مۇستافا شوقايدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا بايلانىستى سوڭعى كەزدە ول كىسىنىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ولاي بولاتىن سەبەبى: ول كىسىنىڭ تۋعان كەزدەگى تولتىرىلعان دوكۋمەنتتەرى بويىنشا 7 قاڭتار، 1890 جىل بولىپ جازىلعان. ال كەيبىرەۋلەر ەسكى جىل ساناۋ تارتىبىمەن مۇستافانىڭ تۋعان جىلىن 27 جەلتوقسان 1889 جىل دەپ قالىپ تا ءجۇر.

    شىندىعىندا، اۋىلداعى قا­ريالاردىڭ، قۇرداستارىنىڭ، كوز­كورگەندەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا، مۇستەكەڭنىڭ تۋعان جىلى 1886 جىل دەپ ايتىلادى. ونىڭ تۋعان جىلىنىڭ 1890 جىل بولۋ سەبەبى: مۇستافانى تاشكەنت گيمنازيا­سىنا ءالىش اعاسى الىپ بارعانىندا جاسى وسىڭكىرەپ كەتۋىنە بايلا­نىستى گيمنازيانىڭ تارتىبىنە سايكەس ءالىش اعاسى مۇستافانىڭ تۋعان جىلىن 1890 جىل ەتىپ، جا­سىن كىشىرەيتۋگە ءماجبۇر بولىپتى. ياعني مۇستافانىڭ جاسىن «5 جاس­قا كىشىرەيتكەن» دەپ اجەلەرىمىز، ۇلكەن اكەلەرىمىز ايتىپ وتىراتىن.

بۇل دەرەكتەردىڭ ءجونى دۇرىس، ويتكەنى مۇستافانىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىنىسى نۇرتازا مۇستافادان 5 جاس كىشى ەكەن جانە ونىڭ دوكۋ­مەنتتەرى بويىنشا 1890 جىلى تۋ­عان دەپ نۇرتازانىڭ «جەكە ىسىندە» دە تۋعان جىلى ءدال وسىلاي جازىلعان.

مۇستافانىڭ سانكت-پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دوكۋ­مەنت­تەرىندە دە تۋعان جىلى 7 قاڭتار، 1890 جىل دەپ جازىلعان. سون­دىقتان مۇستافانىڭ مەرەيلىك داتالارىن اتاپ وتەردە ءارتۇرلى تالكەكتەرگە سالماي-اق، دوكۋ­مەنتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، تۋعان جىلىن «7 قاڭتار، 1890 جىل» دەپ ەسەپتەيمىن.

وسىناۋ الەم تانىعان، ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسۋمەن وتكەن تۇلعاعا 2015 جىلى تۋعانىنا 125 جىل تولماقشى. وسىعان بايلا­نىس­تى ول كىسىنىڭ 125 جىلدىق مە­رەيتويىن اتاپ ءوتۋ جونىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر تۇكپىرىنەن باسپا بەتتەرىندە بىرەن-ساران ماقالالار شىعىپ، اياقسىز قالىپ جاتىر. دەگەنمەن وسىنداي الەم تا­نىعان تۇلعاعا ءوز ەلىندە مەملەكەت تۇرعىسىنان نە سەبەپتى كورنەكتى ەتىپ استانامىزدا نەمەسە ال­ماتىدا تۇعىرلى ەسكەرتكىش ورنات­پاسقا؟ مۇستافا ءبىر اۋىلدىڭ، نەمەسە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ عانا ازاماتى ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ بەتكە ۇستار، ەلى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن كۇرەسكەر، ەلىنىڭ تىلەۋقورى ەمەس پە؟

قىزىلوردا قالاسىنداعى، تۋعان اۋىلىنداعى، شيەلى اۋ­دانىنداعى، ت.ب. جەرلەردەگى مۇس­تافاعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەر مەن كوشە، مەكتەپ اتاۋلارى جانە ايتا بەرسەك، فرانسياداعى مۇس­تافا شوقايدىڭ تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش تە، جەرگىلىكتى جەردىڭ ۇلتجاندى، بەتكە ۇستار ازاماتتارى مەن مۇستافا­تانۋشىلاردىڭ ىنتا-ەكپىنى مەن قارجىسىنا ورىندالعان جۇ­مىستار. مۇستافا ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن ۇلتىمىزدىڭ ماق­تانىشى ەمەس پە؟ سول سياقتى ول كىسىنىڭ مەرەيلى داتالارىن يۋنەسكو دەڭگەيىنە دە ءىس-جوسپار، باعدارلاماسىنا ەن­گى­زۋگە بولادى عوي دەپ ويلاي­مىن. مۇستەكەڭنىڭ مەرەيتويىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­سيالار وتكىزىپ، تويلاپ كەلە جا­تىرمىز. بۇل جولى دا سولاي جا­سارمىز. ءبىراق دەگەنمەن مەملە­كەتتىك تۇرعىداعى كۇرەسكەرگە مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرمەت كور­سەتىلسە ەكەن. الماتىداعى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرو­فەسسورى كوشىم ەسماعامبەتوۆ مۇستافا شوقاي تۋرالى «الەم تا­نىعان تۇلعا» اتتى كىتاپ شى­عارسا، ءقازىر ول كەزىندە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەلگە جەتكىزگەن مۇستافا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ جۇيەسى بويىنشا 12 تومدىق كىتاپ­تارىن اياقتاپ قالدى.

پولشانىڭ ار­حيۆ­تەرىندە دە «پرومەتەي» ۇيى­مىنىڭ جۇمىس­تارى دا شاعۋسىز جاتىر. مۇستافا شوقاي سول «پرومەتەي» ۇيىمى­مەن تىكەلەي ارالاسىپ، «ياش ءتۇر­كىستان» جۋرنا­لىن شىعارعانىن كوپشىلىگىمىز بىلەمىز. مۇستەكەڭنىڭ كوپ ەڭ­بەكتەرى سول ارحيۆتە جات­قانىن مۇس­تافاتانۋشى باقىت سادىقوۆا دا ايتادى. ءبىراق سول مۇراعاتقا كىرەيىن دەسە، قارجى تاپشىلى­عىنان قينالاتىنىن ايتادى. وسى جۇمىستاردى مەم­لە­كەتىمىز بولىپ قولعا الۋعا بولماس پا ەكەن؟

مەنىڭشە، مۇستافا شوقاي­دىڭ 125 جىلدىعى جەتىم بالانىڭ تويىنداي ەمەس، مەملەكەت، يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتىپ جاتسا، ول — ۇلتىمىزدىڭ دا، مەملەكەتىمىزدىڭ دە ابىرويى.

بازارباي اتابايەۆ،  مەديسينا سالاسىنىڭ قۇرمەتتi ارداگەرi،

«مۇستافا شوقاي» اتىنداعى قوردىڭ ءتوراعاسى 

"ايقىن" گازەتى