بۇگىندە الەمگە بەيبىتشىلىك شاھارى رەتىندە تانىلعان جاپونيانىڭ حيروشيما قالاسىنىڭ كورىكتى كورىنىسىنە قاراپ وتىرىپ 1945 جىلدىڭ 6 تامىزىندا يادرولىق قارۋ قىلتيعان ءشوبىن دە قالدىرماي، تىپ-تيپىل ەتكەندىگىنە سەنۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى. حيروشيمانىڭ  جاسىل جەلەكتى باقتارىن ارالاپ، كەڭ داڭعىلدارىمەن  ساۋمال اۋاسىن جۇتىپ سەرۋەندەپ، زاماناۋي ءزاۋلىم عيماراتتارىنا ءسۇيسىنىپ كەلە جاتىپ، بەيبىتشىلىك مۇراجايىنا كىرگەندە كوزىڭە ەرىكسىز جاس ۇيىرىلەدى. جەرمەن جەكسەن بولعان قالا ماكەتى، رادياسيادان زارداپ شەككەندەردىڭ سۋرەتتەرى مەن زاتتارى، قايعىلى كورىنىستەر كوڭىلىڭە مۇڭ ۇيالاتادى. الاپات جارىلىستان توپىراعىنا دەيىن كۇيىپ كەتكەن حيروشيما جەرىنە جاپوندار جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ساۋلەتتى قالا سالدى. «ەندى بۇل جەرگە ەشقاشان وسىمدىك شىقپايدى» دەگەن عالىمداردىڭ پىكىرىنە قاراماستان از ۋاقىتتا تابيعاتى تاماشا ولكەگە اينالدىردى. بەيبىتشىلىك سيمۆولىنا اينالعان حيروشيمادا ءتۋىپ-وسىپ، بۇگىندە «اتوم قارۋىنسىز الەم» ۇرانىمەن حالىقتار دوستىعى مەن بىرلىكتى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ازامات،  حيروشيما-سەمەي قالالارىنا قاتىستى جوبالاردىڭ اۆتورى، حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى كواسانو تاكايۋكيمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

جارىلىستان حيروشيما شاھارىنداعى كىسىلەردىڭ دەنەسى بىردەن كومىرگە اينالعان

– كواسانو سان، حيروشيما تاعدىرىنداعى قاسىرەتتى كەزەڭدى ەسكە الۋ قانشالىقتى قيىن بولسا، ول تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى جۇرەككە اۋىر ەكەنى راس. شىندىق ولمەيدى، اقيقات وشپەيدى. 1945 جىلدىڭ 6 تامىزىندا كوماندير پول تيببەتستىڭ بۇيرىعىمەن حيروشيماعا 13-18 كيلوتون تروتيلدىق «Little boy» بومباسى تاستالدى. 9 تامىزدا پيلوت چارلز سۋيني «Fat Man» اتوم بومباسىن ناگاساكيگە تاستادى. ناتيجەسىندە 200 مىڭنان استام حالىق قىرىلدى. بۇكىل دەرەكتەرى بەيبىتشىلىك مۇراجايىندا ساقتالعان سول زۇلماتتىڭ تاريحىنا ءبىراز توقتالساڭىز. 

— ول تۋرالى ايتۋ كىمگە دە بولسا اۋىر تيەرى راس. ءبىراق تاريح پاراقتارىن ەشكىم جىرتىپ تاستاي المايدى. ونداعى جازۋلاردى وشىرۋگە دە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. قاسىرەت قايتالانباسىن دەگەن تىلەك اركىمنىڭ-اق جۇرەگىندە بار. بومبا تاستالعاندا بىرنەشە مينۋت ىشىندە ەپيسەنتردەن 800 مەتر قاشىقتاعى حالىقتىڭ 90 پايىزى مەرت بولدى. حيروشيما شاھارىنىڭ ورتاسىنداعى كىسىلەردىڭ دەنەسى بىردەن كومىرگە اينالعان. جارىلىستىڭ جويقىندىعى سونشا، اۋەدە ۇشقان قۇستارعا دەيىن ورتەنىپ كەتكەن. ەپيسەنتردەن 2 شاقىرىم جەردەگى قاعازعا دەيىن جانعان. ەڭ مىعىم دەگەن بىردى-ەكىلى عيمارات بولماسا، قالعان ۇيلەردىڭ ءبارى تىپ-تيپىل بولعان. جارىلىس ناتيجەسىندە شىققان ساۋلەنىڭ كۇشتىلىگى سونشا، 19 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى مەكەمەلەردىڭ تەرەزەلەرى قيراعان. جارىلىس تولقىنىنان شىققان جالىن قالانى تۇتاس ورتكە وراپ، از عانا مينۋتتاردا قاشىپ شىققاندار بولماسا، تۇرعىندار سول جەردە-اق مەرت بولدى. بىرنەشە كۇن وتكەندە باسقا قالالاردان كەلگەن دارىگەرلەر ءتىرى قالعان ازىن-اۋلاق ادامدى ەمدەي باستادى. الايدا رادياسيا بۇل ادامدارعا ماڭگىلىك سىرقات سىيلاعان ەدى. ولاردىڭ ءبىرازى بىرنەشە اپتا ىشىندە كوز جۇمسا، ءتىرى قالعاندارى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جازىلمايتىن اۋرۋ بولىپ قالدى. 2009 جىلعى ساناق بويىنشا جاپونيادا 235 مىڭ حيباكۋشيا (حيروشيما مەن ناگاساكيدەگى جارىلىستان زارداپ شەككەندەر) بار ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا رادياسيادان زارداپ شەككەن ايەلدەردەن تۋعان بالالار دا بار. 2009 جىلعى ساناق بويىنشا رادياسيا اسەرىنەن كوز جۇمعاندار 413 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ول ۋاقىتتا دۇنيەجۇزىندە رادياكتيۆتى لاستانۋ تۋرالى اڭگىمە بولمايتىن. ويتكەنى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى جوق ەدى. جارىلىس بولعان ەكى شاھاردى جاپونيا ۇكىمەتى جاۋىپ تاستامادى. جىبىرلاعان جاندىگىنە دەيىن جويىلعان جەرگە جاڭادان شاھار سالدى. جاسىل جەلەككە ورادى. حيروشيما دا، ناگاساكي دە تانىماستاي كەلبەتكە يە بولدى. حيروشيماداعى اتوم بومباسى جارىلعان سوڭ قورشاعان ورتاعا ناقتى قانداي زيانى تيگەنىن تاپتىشتەپ ايتۋ قيىن. ءبىراق سول جارىلىستان سوڭ مۇگەدەك بوپ قالعان، بالاسى اۋرۋ بوپ تۋعان ادامدار از ەمەس. ولار ءالى دە ءومىر سۇرۋدە.

–حيروشيمادا 1945 جىلعى جويقىن جارىلىستان سوڭ بىردى-ەكىلى عيمارات قانا قالدى. بۇگىندە يۋنەسكو تىزىمىنە الىنىپ، ماڭىزدى تاريحي ارحيتەكتۋرالىق عيمارات رەتىندە ساقتالعان قۇرىلىستار تۋرالى ايتساڭىز.

– جاپونيادا جەر سىلكىنىسى ءجيى بولاتىندىقتان قۇرىلىستىڭ سەيسميكالىق بەرىكتىگى جوعارى بولۋىنا ءمان بەرىلەدى. حيروشيمادا جارىلىستان سوڭ قاڭقاسى بولسا دا ساۋ قالعاندار سول سەيسميكالىق تۇرعىدان مىعىم ەتىپ سالىنعان عيماراتتار. جارىلىس ورتالىعىنا جاقىن بولسا دا بۇل عيماراتتاردىڭ كاركاسى بۇزىلماي قالعان. بۇگىندە گەنباكۋدومۋ دەگەن اتپەن تانىمال كىرپىشتەن سالىنعان حيروشيمانىڭ وندىرىستىك پالاتاسىنىڭ عيماراتى جارىلىس ورتالىعىنان 160 مەتر جەردە ورنالاسقان بولاتىن. حيروشيمانى قايتا سالۋ كەزىندە گەنباكۋدومۋدىڭ قالعان قاڭقاسىن قۇلاتىپ، ورنىنا جاڭا مەكەمە سالۋ تۋرالى ۇسىنىستار كوپ بولعانىنا قاراماستان ەل باسشىلىعى جۇرەككە جارا سالعان تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى رەتىندە نىساندى ورنىندا قالدىرۋدى ءجون دەپ بىلەدى. بۇگىندە گەنباكۋدومۋ حيروشيمانىڭ ەڭ بەلگىلى تاريحي ەكسپوناتى. 1996 جىلى يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك ماڭىزى بار مۇرالارىنىڭ ساناتىنا قوسىلدى.

جارىلىس تولقىنى بالالاردى ۇشىرىپ اكەتكەن

– ءحىح عاسىردا جاپونيانىڭ ەۋروپاعا اشىلعان قاقپاسى بولعان ناگاساكي قالاسى دا اتوم بومباسىنىڭ استىندا قالدى ەمەس پە؟

 – بومبا تاستالعانعا دەيىن ناگاساكي جاپونيانىڭ ماڭىزى زور وندىرىستىك قالاسى بولاتىن. 1945 جىلدىڭ 1 تامىزىندا قالانىڭ وڭتۇستىك باتىسىنا بىرنەشە بومبا تاستالدى. بومبانىڭ ءبىرى ميسۋبيشي زاۋىتىنا باعىتتالعان. 1 تامىزدا مەكتەپ وقۋشىلارى شاھاردان شىعارىلىپ، باسقا اۋىلدارعا كوشىرىلدى. جارىلىس بولعان ۋاقىتتا قالادا 200 مىڭ ادام تۇرعان ەكەن. 9 تامىزدا جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا 11:02-دە كۇشى 21 كيلوتوننا بولاتىن جارىلىس بولدى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، بومبا تاستايتىن ۇشاقتىڭ تەحنيكالىق اقاۋلىقتارىنا بايلانىستى بومبا تەك ميسۋبيشي زاۋىتىنا تۇسكەن. ەگەر قالانىڭ تۇرعىندارى كوپ ورنالاسقان وڭتۇستىگىنە تامان تاستالعاندا حيروشيما سياقتى تىپ-تيپىل بولاتىن ەدى. ناگاساكيدەگى اتوم جارىلىسىنىڭ كۇشى حيروشيماعا قاراعاندا زور بولعانمەن جارىلىس اسەرى باسەڭدەۋ دەسەدى. وعان نەگىز بولعان فاكتوردىڭ ءبىرى ناگاساكيدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ەرەكشەلىگى. ءوزىڭىز بىلەسىز، بۇل قالا جوتالار مەن توبەلەردىڭ ۇستىنە سالىنعان. قاتپار-قاتپار جوتالار شاھاردى تولىق جويىلىپ كەتۋدەن از دا بولسا ساقتاپ قالىپتى. كوزىمەن كورگەندەردىڭ ايتۋى بويىنشا، جارىلىس تولقىنى كۇشتى جەل تۇرىندە بالالاردى ۇشىرىپ اكەتكەن. اتوم جارىلىسى ناگاساكيدىڭ 110 شارشى شاقىرىم اۋماعىن قامتىعان. ونىڭ ىشىندە 22 شارشى شاقىرىمى تەڭىز ايماعى بولىپ تابىلادى. ناگاساكي پرەفەكتۋراسىنىڭ ەسەبى بويىنشا، جارىلىس ەپيسەنترىنەن 1 شاقىرىم قاشىقتىق اۋماقتاعى جان-جانۋارلار بىردەن ءولىپ كەتكەن. 2 شاقىرىم راديۋستا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قيراعان. 3 شاقىرىم جەردەگى قۇرعاق زاتتار، قاعازدارعا دەيىن ورتەنگەن. ناگاساكيدەگى جالپى سانى 52 مىڭ عيماراتتىڭ 14 مىڭى قيراسا، 5 400 ءۇيدىڭ قاڭقاسى عانا قالىپتى. بومبا تۇسكەننەن كەيىن شاھاردىڭ ءار جەرىندە ءورت بولعان دەسەدى. 1945 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ناگاساكيدەگى جارىلىس سالدارىنان 60-80 مىڭ ادام كوز جۇمسا، 1960 جىلعا دەيىن 140 مىڭ ادام مەرت بولعان. ياعني، جارىلىستىڭ ۇزاق كەزەڭدىك زارارىن حالىق كوردى دەگەن ءسوز.

–«مۇنداي زۇلمات قاي­تا­لانباسىن» دەگەن تىلەكتەن تۋعان ءسىزدىڭ يدەياڭىز «كانۆاس» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق ۇيىمدى قۇرۋعا نەگىز بولدى. ۇيىم وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. ۇيىمنىڭ باعىت-باعدارى جايىندا اڭگىمەلەسەڭىز.

– ءوزىم حيروشيما قالاسىندا تۋىپ-وسكەن سوڭ، اتوم بومباسىنىڭ زاردابىن كورگەندەردىڭ تاعدىرى كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتتى. ادامزاتتى جويۋعا باعىتتالعان جارىلىس­تار تۋرالى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق بىلدىك. الەمدە ەشقانداي جارىلىس بولماسا ەكەن، ماڭگىلىك بەيبىتشىلىك ورناسا دەگەن تىلەك بالا كۇننەن كوكەيىمىزدە ۇيالادى. 1998 جىلى حيروشيما ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ستۋدەنت كەزىمدە ءتۇرلى حالىقتاردىڭ ءومىرى مەن مادەنيەتى قىزىقتىردى. شەت ەلدىك ستۋدەنتتەرمەن ارالاسا باستادىق. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق كلۋبتارىنا مۇشە بولا ءجۇرىپ، باسقا مەملەكەتتەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستىق. 2001 جىلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تاراپىنان جاسالعان حيروشيما-سەمەي جوباسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. سول جىلى تامىز ايىندا مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم مۇشەلەرى قازاقستانعا بارىپ، كەڭەس وداعى تۇسىندا 450-دەن استام سىناق جاساپ، 1500000 ادام زارداپ شەككەن بۇرىنعى پوليگون بولعان جەردە دەنساۋلىعىنا زور نۇقسان كەلگەن جانداردىڭ ءالى دە تۋىلىپ، تۇرىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇردىق. ءقازىر توكيوداعى IT كومپانياسىندا قىزمەت ىستەسەم دە حيروشيما مەن سەمەي جۇرەگىمنىڭ ءبىر بۇرىشىندا تۇرادى. 

قازاقستان دەگەن  بايتاق  مەملەكەتتىڭ باسىنا بۇدان بىلاي زۇلمات جاعداي تونبەسىن، قازاق دالاسىندا ازاپتى تاعدىرلار قايتالانباسىن دەپ تىلەدىم

– كسرو-دا تۇڭعىش اتوم بومباسى جارىلعان سەمەيگە جوبا بارىسىمەن ءجيى باراسىز با؟

– اتوم بومباسىنىڭ زاردابىن شەككەن حيروشيما مەن پوليگوننىڭ سىناق الاڭىنا اينالعان سەمەيدىڭ الەمگە تاستاعان ۇرانى ءبىر: «يادرو­لىق سىناقسىز الەم قۇرۋ». حيروشيما مەن ناگاساكيدىڭ اكىمشىلىگى مەن ءتۇرلى ۇيىمدارى بۇل ماسەلەدە كوپتەگەن ىستەر اتقارۋدا. قازاقستانعا كەلەر بولساق، بارشاعا بەلگىلى «نيەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى، ەل باسشىلىعى يادرولىق سىناقسىز الەم قۇرۋدا ورتا ازيالىق دەڭگەيدە باستاماشى بولىپ، كوپتەگەن يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولۋدا. ءقازىر الەمدە كوپتەگەن قارۋدىڭ تۇرلەرى جاسالدى، جاسالىپ تا جاتىر. الايدا ادامزاتتى جويۋدان باسقا فۋنكسياسى جوق، ۇرپاققا ۇرەي اكەلەتىن قارۋدىڭ قانداي تۇرىنە بولسىن قارسى ەكەنى بەلگىلى. ادام بالاسى تىنىشتىقتى قالايدى. بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار بار. «كانۆاس» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ ماقساتى دا بەيبىتشىلىك جولىندا الەم حالىقتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ، قازاقستان مەن جاپونيانىڭ دوستىعىن ارتتىرۋ. ۇيىم مۇشەلەرى نەگىزىنەن جاستار بولعاندىقتان «قارۋسىز بەيبىت الەم» يدەياسىن تۋ ەتىپ، بىرلەسە جۇمىستار اتقارۋدا. ءبىز جىل سايىن تامىز ايىندا كوفەرەنسيا، سيمپوزيۋم، تەلەكوپىرلەر وتكىزەمىز، «نيەۆادا سەمەي» قوزعالىسىمەن بىرگە فورۋمدار ۇيىمداستىرامىز. ءقازىر ەكى ەلدىڭ يادرولىق سىناققا قاتىستى تاعدىر تالايىن باياندايتىن ۆەبسايت جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز، بۇدان باسقا دا ىستەردى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتقارۋ ۇستىندەمىز. ءوز باسىم سەمەيگە 2001 جىلدان بەرى بەس-التى رەت قانا باردىم. العاش جولىم تۇسكەندە توعىز كۇن جۇرگەن ەدىم. ءبىرىنشى اسەرىم — جاسىل جەلەككە ورانعان كوركەم قالا ەكەن. اۋاسى ءمولدىر، اتموسفەراسى جانعا جايلى شاھار. جالپى مەن قازاقستاندى، قازاق ەلىن جاقسى كورەمىن. اسىرەسە، تاۋ-دالاسىنىڭ تابيعاتى ەرەكشە عوي. سەمەيدەن شىعىپ، الىس اۋىلعا دا ساپار شەكتىك. مەن اۋىل سىرتىنا شىعىپ، كوكجيەككە كوز تاستادىم. جاپونيادا قايدا قاراساڭ دا تەڭىزدى كورەسىڭ، كەڭ دالادا تۇرىپ كوجيەككە قاراۋ راسىندا كوكىرەگىڭە ەرەكشە سەزىم ۇيالاتادى. شەگى مەن شەتىنە كوز جەتپەس كەڭ دالانى العاش كورۋىم ەدى. ول كەزدە ستۋدەنتپىن عوي، كوكجيەككە قاراپ تۇرىپ، «قازاقستان راسىندا الىپ مەملەكەت ەكەن» دەپ ويلادىم. سودان سوڭ ماعان ۇناعانى، قازاقتىڭ ەت تاعامدارى، شىنىمەن دە ەرەكشە ءدامدى عوي. ادەتتە شەت ەلدىكتەرگە مايلى ەت توسىن بوپ كورىنەدى. ۇلتتىق تاعام قازاقشا ەتتىڭ ءدامىن تاتقاندا كوشپەلى حالىقتىڭ تاريحى كوز الدىما كەلگەندەي اسەردە بولدىم. قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنە، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق تاعامدارىنا ەرەكشە قۇندىلىق دەپ قاراۋ كەرەك.

– سەمەي پوليگونى تۋرالى العاش قايدان ەستىدىڭىز؟

– ستۋدەنت كەزىمدە العاش شيمودزاكي سۋەميسۋدەن ەستىدىم. ول كىسى ماعان قازاقستان تۋرالى، سەمەي پوليگونىنىڭ سالدارى جايىندا كوپتەگەن ماعلۇماتتار بەرىپ، يدەيالارىمەن ءبولىستى. ءبىز بۇگىندە سول كىسىنىڭ باستامالارىن جالعاستىرۋدامىز. ول ۋاقىتتا شيمودزاكي 450-دەن استام سىناق جاسالعان قازاق جەرى تۋرالى ايتقاندا قاتتى تەبى­رەندىم. بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا، مەملەكەتارالىق دوستىقتى دامىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسسام عوي دەگەن وي تۋدى. قازاقستانعا بارعاندا اتوم كولىن، شاعان وزەنىن كوردىك. توڭىرەگىندەگى اۋىل-ايماقتى ارالادىق. پوليگون زاردابىن كورگەن حالىقپەن جۇزدەستىك. سول كەزدە مەن قازاقستان دەگەن كەڭ بايتاق جەرى بار مەملەكەتتىڭ باسىنا بۇدان بىلاي زۇلمات جاعداي تونبەسىن، قازاق دالاسىندا ازاپتى تاعدىرلار قايتالانباسىن دەپ تىلەدىم. اتوم بومباسى، پوليگون تۋرالى كولگىرسىگەن كوپ ءسوزدىڭ قاجەتى جوق. قيامەتتى باسىنان وتكەرگەندەردىڭ جاسى ۇلعايدى. ەندىگى جەردە ءاربىر تۋىلعان ۇرپاق تەك بەيبىتشىلىككە قىزمەت ەتۋى كەرەك جانە بۇل ءۇردىستى كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ جالعاستىرۋىن ويلاۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ءبىز ادامزاتقا قارسى باعىتتالعان قارۋ تۇرلەرىنىڭ بولماۋىن قالايمىز، تەك بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ جولىندا ەڭبەك ەتەمىز. 

– جاپونيادا اتوم قارۋىنا قارسى، بەيبىتشىلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار بار ما؟

– بۇل سالاداعى حالىقارالىق ۇيىمدار كوپ دەي المايمىن. ستۋدەنتتەردىڭ، وقۋشىلاردىڭ باسىن قوساتىن شاعىن توپ، كلۋبتار جاپونيانىڭ ءار وڭىرىندە بار. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇيىم تەك حيروشيمادا عانا. جاپونيا مەن فيليپپين ەلىن بايلانىستىراتىن جاستاردان قۇرالعان ۆولونتەرلىك توپ بار. ءبىراق ونىڭ فۋنسياسى باسقا. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ يدەياسى وقۋشى كەزىمنەن كوكەيىمدە جۇرگەن. 1990 جىلدارى الەم جاھاندانۋ دەگەن ۇردىسكە ىلەسىپ، مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق، ساياسي بايلانىس نىعايا باستادى. ول ۋاقىتتا حيروشيما-سەمەي جوباسىنىڭ جەتەكشىسى شيمودزاكي سۋەميسۋ بولاتىن. ول كىسى 2004 جىلى دۇنيەدەن وزعانشا كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ جاستارى ءبىر ۇيىم اياسىندا بىرىگۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. 1994 جىلى حيروشيما قالاسىندا ازيا ءسامميتى وتكەن كەزدە وسى جوبانى جاساۋ يدەياسى قولعا الىنىپ، 1998 جىلى «حيروشيما-سەمەي» قۇرىلدى. شيمودزاكي سان باسقا دا حيروشيمالىقتارمەن بىرگە اتالمىش ۇيىمنىڭ نەگىزىن قالاپ، ونىڭ جۇمىسىن ىلگەرىلەتتى. بۇل جوبا اياسىندا سەمەيگە جوعارى ساناتتى دارىگەرلەر توبى جىبەرىلدى. حيروشيماداعى سانيوۋدجوگاكۋەنكوۋتوۋبۋ جەكە مەنشىك مەكتەبىنە شەت ەلدىڭ پوليگوننان زارداپ شەككەن ايماقتارىنىڭ وقۋشىلارى شاقىرىلدى. بۇل مەكتەپتە سەمەيدىڭ 20 بالاسى ءتالىم الدى. 

–ءسىزدىڭ جاپونيادا وتكەن حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا سويلەگەن ءسوزىڭىز «چيۋگوكۋشينبۋن» گازەتىنە جاريالاندى. وسى جيىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە توقتالساڭىز...

– اتوم قارۋىنسىز الەم تاقىرىبىنا ارنالعان، بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان سيمپوزيۋمعا جاپونيا مەن امەريكانىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. مەن سەمەيدەگى پوليگون زارداپتارى تۋرالى بايانداما جاسادىم. پوليگون سىناقتارى سالدارىنان قازاقستاننىڭ ەكولوگياسىنا ۇلكەن زارداپ تيگەنىن، وزەن-كولدىڭ لاستانعانىن، جان-جانۋارلار سانىنىڭ كەمىگەنىن ءسوز ەتتىم. ساراپشىلار بۇل تاقىرىپتى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن قاراستىرۋدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ب ا ق بەلسەندى تۇردە اتسالىسسا دەگەن پىكىرلەر بولدى. 

– ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ سوزىنە جازىلعان تولەگەن مۇحا­مەتجانوۆتىڭ «زامان-اي» ءانى جاپون تىلىنە اۋدارىلىپ («دجيداي»)، روزا رىمبايەۆنىڭ ورىنداۋىندا جاپونيا ساحناسىندا سان مارتە شىرقالدى. حيروشيما پرەفەكتۋراسىندا جەرۇيىق مەكەن سانالاتىن ميادزيما دەپ اتالاتىن ارال بار. يۋنەسكو-نىڭ ەرەكشە قامقورلىعىنا الىنعان ارالعا كىم كورىنگەن بارا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ەلىكتەرى ەمىن-ەركىن جايىلىپ جۇرگەن عاجاپ ارالعا اياق باسقان ادام قايتقىسى كەلمەيدى. ءبىز بارعان كەزدە ەلىكتەر جەڭىمىزدەن تىستەپ جىبەرمەگەن ەدى. بىلتىر قازاقتىڭ سۇيىكتى ءانشى قىزى روزا رىمبايەۆا ميادزيماعا باردى دەگەن حاباردى جاپون باق-نان ەستىدىك. ميادزيما قازاق ءانشىسىن قالاي قارسى الدى؟

– دۇنيەجۇزىندە ەلىكتەرى الاڭسىز جايىلىپ جۇرگەن ەكى-اق مەكەن بار. ەكەۋى دە جاپونيادا. ءبىرى نارا شاھارى بولسا، ەكىنشىسى حيروشيما پرەفەكتۋراسىنداعى ميادزيما ارالى. قازاق پەن جاپوننىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتكەن «زامان-اي» ءانىنىڭ ورىنداۋشىسى روزا رىمبايەۆا ميادزيماعا ارنايى شاقىرىلدى. ءبىز ءانشىنى حيروشيما قالاسىندا قارسى الىپ، ورتالىقتان ەلەكتر پويىزعا ءمىنىپ، جاعالاۋعا كەلدىك. ارالعا كەمە ون مينۋتتا جەتكىزدى. كەمەدەن تۇسكەندە ءانشىنى، ۇلى ءمادي مەن ءسىڭلىسىن ميادزيمانىڭ ەلىكتەرى قورشاپ الدى. جۇرت بىردەن سۋرەتكە تۇسىرە باستادى. يۋنەسكو قاراماعىنا العان ۋسۋكۋشيمادجيندجيا سارايى، قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ۇستاحاناسى، ەجەلگى جاپون ونەر بۇيىمدارى قويىلعان دۇكەن سورەلەرىنىڭ جانىنان ءوتىپ، حيروشيما عانا ەمەس، جاپونيانىڭ سيمۆولىنا اينالعان الىپ قىزىل توريي قاقپاسىنا تاياۋ بارىپ، سۋرەتكە تۇستىك. سودان سوڭ ميادزيما تاريحي مۇراجايىنا كىردىك. تۇسكى استان سوڭ روزا بالاسىمەن ميادزيمانىڭ وكەاناريۋمىنە شاقىرىلدى. قايتاردا سۋدا جۇرەتىن اۆتوبۋسقا ءمىنىپ حيروشيمانىڭ حونكاۆا وزەنىمەن ساياحاتتادىق. ياعني سۋدا جۇرەتىن اۆتوبۋسقا ميادزيما ارالىنان وتىرىپ، ىشكى جاپون تەڭىزىمەن ءجۇزىپ وتىرىپ، حونكاۆا وزەنىنە جەتتىك. ودان سوڭ وسى وزەنمەن ءجۇزىپ وتىرىپ، گەنباكۋدومۋ تاريحي ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنان اعىپ وتەتىن موتوياسۋگاۆا وزەنىنىڭ كوپىرىنەن تۇستىك. ءانشىنىڭ حيروشيماعا كەلۋى تۇرعىندارعا ۇلكەن قۋانىش سىيلادى. بۇل داڭقتى ءانشىنىڭ ومىرىندەگى ەڭ قىزىقتى ساياحاتتىڭ ءبىرى بولدى-اۋ دەيمىن. جالپى، روزا رىمبايەۆانىڭ جاپونياداعى كونسەرتتەرىنە جۇرت كوپ جينالادى. كۇنشىعىس ەلىنە تانىمال دەسەم وتىرىك ەمەس.

– قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋ ءۇردىسىن قالاي باعالايسىز؟

مەن استانا قالاسىنا بارماسام دا سۋرەتتەردەن ونىڭ كەلبەتىن كورىپ، ءتانتى بولعان جايىم بار. بولاشاقتا ارنايى بارىپ قايتسام دەگەن ويىم بار. بايتەرەك مۇناراسى ءتارىزدى ۇلت سيمۆولىنا اينالعان ساۋلەت تۋىندىلارى شاھاردىڭ اجارىنا اجار قوسىپ، قازاقستاننىڭ وركەندەپ كەلە جاتقانىن دالەلدەۋدە. ونىڭ ۇستىنە استانانىڭ و باستاعى جوس­پارىنا جاپون ارحيتەكتورى كيسو كۋروكاۆانىڭ قاتىسۋى كوڭىلىڭە جىلىلىق ۇيالاتادى. استانانىڭ دامۋى قازاقستان دامۋىنىڭ كورسەتكىشى دەپ بىلەمىن. وسى ورايدا قازاقتىڭ الىس اۋىلدارىنىڭ كەلبەتى دە كوز الدىعا كەلەدى. اراداعى الشاقتىق بايقالماي قويمايدى. دەگەنمەن بولاشاقتا قازاقستان وسى جولمەن قارقىندى دامىسا، اۋىلدىق وكرۋگتەر دە جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرەتىنىنە سەنەمىن. سول كەزدە استانا قازاقستان تۋىندا بەينەلەنگەن كۇن سياقتى قازاق جەرىن شۋاققا بولەيدى دەگەن ويدامىن.

اڭگىمەلەسكەن شارافات جىلقىبايەۆا

حيروشيما