ قادىر‑قاسيەتىن تەرەڭ بىلۋگە بۇرىلاتىن ۋاقىت جەتتى...    

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

شوقان ۆاليحانوۆ، ت-1، 1984، 164 ب.

قاليبەك دانياروۆ. يستوريا چينگيسحانا، 2001، 21 ب.

سوۆەت‑حان عابباسوۆ، پەداگوكيكا  مەن پسيحولوگيا نەگىزدەرى، 2008، 120-123 ب

راشيد‑اد دين، ت‑1. ەكىنشى كىتاپ، 46 ب.

ۋتەميش‑حادجي. شىعارمانىڭ 62 ب.

ۆ.گ. تيزەنگاۋزەن. 11 ب.

گەرويچەسكيي ەپوس چينگيسحان (يۋان چاو بي  شي) – 85 ب.

Cوۆەت‑حان عابباسوۆ

جازۋشى‑دارىگەر، فانتاست، پروفەسسور،  مەديسينا عىلىمدۆرىنىڭ كانديداتى، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،  شقو زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.