قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ق ر ءماجىلىسىنىڭ التىنشى شاقىرىلىم دەپۋتاتى، ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى گەنناديي گەننادييەۆيچ شيپوۆسكيحپەن baq.kz ءتىلشىسى سۇحباتتاسىپتى. ۇلتى ورىس بولعانىمەن، جانى قازاق گەنناديي ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن اۋەلى نيەت كەرەك دەيدى.
ەكەۋارا اڭگىمەمىز بىردەن ءتىل توڭىرەگىندە ءوربىدى. ول ومىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقان 1989 جىلى كەلىپتى. ەكى جىلدان كەيىن ەل تاۋەلسىزدىگىن الادى دەگەن وي ول كەزدە ەشكىمنىڭ ساناسىنا كىرمەگەن. دەگەنمەن، ول مەكتەپ بىتىرگەن تەك قانا قازاقتار تۇراتىن قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانانىڭ سەكسەۋىل كەنتىندە ورىس مەكتەبى بولماعان دا ەكەن.

«بالاباقشادان باستاپ قازاق ءتىلىن مەڭگەردىك. بىزگە ەشكىم ماجبۇرلەگەن جوق، بىزگە ەشكىم مىندەتتەگەن جوق. تەك ارالاسقان ورتامىز، ويناعان بالالار، بىرگە وقىعان دوستار بارلىعى دا قازاق ازاماتتار بولعاندىقتان وسىلاي قازاق تىلىندە سويلەۋ ادەتكە اينالدى. ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز، مەكتەپتەگى كەزىمىز كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇلدىراپ، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اياققا ەندى-ەندى تۇرىپ كەلە جاتقان كەزىنە تۋرا كەلدى. 15 مىڭنان استام تۇرعىنى بار سەكسەۋىل كەنتىنىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرى ءوز-وز مەملەكەتتەرىنە كەتە باستادى. سوندىقتان دا ول جەردە ورىس مەكتەبىن اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولمادى. ءبىز سولايشا بالالىعىمىزدى، العاشقى مەكتەپ تابارلىعىن مەملەكەتتىك تىلدە باستادىق»، – دەيدى جاس دەپۋتات.

مەكتەپتى قازاق تىلىندە ءتامامداپ، بارلىق پاندەردەن تەك قانا قازاق تىلىندە سىناقتار تاپسىرعان، ەكى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن كەيىپكەرىمىز جانىما قازاق ءتىلى جاقىن دەيدى.
قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ەڭ اۋەلى كەز كەلگەن ورتاعا ءسىڭىسىپ كەتۋگە، ولارمەن جىلى قارىم-قاتىناس ۇستاۋعا پايدالى دەگەن گەنناديي قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ءۇشىن ادام اۋەلى وزىنەن باستاۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا.

«كەز كەلگەن اداممەن ورتاق ءارى تەز ءتىل تابىسۋ ءۇشىن ءوز باسىم قازاق ءتىلىن قولدانامىن. ال سەن كىم بولساڭ دا ءوزىڭ تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ءتىلىن، ۇلتىن سىيلاعاننان كەيىن سول ەلدىڭ ساعان دەگەن مەيىرىمى، سىي-قۇرمەتى ەرەكشە بولادى. سەن ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلىن قالاي قۇرمەتتەي بىلسەڭ، سول ۇلت ساعان سولاي مەيىرىمىن سىيلايدى»، – دەيدى حالى قالاۋلىسى.

اڭگىمە اۋانى ءۇش تۇعىرلى تىلگە قاراي بۇرىلعاندا گەنناديي گەننادييەۆيچ بۇل ۇستانىمنىڭ پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان وتە ساليقالىلىقپەن قولعا الىنعان شارا ەكەنىن ايتتى.

«ءۇش تۇعىرلى ءتىل تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر عوي. ناقتىسىن ايتقاندا، بىزگە بۇل وتە كەرەك. مىسالى، قازاقتا «ءوز ءتىلىڭ بىرلىك ءۇشىن، وزگە ءتىل تىرلىك ءۇشىن» دەگەن ءسوز بار. قازىرگى كەزدە بيزنەس ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى. ەلىمىزگە كەلىپ، ينۆەستيسيا سالاتىن الپاۋىتتاردىڭ كوبى اعىلشىنشا سويلەيدى. دەمەك ءبىز ءۇشىن، ءوز پايدامىز ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن ءتىل اعىلشىن ءتىلى بولىپ تۇر. الايدا، بىزگە كەرەگى اعىلشىن نە ورىس ءتىلى ەكەن دەپ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ءتىلىن، قازاق ءتىلىن ەكىنشى، ءۇشىنشى ساتىعا ءتۇسىرىپ تاستاۋىمىز دۇرىس ەمەس. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى سويلەيتىن حالىقتىق ءتىل بولۋى ءۇشىن قىزمەت ەتۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الۋىمىز كەرەك بۇل ءتىلدىڭ جاپپاي قولدانىسقا ەنۋىن»، – دەيدى جاس دەپۋتات.

ءتىل ماسەلەسىندە ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى بولار جاستاردىڭ الار ورىنى ەرەكشە. بۇل جايىندا كەيىپكەرىمىز جاستار اراسىنداعى قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك، قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن العا تارتتى.

«مەملەكەتتىك ءتىلدى العا شىعارۋ ءۇشىن جاستارمەن كوبىرەك جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جاستار دەپ ءبىز ولارعا سەنىم ارتىپ وتىرمىز. ال جاستار قانداي بولسا، ەل ەرتەڭى دە سونداي بولاتىنى بەلگىلى. ال مەملەكەتتىڭ ءتىلى – قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن جاستار كوبەيسە، ونى بىلۋگە قۇشتار بولماسا، ءبىزدىڭ بۇگىنگى «قازاق ءتىلى!»، «قازاق ءتىلى!» دەگەن اڭگىمەمىزدەن تۇك تە پايدا جوق. سوندىقتان جاستار دا، الدىڭعى تولقىن اعالار دا «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەگەن ۇستانىممەن ءومىر ءسۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن»، – دەگەن كەيىپكەرىمىز قازىرگى جاستارعا دەگەن سەنىمدىلىكتى ارتىرا ءتۇسۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

قازىرگى قوعامدا قازاق ۇلتىنىڭ قازاق تىلدە سويلەيتىن جاستارى جانە قازاقستاندا تۇراتىن قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن وزگە ۇلت جاستارى دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ەكى توپتىڭ قازاق تىلىنە دەگەن، مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتى دە ەرەكشە. بۇل تۋرالى كەيىپكەرىمىز كەڭىرەك توقتالدى.

«وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل تولىپ وتىر. ياعني، قازاق ەلى ەكىنشى مۇشەلىن وتكەرىپ جاتىر. ال وسى شيرەك عاسىردا ءتىل ماسەلەسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىس كوپ تە ەمەس، از دا ەمەس. ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ءتىلى ءۇشىن اتقارىلار جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى عانا دەۋگە بولادى. دەي تۇرعانمەن، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى جاڭا سەرپىن الىپ كەلەدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، بۇل تۇرعىدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل – ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ەتنوستاردى بەرەكە مەن بىرلىككە، ىنتىماق پەن تاتۋلىققا ۇيىستىرىپ وتىرعان بىردەن ءبىر ساياسي ۇيىم. ءبىز وسى ۇيىمعا ەرەكشە العىس ايتۋىمىز كەرەك. سەبەبى 1995 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن قۇراستىرىلعان بەيبىتشىلىك مودەلى قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلىن دامىتۋشى بىردەن ءبىر كۇشكە اينالدى دەۋگە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جاستارى قازاق تىلىنە دەن قويا باستادى. بۇرىندا قازاق ءتىلىن ءبىلۋىمنىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى ءىس-شارالارعا ءجيى قاتىناساتىن ەدىم، دەپۋتات اتانعالى بەرى ونداي جيىندار كوبەيدى. سوندا ءبىر بايقاعانىم، وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ءار ەتنوستا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ءبىر كوشباسشىسى بار. كوشباسشىلار مەملەكەتتىك تىلگە قانداي قۇرمەت كورسەتسە، ولاردىڭ سوڭىنداعى جاستار دا سولاي ەلىكتەپ وسەدى»، –دەيدى كەيىپكەرىمىز.

قازىرگى كەزدەگى قازاقستان ۇستانعان ءتىل ساياساتى بەيبىتشىلىكتى كوزدەيدى. كىم قاي تىلدە سويلەيمىن دەسە ءوز ەركى. دەگەنمەن، مەملەكەتتىك ءتىل تۇرعىسىنان كەلگەندە ايتارلىقتاي قاتاڭدىق كەرەك سەكىلدى. سەبەبى كەشە عانا كەڭەس وكىمەتىندە «وقىساڭ دا وقيسىڭ، وقىماساڭ دا وقيسىڭ» دەگەن قاتاڭ ماجبۇرلىككە ۇيرەنىپ قالعان حالىقتىق ساناعا سونداي قاتاڭدىق كەرەك بولار دەگەن پىكىرىمىزگە گەنناديي گەننادييەۆيچ ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى.

«ءيا، كەڭەستىك كەزەڭدە «باعىنساڭ دا باعىناسىڭ، باعىنباساڭ دا باعىناسىڭ!» دەگەن تالاپ بولعانىن ەستىپ وستىك. الايدا ءبىزدىڭ ەلىمىز – تولەرانتتى مەملەكەت. ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى. ولاردىڭ ءتىلى، ءدىنى، مادەنيەتى ءۇشىن شەكتەۋ قويىلعان ەمەس. ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ ءتىلىن، ءوزىنىڭ مادەنيەتىن، ۇلتتىق بولمىسىن ەركىن دامىتىپ وتىر. ال قازاق ءتىلى ماسەلەسىندە ولارعا ءتىپتى كەرەمەت جاعداي جاسالعان دەۋگە بولادى. بارلىق جەردە ءتىل ۇيرەتۋ كۋرستارى بار. ءتىپتى، مەملەكەتتىك ورگانداردا تەگىن ۇرەتەتىن ورتالىقتار جەتەرلىك. ەندى، ۇيرەنەمىن دەگەن ادامنىڭ وزىنە عانا بايلانىستى. «ادام ىستەگەندى ادام ىستەي الادى» دەگەن ءسوز بار عوي. اركىم ءوزىنىڭ كوكىرەگىندەگى ۇيرەنسەم دەگەن نيەتىن، ۇيرەنسەم دەگەن ماقساتىن ايقىنداۋى كەرەك. ال ءوز ەركىمەن، ءوز قالاۋىمەن ۇيرەنبەگەن ادامعا مىڭ جەردەن ميىنا قۇيعانىڭمەن، ىستەگەن ەڭبەگىڭ زايا كەتەدى»، – دەيدى ق ر ءماجىلىسىنىڭ التىنشى شاقىرلىم دەپۋتاتى.

«سۇتپەن كەلگەن سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. قازاق ۇلتى ءۇشىن، قازاق ەلى ءۇشىن قازاق ءتىلى – سۇتپەن كەلگەن قۇندىلىق. ءسوز سوڭىن كەيىپكەرىمىز: «قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى زور. قازاقتا «وتان-انا» دەگەن ءسوز بار. ال قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى ءۇشىن قازاق ەلى – وتان-اناسى! دەمەك، قازاق ءتىلى دە قازاقستاندىق ءاربىر ازامات ءۇشىن انا سۇتىمەن تەڭ»، – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن.