شوقايعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرمەت قاجەت

    Bilal Quanysh
    شوقايعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرمەت قاجەت

        مۇستافا شوقايدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا بايلانىستى سوڭعى كەزدە ول كىسىنىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ولاي بولاتىن سەبەبى: ول كىسىنىڭ تۋعان كەزدەگى تولتىرىلعان دوكۋمەنتتەرى بويىنشا 7 قاڭتار، 1890 جىل بولىپ جازىلعان. ال كەيبىرەۋلەر ەسكى جىل ساناۋ تارتىبىمەن مۇستافانىڭ تۋعان جىلىن 27 جەلتوقسان 1889 جىل دەپ قالىپ تا ءجۇر.

        شىندىعىندا، اۋىلداعى قا­ريالاردىڭ، قۇرداستارىنىڭ، كوز­كورگەندەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا، مۇستەكەڭنىڭ تۋعان جىلى 1886 جىل دەپ ايتىلادى. ونىڭ تۋعان جىلىنىڭ 1890 جىل بولۋ سەبەبى: مۇستافانى تاشكەنت گيمنازيا­سىنا ءالىش اعاسى الىپ بارعانىندا جاسى وسىڭكىرەپ كەتۋىنە بايلا­نىستى گيمنازيانىڭ تارتىبىنە سايكەس ءالىش اعاسى مۇستافانىڭ تۋعان جىلىن 1890 جىل ەتىپ، جا­سىن كىشىرەيتۋگە ءماجبۇر بولىپتى. ياعني مۇستافانىڭ جاسىن «5 جاس­قا كىشىرەيتكەن» دەپ اجەلەرىمىز، ۇلكەن اكەلەرىمىز ايتىپ وتىراتىن.

    بۇل دەرەكتەردىڭ ءجونى دۇرىس، ويتكەنى مۇستافانىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىنىسى نۇرتازا مۇستافادان 5 جاس كىشى ەكەن جانە ونىڭ دوكۋ­مەنتتەرى بويىنشا 1890 جىلى تۋ­عان دەپ نۇرتازانىڭ «جەكە ىسىندە» دە تۋعان جىلى ءدال وسىلاي جازىلعان.

    مۇستافانىڭ سانكت-پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دوكۋ­مەنت­تەرىندە دە تۋعان جىلى 7 قاڭتار، 1890 جىل دەپ جازىلعان. سون­دىقتان مۇستافانىڭ مەرەيلىك داتالارىن اتاپ وتەردە ءارتۇرلى تالكەكتەرگە سالماي-اق، دوكۋ­مەنتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، تۋعان جىلىن «7 قاڭتار، 1890 جىل» دەپ ەسەپتەيمىن.

    وسىناۋ الەم تانىعان، ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسۋمەن وتكەن تۇلعاعا 2015 جىلى تۋعانىنا 125 جىل تولماقشى. وسىعان بايلا­نىس­تى ول كىسىنىڭ 125 جىلدىق مە­رەيتويىن اتاپ ءوتۋ جونىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر تۇكپىرىنەن باسپا بەتتەرىندە بىرەن-ساران ماقالالار شىعىپ، اياقسىز قالىپ جاتىر. دەگەنمەن وسىنداي الەم تا­نىعان تۇلعاعا ءوز ەلىندە مەملەكەت تۇرعىسىنان نە سەبەپتى كورنەكتى ەتىپ استانامىزدا نەمەسە ال­ماتىدا تۇعىرلى ەسكەرتكىش ورنات­پاسقا؟ مۇستافا ءبىر اۋىلدىڭ، نەمەسە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ عانا ازاماتى ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ بەتكە ۇستار، ەلى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن كۇرەسكەر، ەلىنىڭ تىلەۋقورى ەمەس پە؟

    قىزىلوردا قالاسىنداعى، تۋعان اۋىلىنداعى، شيەلى اۋ­دانىنداعى، ت.ب. جەرلەردەگى مۇس­تافاعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەر مەن كوشە، مەكتەپ اتاۋلارى جانە ايتا بەرسەك، فرانسياداعى مۇس­تافا شوقايدىڭ تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش تە، جەرگىلىكتى جەردىڭ ۇلتجاندى، بەتكە ۇستار ازاماتتارى مەن مۇستافا­تانۋشىلاردىڭ ىنتا-ەكپىنى مەن قارجىسىنا ورىندالعان جۇ­مىستار. مۇستافا ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن ۇلتىمىزدىڭ ماق­تانىشى ەمەس پە؟ سول سياقتى ول كىسىنىڭ مەرەيلى داتالارىن يۋنەسكو دەڭگەيىنە دە ءىس-جوسپار، باعدارلاماسىنا ەن­گى­زۋگە بولادى عوي دەپ ويلاي­مىن. مۇستەكەڭنىڭ مەرەيتويىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­سيالار وتكىزىپ، تويلاپ كەلە جا­تىرمىز. بۇل جولى دا سولاي جا­سارمىز. ءبىراق دەگەنمەن مەملە­كەتتىك تۇرعىداعى كۇرەسكەرگە مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرمەت كور­سەتىلسە ەكەن. الماتىداعى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرو­فەسسورى كوشىم ەسماعامبەتوۆ مۇستافا شوقاي تۋرالى «الەم تا­نىعان تۇلعا» اتتى كىتاپ شى­عارسا، ءقازىر ول كەزىندە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەلگە جەتكىزگەن مۇستافا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ جۇيەسى بويىنشا 12 تومدىق كىتاپ­تارىن اياقتاپ قالدى.

    پولشانىڭ ار­حيۆ­تەرىندە دە «پرومەتەي» ۇيى­مىنىڭ جۇمىس­تارى دا شاعۋسىز جاتىر. مۇستافا شوقاي سول «پرومەتەي» ۇيىمى­مەن تىكەلەي ارالاسىپ، «ياش ءتۇر­كىستان» جۋرنا­لىن شىعارعانىن كوپشىلىگىمىز بىلەمىز. مۇستەكەڭنىڭ كوپ ەڭ­بەكتەرى سول ارحيۆتە جات­قانىن مۇس­تافاتانۋشى باقىت سادىقوۆا دا ايتادى. ءبىراق سول مۇراعاتقا كىرەيىن دەسە، قارجى تاپشىلى­عىنان قينالاتىنىن ايتادى. وسى جۇمىستاردى مەم­لە­كەتىمىز بولىپ قولعا الۋعا بولماس پا ەكەن؟

    مەنىڭشە، مۇستافا شوقاي­دىڭ 125 جىلدىعى جەتىم بالانىڭ تويىنداي ەمەس، مەملەكەت، يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتىپ جاتسا، ول — ۇلتىمىزدىڭ دا، مەملەكەتىمىزدىڭ دە ابىرويى.

    بازارباي اتابايەۆ،  مەديسينا سالاسىنىڭ قۇرمەتتi ارداگەرi،

    «مۇستافا شوقاي» اتىنداعى قوردىڭ ءتوراعاسى 

    "ايقىن" گازەتى

    قاتىستى ماقالالار