جۋرناليستيكا قۇقىقتانۋ جانە مەديسينا سياقتى وزگە ماماندىقتارمەن بولىسەرى از بولسا دا، جەكە كاسىبي ماماندىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇگىندەرى راديو جانە تەلەجۋرناليستيكاعا جۇمىس ىستەۋگە كەلىپ جاتقان كوپتەگەن جاس ماماندار، جۋرناليستيكانى ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندە عانا وقىعاندار. سوندىقتان بولار سوڭعى كەزدەرى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن تۇلەكتەرى اراسىندا «ءبىز ءبىلىم شاھارىنىڭ قابىرعاسىندا ەشتەڭەگە ۇيرەنگەن جوقپىز» دەپ ويلانباي ايتىپ قالاتىندار كەزدەسەدى. الايدا، ەڭبەك جولى باستالعان ساتتەن باستاپ، ولار وزدەرى تالپىنباسا، ءىس جۇزىندە جۋرناليستيكا كاسىبى بويىنشا ەشقانداي ءبىلىم المايدى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ستۋدەنت توريالىق ءبىلىم الادى (لەكتور باعىت-باعدار بەرەدى)، ال ونى تالىمگەر وندىرىستىك پراكتيكادا تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋى قاجەت. بۇل ايدان انىق بولسا كەرەك؟!
جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جۋرناليست-ستۋدەنتتەردىڭ كوبى اكادەميالىق ساياساتتى دۇرىس ءتۇسىنىپ 4 جىل بويى وندىرىستىك پراكتيكادان ۋاقىتىندا ءوتىپ، سول ءوزى تاڭداعان ب ا ق رەداكسياسىندا قالامى ۇشتالىپ، كاسىبي مامان رەتىندە تانىلعاندار. الايدا، راديو جانە تەلەحابارلارىن تاراتۋ سالاسىندا باسەكەلەستىك جانىپ تۇر، سوندىقتان ديپلوم، ەڭ بولماسا العاشقى جۇمىسقا ورنالاسۋىنا قامتاماسىز ەتەدى. راديو جانە تەلەديداردىڭ جاڭالىقتار باعدارلاماسىنا العاش رەت جۇمىسقا ورنالاسقان تۇلەكتەرىنىڭ 90% جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنەن ءبىلىم العاندار. جۇمىس بەرۋشىلەر، تەلە جانە راديوحابارلارىن تاراتاتىن كومپانيالاردىڭ جاڭالىقتار بولىمىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇدايى جەتىسپەۋ جاعدايىندا «جاڭا كەلگەندەر» بىردەن جۇمىسقا كىرىسۋىن تالاپ ەتەدى، ال مەنەدجەرلەر جۋرناليست ديپلومىمەن كەلگەن ستۋدەنتتەر، تەك ءوز ماماندىعىنىڭ نەگىزىمەن، ياعني: قالاي ءتۇسىرۋ، اۋديو- جانە بەينەجازبالاردى قالاي تۇزەتۋ، راديو- جانە تەلەحابارلارىن تاراتۋ باعىتىندا قالاي جازۋ كەرەك ەكەنىمەن عانا تانىس ەكەنىن بىلەدى.
فاكۋلتەتتىڭ تەلە-راديوستۋدياسىندا ستۋدەنتتەر كۇندەلىكتى تەلەحابارلارعا رەپورتاج ازىرلەۋ تاجىريبەسىنەن ءدارىس الادى. راديو جانە تەلەجۋرناليستەردى دايارلايتىن كوپتەگەن باعدارلامالار راديو جانە تەلەحابارلارىن تاراتۋ رەداكسياسىندا كەم دەگەندە ءبىر رەتتىك تاجىريبەلىك سىناقتان وتەدى، ونىڭ ولارعا ءوز سالاسىندا بايلانىس ورناتۋعا، سونداي-اق، كاسىبي تۇردە تۇيىندەمە جازۋعا كومەگى بار. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا اسپيرانتۋراسىنىڭ ستۋدەنتتەرى 10 ايلىق تاجىريبەلىك باعدارلاما ءۇشىن 30 مىڭ دوللاردان اسا قارجى تولەيدى جانە ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ول مۇنداي باعاعا تۇرادى دەپ سەنەدى. سوڭعى جۇرگىزىلگەن ساۋالنامادا ءبىر ستۋدەنت: «مەن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنە ماماندىعىمنىڭ قىر-سىرىن زەرتتەۋگە جانە جۋرناليستيكادا جوعارى تابىستارعا قول جەتكىزۋگە قاجەتتى بايلانىستار ورناتۋ ءۇشىن ءتۇستىم. مەنىڭشە، بۇل مەكتەپ ماعان قاجەت نارسەنىڭ ءبارىن بەرە الادى» دەيدى.
بولاشاق راديو- جانە تەلەجۋرناليستتەر، ءوز ماماندىعىنىڭ نەگىزدەرىن عانا يگەرىپ قويماي، جۇمىستا بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلەتىن، قاۋىرت جاعدايدا (كوبىنەسە، ۋاقىت جەتپەۋ جاعدايى) جۇمىس ىستەۋگە دايارلانۋى قاجەت. سوڭعى ون جىلدا اقش جەرگىلىكتى تەلەستانسالار كۇندەلىكتى جاڭالىقتار كولەمىن ارتتىرعان، ءبىراق ولاردىڭ كوبىندە شتات سانى ۇلعايتىلماعان. ال جۋرناليستتەردەن مۇندايدا «تاۋەكەل»، ياعني كۇنىنە ءبىر رەپورتاجدان ارتىق تالاپ ەتىلەدى. بۇل قالاي جىلدام جانە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتۋدى قاجەت ەتەدى.
جاس جۋرناليستەردى جىلدامدىققا ۇيرەتۋ، جۇمىستىڭ ساپاسىنان گورى سانىن جاقسارتۋعا عانا اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە، ولارعا جۋرناليست ەتيكاسى جانە قۇقى سالاسىندا دايارلانۋ تالابى قويىلادى. ولار جاڭالىقتاردى دۇرىس باعالاي ءبىلۋ جانە قيىن شەشىمدەردى مەرزىمىندە قابىلداۋ بويىنشا تاجىريبەدەن وتۋلەرى كەرەك. تولقىنعا قىلمىس ورنىنان تۇسىرىلگەن ايۋاندىق ساحناسىن جىبەرۋگە بولا ما؟ جاڭالىقتاردىڭ ماڭىزى از، تىپتەن ماڭىزى جوق كورنەكتى بەينەقاتارلاردان تۇراتىن، ءالى سۋىي قويماعان جاڭالىقتارمەن اشۋ قاجەت پە؟ ولار، حابارلاماداعى «تەسىكتەردى» تاۋىپ، ولاردى تولتىرۋ ءۇشىن قايدان، قالاي سۇراق قويۋدى ءبىلۋ كەرەك. ولار قوعاممەن بايلانىستى، تاريحتى وقۋلارى كەرەك. ويتكەنى، جاڭالىقتار باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورلارى تۇيمە باسا الاتىن ادامدار ەمەس، زەردەلى جۋرناليست بولۋى كەرەك.
بولاشاق راديو جانە تەلەجۋرناليستەر بۇلاردىڭ ءبارىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەندە وقۋلارى كەرەك، ويتكەنى، بۇل ولاردىڭ ءىس جۇزىندە الاتىن جالعىز ءبىلىم ورتاسى. امەريكا جۋرناليستەرى كاسىبي قىزمەتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ كۋرسىنا قاتىسۋعا مىندەتتى ەمەس،
اقش-نداعى جاڭالىقتار قىزمەتىنىڭ كەيبىرى عانا ءوز قىزمەتكەرلەرىنە بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلتتىق جۋرناليستەر ۇيىمى ءتوراعالارىنىڭ كەڭەسى وتكىزگەن ساۋالناماعا قاتىسقان جۋرناليستەردىڭ تەڭ جارتىسى وزدەرىنىڭ ەشقانداي دايارلىقتىڭ وتپەگەنىن حابارلاعان.
قوسىمشا دايارلىقتارىنىڭ جوقتىعى، جەرگىلىكتى تەلەستانسالاردىڭ جۋرناليستەرىنەن بايقالادى. ساۋالناما بارىسىندا جۋرناليستەردىڭ 81% جۋرناليستيكا ەتيكاسى مەن قۇندىلىقتار سالاسىندا دايارلىق قاجەت دەپ ساناعان، ال 33% ونى الىپ وتىرمىز دەپ جاۋاپ بەرگەن. تەلەجۋرناليستەردىڭ جارتىسىنان استامى (51%) تاقىرىپتىق رەپورتاج باعىتىندا دايارلىقتى قاجەت دەپ جاۋاپ بەرسە، تەك 13% وسىنداي دايارلىق الىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن(2).
سول ساۋالنامانىڭ اياسىندا سۇرالعان جاڭالىقتار قىزمەتىنىڭ باسشىلارى، ءوز قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر بەرۋگە بولار ەدى، الايدا ولاردا ۋاقىتتىڭ نەمەسە اقشانىڭ جوقتىعىن مويىنداعان. «جاڭالىقتار قىزمەتى «ءبىلىم بيزنەسىمەن» شۇعىلدانۋىنا قاراماستان، كاسىبي وقىتۋ ارقىلى ءوز قىزمەتكەرلەرىنە جاڭا بىلىمدەر مەن تاسىلدەردى ۇسىنۋ جوسپارىندا وزگەلەردەن كەش قالىپ وتىر» - دەيدى ساۋالناما ديرەكتورى بيەۆەرلي كيس(3).
وقىتۋدى ءوز كومپانياسى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى رەتىندە باعالايتىن «كەي-ەن-ەس-دابيۋ» تەلەكومپانياسىنان (ۆيچيتا، كانزاس شتاتى) شون وسۆالد سياقتى باس مەنەدجەرلەر وتە از. وسۆالد «ۆيچيتا بيزنەس دجورنالعا» بەرگەن سۇحباتىندا «ءبىزدىڭ بيزنەسىمىزدىڭ كولەڭكەلى ايعاعى، ول ءوز ادامدارىمىزدى وقىتپايتىنىمىزدا، ءبىزدىڭ سالا وقىتپاعانى ءۇشىن ساتۋ جونىندەگى كوپتەگەن جاقسى ماماندارىن، رەپورتەرلەرىن جانە سۋرەتكە تۇسىرۋشىلەرىن جوعالتىپ الدى» - دەگەن بولاتىن(4). اقش-نىڭ جۋرناليستەرىنەن ءبىرقاتار ەۆروپا ەلدەرىندەگى كاسىپوداق ارقىلى كەلىسىم جاساعان تەلەجۋرناليستەردىڭ ايىرماشىلىعى سوڭعىلارىنا بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن، بىرنەشە جىلدا ءبىر رەت تولەماقىسى تولەنەتىن بوس ۋاقىت بەرەدى.
جۇمىس بەرۋشىلەر وقىتا الماسا دا، اقش-نىڭ راديو جانە تەلەجۋرناليستەرى ءارتۇرلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا ءوز بەتىنشە وقۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. سولاي ىستەيدە دە. كوبىنەسە ولار تاۋەلسىز ۇيىمدار نەمەسە مۇشەلىك جارنادان قارجىلاندىرىلادى. سانكت-پەتەربۋرگتەگى جۋرناليستەر دايارلاۋ مەكتەبى - پوينتەر ينستيتۋتى (فلوريدا شتاتى) - راديو جانە تەلەجۋرناليستەرگە رەپورتاج پروديۋسسەرلىك جۇمىس جاڭالىق قىزمەتىندەگى ەتيكا جانە باسقارۋ سالاسىندا بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ كۋرسىن ۇسىنادى. جاڭالىقتار بەرەتىن تەلە جانە راديوباعدارلامالارى ديرەكتورلارىنىڭ قاۋىمداستىعى، باسپاسوزدەگى سۋرەتكە تۇسىرۋشىلەر ۇلتتىق قاۋىمداستىعى جانە «تەرگەۋ رەپورتەرلەرى مەن رەداكتورلارى» ۇيىمى سياقتى كاسىپوداقتار، ءوز مۇشەلەرى ءۇشىن ايماقتىق جانە ۇلتتىق سەمينارلار وتكىزەدى. قاتىسۋ قۇنى، ادەتتە قىمبات ەمەس، الايدا وسىنداي كوپتەگەن باعدارلامالار مەن سەمينارلارعا قاتىسۋشىلار، كوبىنە ءوز شىعىنىن ءوزى كوتەرەدى، ال كەي كەزدە بۇل ءىس-شارالاردى ءوز دەمالىسى ەسەبىنەن قاتىسادى.
تەلەكومپانيالارداعى كەيبىر جاڭالىقتار ءبولىمى «وندىرىستەن قول ۇزبەي وقۋدى» ۇسىنادى، ءبىراق مۇنداي جاعدايلار وتە از، مۇنداي وقىتۋلاردىڭ كولەمى دە شەكتەۋلى.
وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن فاكۋلتەتتە ءتۇرلى سەمينار-ترەنينگتەر، جازعى مەكتەپتەر وتكىزىلىپ سەرتيفيكاتتار بەرىلەدى.
تەلەستانسالارداعى كەيبىر توپتار، تالاپكەرلەردى الدەقايدا از تارتاتىن، تىكەلەي تولقىنعا شىعارۋعا بايلانىسى جوق لاۋازىمدارعا قىزمەتكەرلەر دايارلايتىن وزدەرىنىڭ جەكە باعدارلامالارىن جاسايدى. سيۋزانا شۋلەر، «نەكسستار بروۋدكاستينگ ينكورپورەيتەد» كومپانياسىنىڭ جاڭالىقتار ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى، ءوزىنىڭ كومپانياسىنىڭ ستانساسىندا پروديۋسەرلىك لاۋازىمعا كانديداتتار تارتۋ ءۇشىن «پروديۋسەر مەكتەبىن» قۇرعان (5). بۇل ستانسالار جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە جاڭالىقتار شىعارۋدى ازىرلەۋ جونىندە تولەماقى تولەنەتىن تاجىريبەدەن وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وعان ايىرباس رەتىندە ستۋدەنتتەر، ەگەر ولارعا وسى كومپانيانىڭ ستانسالارىنىڭ بىرىنەن پروديۋسەرلىك قىزمەت ۇسىنىلاتىن بولسا، ەكى جىلدىق كەلىسىمگە قول قويۋعا مىندەتتەنەدى.
بىزدە دە وسىنداي جاس جۋرناليستەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ تاجىريبەلەرى قولدانىلۋ كەرەك.
سونداي-اق، قوسىمشا جانە قازىرگى ۋاقىتتاعىدان دا كولەمدى ءبىلىم العىسى كەلەتىن جاس جۋرناليستەردىڭ كوپ ەكەنى داۋسىز.
تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، وقىتۋ جۋرناليستەرگە ءارتۇرلى دەڭگەيدە، ياعني، جۇمىس ساپاسىن جاقسارتۋدان باستاپ، اياعى جۋرناليستيكاعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ءوزىن جاڭا ءبىر بەلەسكە شىعارۋعا كومەكتەسۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر بۇل زەرتتەۋلەر، وسى وقىتۋدى ب ا ق جۇمىسىنىڭ قارجىلىق ەسەبىنەن جاقسارتا وتىرىپ، ءوز تاجىريبەلىك جەمىسىن بەرەتىنىن دالەلدەسە، وندا ول جۋرناليستەر ءۇشىن وقىتۋ باعدارلامالارىن قولداۋدا زور نەگىز بولماق.
سىلتەمەلەرى:
(1)بۋسيكتەن سيتاتا: http://www.emonline.com/new spro/111802jshoole.html
جالداۋ ماسەلەسىن زەرتتە: http://www.qrady.uqa.edu/annualsurvereys/PauleyReport01.htm
(2) جاس تىلشىلەردەن سۇراققا جاۋاپ الۋ: http://www.newslab.orq/tuohey.htm
(3) كيسگەن سيتاتا: http://www.spj.orq/new.asp؟REF=230
كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنەن سۇراق-جاۋاپ الۋ:
http://spj.jrn.columbia.edu/2002-11-19surney.pdf
(4) وسۆالدتان سيتاتا:
http://wichita.bizjourrnanls.com/wichita/stories/2002/10/28/story7.html.pdf
(5)« دەبورا پوتتەر «نيۋس لاب» تەلەجۋرناليستەرگە ارنالعان زەرتتەۋ جانە وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
