وركەنيەتكە ۇمتىلعان وڭتۇستىك. شارۋا شاشەتەكتەن. ال ونى لايىقتى اتقارۋ ەلىن سۇيگەن ەرلەرگە سىن

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت اتامقۇلوۆپەن سۇحبات

حانقورعان قالاشىعى  ابىلاي حاننىڭ ورداسى بولعان

– قۇرمەتتى بەيبىت باكىر ۇلى، بيىل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى. وسى ايتۋلى داتاعا وراي قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. تاعى ءبىر ماسەلە – تاريحى تەرەڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە عىلىمي-ەكسپەديسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ جايى. ماسەلەن، ارحەولوگيالىق دەرەكتەر جيناۋ، تاريحىمىز ءۇشىن قۇندى مالىمەتتەر تابۋ جۇمىستارى جولعا قويىلعان با؟ «قازىنالى وڭتۇستىك» 500 تومدىعىنىڭ جارىق كورگەنى تۋرالى وقىدىق. مادەني مۇرالاردى جيناقتاپ، كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ جۇمىستارى ودان ءارى جالعاسىن تابا ما؟ 
– اتا-باباسىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ، ءتۇپ-تۇقيانىن زەرتتەپ، كونەدەن جەتكەن سالت-داستۇرلەرىن كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى دەپ بىلەم. ءبىزدىڭ تاريحىمىز، مادەنيەتىمىز بەن سالت-سانامىزدىڭ سان عاسىرلار بويى اتادان بالاعا امان-ەسەن جەتۋى ۇلى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن الدىڭعى بۋىننىڭ ارقاسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن وسىناۋ شاقتا كيەلى كۇنگەيدە وتەتىن كوپتەگەن ءىس-شارالار ازاتتىقتىڭ اق تاڭىنىڭ تۋعانىن دارىپتەۋگە، ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن ودان ءارى تىكتەۋگە باعىتتالاتىنى ءسوزسىز.
ءقازىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 737 مادەنيەت جانە ونەر مەكەمەسى وسى ۇلى ماقساتتى ناسيحاتتاۋ اياسىندا حالىققا مادەني قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. جىل باسىنان جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدە، جاس تالانتتارعا قولداۋ كورسەتۋ جانە حالىق شىعارماشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق 2، وبلىستىق دەڭگەيدەگى 13، جالپى كلۋب مەكەمەلەرىندە 7764، كىتاپحانالاردا 8385، مۋزەيلەردە 382 كوپشىلىك ءىس-شارالار مەن بايقاۋ-فەستيۆالدەر ۇيىمداستىرىلدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن وتكىزۋدىڭ ءتۇرلى قالىپتاعى شارالارى ۇيىمداستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا، «التىن شاڭىراق» وبلىستىق بايقاۋى، «اراي – 2016» جاس ەسترادا انشىلەرى مەن ءىس-شارا جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ بايقاۋى، العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان «قازاق ەلىنە مىڭ العىس!» سالتاناتتى ءىس-شاراسى، ايتىسكەر اقىن، جىرشى مادەلىقوجا ءجۇسىپقوجا ۇلىنىڭ 200، قازانعاپ بايبول ۇلىنىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان «ناۋرىز» اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى. «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى وبلىستىق ونەر فەستيۆالى، «ناۋرىزناما» ءىس-شاراسى، سۋرەتشىلەردىڭ «دارحان دالام» سيمپوزيۋمى، «مادەني قىزمەت – مەرەيلى مىندەت» مادەنيەت جانە ونەر قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شاراسى، «بالداۋرەن» بالالاردىڭ وبلىستىق ونەر بايقاۋى، «31 مامىر –ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى»، ت.ب. ءىس-شارالارى دا ءماندى، ماعىنالى بولعانى ءسوزسىز.
«تەاتر كوكتەمى – 2016» تەاتر فەس­ءتيۆالى دە ق ر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعىنا ارنالدى. وندا وبلىستىڭ 8 تەاترى ءبىر عانا اۆتور راحىمجان وتاربايەۆتىڭ سپەكتاكلدەرىن قويۋمەن ەرەكشەلەندى.مۇنان وزگە، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى ايشا ابدۋلينانىڭ 100 جاسقا تولۋىنا ارنالعان مەرەيتويلىق شىعارما­شىلىق كەشى وتكىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءوز جالعاسىن تابا بەرەتىنى ايقىن.
ال ءتۇپ تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە ارنالعان ساۋالىڭىزعا كەلسەم، شەجىرەسى شەكسىز وڭتۇستىكتە ارحەولوگيالىق دەرەكتەر جيناپ، قۇندى مالىمەتتەر توپتاستىرىپ وتىرۋ بۇرىننان جولعا قويىلعان ماسەلە. ءسوزىم دالەلدى بولۋى ءۇشىن بىرەر مىسال كەلتىرەيىن.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بۇگىندە ولكەمىزگە الىس-جاقىننان كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن قوناقتار مەن جەرگىلىكتى قاۋىمنىڭ يگىلىگىنە اينالۋى ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جىلدىق جوسپارى نەگىزىندە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى جۇيەلەۋ، زەرتتەۋ جانە جيناقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن، مۋزەي قىز­مەت­كەرلەرى وبلىسىمىزدىڭ اۋ­ماعىندا «مادەني مۇرا» باعدار­لاماسى اياسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسادى. اتاپ ايتساق، تاريح جاناشىرلارى ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تۇركىستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديسيا­سىمەن بىرلەسىپ تۇركىستان اۋماعىندا، كۇلتوبە قالاشىعىندا زەرتتەلىپ جاتقان ەجەلگى قامالداعى قازبا جانە كامەرالدى وڭدەۋ جۇمىستارىن، ساۋران، قاراتوبە، مىرتوبە، قۇرلىق قالاشىعىندا، ورداباسى اۋدانىنداعى ەجەلگى ءبورىجار، جۋانتوبە قالاشىقتارىندا، تۇركىستان، ساۋران، سيداق ورتاعا­سىر­لىق قالاشىقتارىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سونىمەن بىرگە وڭتۇستىك قازاقستان مەملە­كەت­تىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ا.پ.پودۋشكين باسقاراتىن ارحەو­لوگيالىق ەكسپەديسياسىمەن بىرلەسىپ شىمكەنت قالاسىنان 80 شاقىرىم جەردە، ورداباسى اۋدانىنىڭ سارىارىق اۋىلىنىڭ ماڭايىنداعى، شاردارا اۋدانىنداعى ارحەولوگيالىق وبەكتىلەرىنە جانە ۇزىناتا كەسەنەسىنە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ قايتتى. ناتيجەسىندە، ساۋران قالاشىعىنان سالماعى 20 كەلى مىس تەڭگەلەر كومبەسى، كەراميكالىق بۇيىمدار، تەمىردەن جاسالعان جەبە ۇشتارى، تاس، شىنى پاس­تاسىنان جاسالعان مونشاقتار تابىلىپ، فوتوفيكساسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ال تۇركىستاننىڭ ەجەلگى قاباتتارىن زەرتتەۋ كەزىندە الىنعان جاڭا ماتەريالدار، ايماقتاعى قالا قۇرىلىسى مادەنيەتى ۇدەرىستەرىن تولىقتاي تۇسىنۋدە، جەكە العاندا، تۇركىستاننىڭ ەجەلگى تاريحىن تۇسىنۋدە كوپتەگەن جاڭاشىلدىق ەنگىزۋدە.
سونىمەن قاتار سايرام اۋدا­­نىن­داعى حانقورعان، وشاقتى قالاشىعىنىڭ ورنىنا ارحەولو­گيا­لىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىل­ءدى. ناتيجەسىندە، حانقورعان قالاشى­عى­نىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى، ءدىني جانە اكىمشىلىك قۇرىلىستارى انىقتالدى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، عالىمدار حانقورعان قالاشىعى حVءىىى ع. ابىلاي حاننىڭ وڭتۇستىك ورداسى بولعاندىعىن دالەلدەدى. وشاقتى وبالار كەشەنى بويىنشا ءۇش وبا زەرتتەلدى. قازبا ناتيجەسىندە وبالاردىڭ استىندا جەرلەۋ قۇرىلىستارى اشىلدى، جەرلەۋ كەزىندە زاتتاردىڭ قالدىقتارى تابىلدى. قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا تابىلعان 200-دەن استام قىش ىدىستار مۋزەي قورىنا وتكىزىلدى.
ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استاناداعى فيليالىمەن بىرلەسىپ ارنايى ماماندار سوزاق اۋدانىنداعى «ۇڭگىرلى» ۇڭگىرىندە، وگەم تاۋىندا ورنالاسقان ۇشباستوبە قالاشىعىندا جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى. فيليال ەكسپەديسياسىنىڭ «قازاق دالاسىنىڭ ورتاعاسىرداعى مادەني-تاريحي پروسەستەرى» جوباسى اياسىندا وگەم تاۋلارىنىڭ ەرتە ءداۋىرىن جانە ورتا عاسىر ەسكەرتكىشتەرىن، ورداباسى اۋدانىندا ورنالاسقان ءبورىجار قورىمىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا دا اتسالىستى. زەرتتەۋ بارىسىندا تەرەكساي، ۇشباستوبە قورىمىنىڭ عۇرىپتىق قۇرىلىستارىنىڭ توپوگرافيالىق جوبالارى جاسالىپ، ستراتيگرافيالىق كەسكىندەمەلەرى قازىلدى، التىننان، قولادان، سۇيەكتەن، كۇمىستەن جاسالعان زەرگەرلىك اشەكەيلەر (التىن القا، قولا اينا، بىلەزىك، قاپتىرمالار، سەمسەر بولشەگى، قولا توعا، جەبەنىڭ ۇشتارى، پىشاق، قانجار، شاشقا تاعاتىن تۇيرەۋىشتەر)، كەراميكالىق بۇيىمدار (قىش ىدىستار قۇمىرالار، تورسىقتار، كوزەلەر، ساپتىاقتار، تاباقتار، شەلەك ءتارىزدى ىدىس)، ساعاناعا كىرەبەرىس قىش ەسىك سياقتى ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر الىندى.
سونداي-اق سوزاق اۋدانىنداعى تاڭ­بالى تاس پەتروگليفتەرىن انىقتاۋ، بەلگىلەۋ جانە ەسەپكە الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. اتالعان جەردەن شامامەن ءحىV-حV عاسىرلاردىڭ قازاق رۋ، تايپالارىنىڭ تاڭبالارى، نەوليتتىك تۇراق جانە ورتا عاسىرلارعا جاتاتىن كونە قورىمدار مەن بەلگى تاستار انىقتالدى. تابىلعان نىساندار سيفرلىك اپپاراتتارمەن، تاس بەتىنە قاشالعان جازۋلار مەن تاڭبالار ارنايى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىلىپ، لازەرلىك تەودوليتىمەن ورنالاسقان جەرلەردىڭ توپوگرافيالىق جوبالارى جاسالدى.
ايتا كەتۋ كەرەك، وڭىرىمىزدە تاريح جانە مادەنيەت ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى زور ارحەولوگيا جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سانى – 1278. ونىڭ ىشىندە، حالىقارالىق ماڭىزى بار 1 ەسكەرتكىش (قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى)، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 33 (25 ساۋلەتتىك، 8 ارحەولوگيالىق)، جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 434 (56 ساۋلەتتىك، 378 ارحەولوگيالىق)، الدىن-الا ەسەپكە الۋ تىزىمىندە 810 (ونىڭ 136 ساۋلەتتىك، 674 ارحەولوگيالىق) تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى بار.
ءقازىر وقو تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە شەتەلدىك مۇراجايلارمەن بايلانىس ورناتۋ تاجىريبەسى قولعا الىنىپ، يۋنەسكو-نىڭ يكوم قازاقستان ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا كىردى.ناتيجەسىندە، مۋزەي حالىقارالىق كونفەرەنسيالارعا، فەس­تيۆالدەرگە، عىلىمي-پراكتيكالىق سەمينار-فورۋمدارعا، ءىس-شارالارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بىرەر مىسال كەلتىرەر بولساق، رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن «ينتەرمۋزەي – 2014» حالىقارالىق مۋزەيلەر فەستيۆالىنە بەلگىلى عالىم كەمەل اقىشيەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلگەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنسياسىنا، قازاقستان، رەسەي، پولشا، ۋكراينا مەملەكەتتەرىنىڭ ارحەولوگتارى مەن مۋزەي ماماندارى قاتىسقان. ۋكراينادا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنسياعا، سانكت-پەتەربۋرگتاعى ەرميتاجدا ۇيىمداستىرىلعان «ورتالىق ازيا مەن شىعىس يراننىڭ يسلامعا دەيىنگى كەزەڭى» اتتى حالىقارالىق ارحەولوگيالىق كونفەرەنسيا جۇمىستارىنا قاتىسىپ، تۇركىستاندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستار جونىندە باياندامالار جاسادى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى گەرمانيانىڭ بوحۋم قالاسىنداعى تاۋ-كەن مۋزەيىندە ەلىمىزدىڭ قۇندى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرىنەن جاساقتالعان «بەيتانىس قازاقستان – ازيا جۇرەگىندەگى ارحەولوگيا» اتتى كورمەگە قاتىستى. كورمەدە مۋزەي قورىنان زەرگەرلىك بۇيىمدار، تەڭگەلەر، ىدىس سىنىقتارى، كۇمىس قۇيمالار، قولا ىدىستار، ت.ب. جالپى سانى 160 جادىگەر كورىنىس تاپتى. اسىرەسە، گەرمانيا جۇرتشىلىعى 1974 جىلى وتىرار اۋدانىنان تابىلعان «وتىرار كومبەسى» دەپ اتالاتىن كۇمىستەن جاسالعان XIII عاسىرعا جاتاتىن زەرگەرلىك بۇيىمدار جانە ازيانىڭ كونە قالالارىندا سوعىلعان تەڭ­گەلەرگە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
قازىرگى تاڭدا، وبلىستاعى جالپى مۋزەي­لەردىڭ قورى 162،8 مىڭ داناعا جەتىپ وتىر.
مادەني-رۋحاني دۇنيە دەگەندە كىتاپحانالار جۇمىسى دا ويعا ورالادى. رۋحانيات – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇراجايى، تاريحي-مادەني-ەتنوگرافيالىق ورتالىق پەن «وتىرار» وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحانالارىندا سيرەك قولجازبالار مەن كونە كىتاپتار جيناۋدا دا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا.
وبلىستاعى 423 كىتاپحانادا اعىمداعى جىلدىڭ 5 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كىتاپ قورى 7 ملن 389 مىڭ داناعا جەتتى. ولارداعى ەلەكتروندىق كىتاپ قورى 17،1 مىڭ دانانى قۇرادى. كىتاپحاناعا وقىرمانداردى تارتۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا – 25 مودەلدى اۋىلدىق كىتاپحانا» اتتى جوبانىڭ اياسىندا سوزاق، تۇلكىباس، ماقتاارال اۋداندارىندا 7 مودەلدى اۋىلدىق كىتاپحانالار اشىلدى.
«قازىنالى وڭتۇستىك» 500 تومدىعى جايلى ايتار بولساق، مادەني مۇرالاردى جيناقتاپ، كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋ جۇمىستارى ودان ءارى جالعاسىن تابا بەرەدى. باستاپقىدا «قازىنالى وڭتۇستىك» اتتى 200 تومدىق كىتاپ شىعارۋ جوسپارلانىپ، سوڭىنان تابىلعان مۇرالاردىڭ اۋقىمىنا بايلانىستى 500 توم ەتىپ شىعارۋ ماقسات ەتىلگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. وسىعان بايلانىستى، قازىرگى تاڭدا كوپ تومدىقتىڭ 311 تومى جارىققا شىقتى. 2009 جىلدان بەرى قولعا الىنىپ، جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ەڭبەكتىڭ باسى-قاسىندا عۇلاما عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى، عالىم ساتتار ءومىرزاقوۆتار ءجۇر.

«انا ءتىلى» – مەنىڭ ايىرىقشا نازارىمداعى گازەت

– قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان وڭىردەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ احۋالى تۋرالى وي قوزعاساڭىز. قازاق ءتىلىن قولداۋ، دامىتۋ، ءىس-قاعازداردى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ، جەر-سۋ اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ جانە ت.ب. تولعاۋلى ماسەلەلەر قالاي شەشىمىن تابۋدا؟ وسى ورايدا، قازاق باسىلىمدارىنا جازىلۋ ماسەلەسى قانشالىقتى دارەجەدە ءوستى؟ كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا ءوزىڭىز قانداي باسىلىمداردى وقيسىز، ءسىز وقيتىن باسىلىمدار قاتارىندا «انا ءتىلى» گازەتى بار ما ەكەن، ونى دا بىلگىمىز كەلەدى. 
– وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازاق ءتىلىن قولدانۋ، ءىس-قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ، ياعني قۇجاتتاما اينالىمى 100 پايىز قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى.مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ، ناسيحاتتاۋ جانە قازاقستاندىق رۋحاني بىرلىكتى قۋاتتاۋ، وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى ارتتىرۋ، قازاق مادەنيەتى مەن ءتىلىن دارىپتەۋ ماقساتىندا «بالا بولاشاققا – انا تىلىمەن»، «اباي وقۋلارى»، «ورالحان بوكەي»، «ءتىل شەبەرى» اتتى ت.ب. وبلىستىق بايقاۋلارىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان.
ال جەر-سۋ اتاۋلارىن قازاقىلان­دىرۋ جايىنا كەلسەك، وبلىستا185 اۋىلدىق وكرۋگ، 930 ەلدى مەكەن، 11263 كوشە بار. 2010-2015 جىلدارى ەلدى مەكەندەردىڭ، كوشەلەردىڭ تاريحي اتاۋلارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، كەڭەستىك كەزەڭدەردەن قالعان، مورالدىك تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋ­لاردى رەتتەۋ بويىن­شا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. اتاپ ايتساق، شىمكەنت قالاسىندا جاڭادان قۇرىلعان ءتورتىنشى اۋدانعا «قاراتاۋ» اتاۋى بەرىلىپ،4 شاعىناۋداننىڭ، 5 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ، 14 ەلدى مەكەننىڭ، 861 كوشەنىڭ اتاۋى اۋىستىرىلدى.
سونىمەن بىرگە ق ر پرەمەر-مينيسترى ورىنباسارىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي، وبلىستاعى 24 كوشەگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن بىرنەشە وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى.
جەڭىستى جاقىنداتقان باتىرلاردىڭ ەسىمىن ءبىلىم مەكەمەلەرىنە دە بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن، وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا بايدىبەك اۋدانىنداعى «№1 جالپى ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنا» كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سادىق ءابدىجاپپاروۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ، قازىعۇرت اۋدانىنداعى «كومسومول» جالپى ورتا مەكتەبىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىمەن قايتا اتاۋ، ماقتاارالداعى №123 جالپى ورتا مەكتەبىنە راقىمجان قوشقاربايەۆتىڭ، №120 جالپى ورتا مەكتەپكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سابىر راقىموۆتىڭ، جانتاقساي اۋىلىنداعى №116 جالپى ورتا مەكتەبىنە قازاقتان شىققان ۇشقىش-ايەل، حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆانىڭ ەسىمىن بەرۋ، سارىاعاش اۋدانىنداعى №117 ورتا مەكتەبىنە نۇرماحانبەت جۇماتايەۆتىڭ ەسىمىمەن قايتا اتاۋ، شاردارا قالاسىنداعى №3 مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتىنا حالىق قاھارمانى ماۋلەن قالمىرزايەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار قارالىپ، وڭ شەشىمىن الدى. الداعى ۋاقىتتا وبلىستىق اكىمدىك پەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بىرلەسكەن شەشىمىمەن رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى.
مۇنان بولەك، الداعى ۋاقىتتا ارنايى بەينەروليكتەر ازىرلەنىپ، جەرگىلىكتى تەلەارنالاردان كورسەتۋ، «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ ءاتى-جونىن رەسىمدەۋدى رەتتەۋ ماسەلەلەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋ، ونوماستيكا ماسەلەلەرىنە بايلانىستى «كوشە اتاۋىنىڭ ماڭىزدىلى­عى» تاقىرىبىندا سەمينار-كەڭەس ۇيىم­داستىرۋ، «وڭتۇستىك وڭىردەگى ونو­ماستي­كانىڭ ماسەلەلەرى» اتتى ايماقتىق كونفەرەنسيا وتكىزۋ جوسپاردا بار.
ال باسىلىمدارعا جازىلۋ جايىنا كەلسەك، ءوزىم ەلىمىزدە شىعاتىن بارلىق باسىلىمعا جازىلۋعا تىرىسامىن. مەن وقيتىن گازەت، جۋرنالداردىڭ جارتىسىنان كوبى، ءتىپتى بارلىعى دەرلىك مەملەكەتتىك تىلدەگى باسىلىمدار دەسەم قاتەلەسپەيمىن. سەبەبى بۇقارانىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ۇنىنە اينالعان ءقازاقتىلدى باق-تا قانداي اقپاراتتاردىڭ تاراپ، حالىقتى نەندەي وزەكتى ماسەلەلەر تولعاندىرىپ جاتقانى مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ارينە، «ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەن عيبراتتى ءسوزدى وقىرمان زەردەسىنە ءسىڭىرىپ وتىرعان «انا ءتىلى» ۇلت گازەتى مەنىڭ ايرىقشا نازارىمداعى باسىلىم. ۇلتتىق ءتىلدىڭ بىردەن-بىر جوقشىسىنا اينالعان گازەتتەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەر رەتى ۇنەمى كوتەرىلىپ وتىراتىنى ۇنايدى. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى بۇقاراعا ناسيحاتتاۋ مەن كۇندەلىكتى اقپاراتتاردان بولەك، باسىلىم تىلشىلەرىنىڭ رۋحانيات، ادەبيەت، تاربيە باعىتىندا جازعان وي سالار ماقالالارى ۇرپاق تاربيەسىندە تاپتىرماس جاۋھار ماعلۇمات دەپ بىلەمىن.

بەس رەفورماعا بىلەكتى  سىبانىپ كىرىسىپ كەتتىك

– بۇگىندە الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنۋدى، وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋدى كوزدەگەن ەگەمەن قازاقستان حالقى ءۇشىن ەلباسى بەلگىلەگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامى» قىزمەت باعدارلاماسىنا اينالىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىس­تى، اڭگىمەمىزدى ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان بەرەكەلى وڭتۇستىك ولكەسىندە «ۇلت جوسپارى» اياسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىنان باستاساق…
– الەمدە ەكونوميكالىق داعدارىس بەلەڭ الىپ، ونىڭ سالقىنى كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ءتيىپ تۇرعان كەزەڭدە وسىناۋ بەلەستەن ابىرويمەن ءوتۋدىڭ سونى جولى رەتىندە ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى دەر كەزىندە جانە ءساتتى قولعا الىنعان قۇجات دەپ بىلەم. سونىمەن بىرگە بۇل جوسپار دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋدىڭ توتە جولى دەۋگە بولادى.
وسىعان بايلانىستى، ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى كەزەڭى باستالعانى بەلگىلى.وبلىسىمىزدا اتالعان جوسپار بويىنشا ءبىرقاتار شۇعىل جانە جۇيەلى شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانىڭ ءبىزدىڭ وڭىردە ورىندالۋ بارىسىنا توقتالىپ وتەيىن.
ءبىرىنشى رەفورما – كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا كادر ساياساتى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ قاجەتتى العىشارتى بولىپ تابىلادى.بۇل باعىتتا اۋقىمدى ءىس-شارالار قولعا الىندى. ماسەلەن، رەسپۋب­ليكامىزدا العاش رەت وبلىستىڭ اتقارۋشى ورگاندارى ءۇشىن ءبىرىڭعاي پەرسونالدى باسقارۋ قىزمەتى قۇرىلدى. سونداي-اق ادەپ جونىندەگى ۋاكىل تاعايىندالدى.وبلىسىمىزدا مەملەكەتتىك قىزمەتتە ساتىلاپ ءوسۋ جانە ورنالاسۋ مەريتوكراتيا مەن جاريالىق قاعيداتتارىنا سايكەس بولۋى تۇراقتى باقىلاۋدا.بوس لاۋازىمعا كونكۋرستار اشىق تۇردە وتكىزىلىپ جاتىر.ءقازىر ارنايى ساراپشىلار توبىن جيناۋدامىز.
جاقىندا ولاردىڭ كەز كەلگەن اۋدان مەن قالالارداعى كونكۋرستارعا ۆيدەو-كونفەرەنسيا ارقىلى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز. سونىمەن قاتار ءبىز «كادرلاردىڭ التىن رەزەرۆىن» قالىپتاستىرۋعا كىرىستىك. وسى تۇرعىدا، پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم العان جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىن بىتىرگەن بەلسەندى، وتانسۇيگىش جاستاردى مەملەكەتتىك قىز­مەتكە تارتىپ جاتىرمىز. مىسالى، ءقازىردىڭ وزىندە وسىنداي تۇلەكتەردىڭ قاتارىنان ىرىكتەلگەن 12 ازامات وبلىستاعى باسشىلىق لاۋازىمداردا جۇمىس جاساۋدا. ول ازاماتتار جاڭا يدەيالاردى ەنگىزىپ جاتىر.بۇدان باسقا، وڭىردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن اۋىل-ايماقتارعا كەڭىنەن تارتۋ جوسپاردا بار. وسىلايشا وبلىس پەن اۋدانداردىڭ، سونىمەن قاتار اۋىلداعى كادرلىق پوتەنسيالدى كۇشەيتەتىن بولامىز.
ءقازىر وبلىستاعى كادرلىق احۋالدى ساراپتاپ، وڭىرلىك كادر ساياساتىنىڭ جاڭا سترا­تەگياسىن دايىنداۋعا كىرىستىك. اتالعان وڭىرلىك ستراتەگيا كەلەسى باعىتتاردى قامتيتىن بولادى. ءبىرىنشى باعىت – كادر­لاردى ىرىكتەۋدىڭ تالاپتارىن كۇشەيتۋ ارقىلى شىنايى تالانتتاردى ىزدەۋ جانە ولاردى قىزمەتكە تارتۋ. تۇپكى ماقساتىمىز – ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن قابىلەتتىلىگىن، وتان­سۇيگىشتىگى مەن ەڭبەكقورلىعىن كورسەت­كەن ءار ازاماتقا – مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋگە، ال مەملەكەتتىك قىزمەت­شىگە – جوعارىلاۋعا جاعداي جاساۋ.
ەكىنشى رەفورما – زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ. ەلباسىمىز ۇلت جوسپا­رى­نىڭ ەكىنشى باعىتىندا حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى پوليسيا قىزمەتىن قۇرۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي، وبلىستىڭ بارلىق اۋدان، قالالارىندا جەرگىلىكتى پوليسيا قىزمەتى قۇرىلىپ، ولارعا 19 باسشى تاعايىندالدى.بۇگىندە جەرگىلىكتى پوليسيانىڭ قۇرامىندا 2 747 قىزمەتكەر بار. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن پوليسياعا ورتاق مىندەتتەر قويىلىپ، كوپتەگەن جوبالاردى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك.ماسەلەن، وبلىستاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سارىاعاش اۋدانىندا قۇرىلعان «سارباز» ەرىكتىلەر جاساقتارىنىڭ تاجىريبەسىن وزگە اۋدان، قالالارعا ەندىرەتىن بولامىز. سونىمەن قاتار 262 ۋچاسكەلىك پوليسيا بەكەتىندە قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلدى.ۋچاسكەلىك پوليسيا ينسپەكتورلارىمەن بىرلەسىپ 1 مىڭعا جۋىق قوعامدىق كومەكشى كەزەكشىلىككە تۇسۋدە.
ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 30-قادامىنا سايكەس جول-كولىك، ۋچاسكەلىك جانە يۋۆەنالدىق پوليسيا قىزمەتكەرلەرى ۆيدەورەگيستراتورمەن جانە كەۋدەگە تاعاتىن ۆيدەوجەتونمەن قامتىلادى. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ازايتىپ، قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.ۇلت جوسپارىنىڭ 32-قادامىنا سايكەس وبلىسىمىزدا العاش رەت «قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ كارتاسى» ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل جۇيە قىلمىستىق ارەكەتتى نەمەسە وقيعانى اشۋدىڭ زاماناۋي وزىق ءتاسىلى بولىپ تابىلادى.
بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورمانىڭ ءۇشىنشى رەفورماسى، ول – يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم. بۇل باعىت ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋىن كوزدەيدى. سونىمەن قاتار ينۆەستيسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ – نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2016 جىلى 16 جوبانى ىسكە اسىرۋعا، 27،2 ملرد تەڭگە ينۆەستيسيا تارتىپ، 845 جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگى تاڭدا، «شىمكەنتماي» اق ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ جوباسىنا 1،9 ملرد تەڭگە ينۆەستيسيا تارتىلىپ، قوسىمشا 26 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا توقىما كلاستەرىن قالىپتاستىرۋ، وبلىستىڭ ءار اۋدانىندا يندۋستريالدى ايماقتاردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جانە دامىتۋ، فارماسيەۆتيكا كلاستەرىن قالىپتاستىرۋ، اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ باعىتتارىندا اۋقىمدى جۇمىستار ىسكە اسىرىلۋدا.
سونىمەن قاتار باسىمدى سالالارعا سىرتقى ينۆەستيسيانىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ءبىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ءتورتىنشى رەفورما – بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك. قازاقستانداعى قوعامدىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋدى كوزدەيتىن «بىرەگەيلىك پەن بىرلىك» رەفورماسى ماڭگىلىك ەلگە جەتەلەيتىن بىردەن-بىر بەلەس. بۇل باعىتتى ىسكە اسىرۋدا – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرولى ەرەكشە. بۇگىندە اتالعان ۇيىم تاراپىنان رەسپۋبليكالىق «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى»، «مەنىڭ ەلىم»، «نۇرلى بولاشاق» سياقتى جوبالار مەن شارالار ۇيىمداستىرىلىپ، وتۋدە. رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وڭىرلىك اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ جاڭا باعىتتارى قالىپتاستىرىلدى. بۇل – قايىرىمدىلىق، مەدياسيا، قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ قىزمەتى.
ۇلت جوسپارىنىڭ 5ء-شى باعىتى «ەسەپتى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ» – قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى ەلگە اينالۋى ءۇشىن ەلىمىزدە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىن كوزدەيدى. وسى رەفورما بويىن­شا جۇمىستار ەكى باعىتتا جۇرىزىلەدى. اشىق­تىلىقتى جانە ەسەپتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ.
اشىقتىلىق بويىنشا ق ر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن «اشىق اكىمدىك» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا، بۇل جوبانىڭ شەڭبەرىندە مەملەكەت تاراپىنان بيزنەس پروسەستەرگە كورسەتىلەتىن قىزمەتكە رەينجينيرينگ جۇرگىزىلەدى. ونىڭ نەگىزى ەپكىنى باسقارۋ ورگاندارى تاراپىنان قابىلداناتىن شەشىمدەردى قابىلداۋ بارىسىندا ولاردىڭ اشىقتىعىمەن بارشانى قامتاماسىز ەتۋگە، وڭتايلاندىرۋعا جانە اۆتوماتتاندىرۋعا باعىتتالعان.
ەسەپتىلىك بويىنشا ق ر «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭىنا سايكەس، 40 مۇشەدەن تۇراتىن وبلىستىق «قوعامدىق كەڭەس» جانە جالپى مۇشە سانى 323 قۇ­رايتىن ءاربىر اۋدان، قالالاردا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلعان. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ماقساتى – ازاماتتىق قوعامنىڭ ءمۇد­دەلەرىن ءبىلدىرۋ جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى شەشىمدەردى تالقىلاۋ كەزىندە جۇرتشىلىق پىكىرىن ەسكەرۋ.
– وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى، ياعني دەموگرافيالىق كورسەتكىش بويىنشا وزگە وڭىرلەردەن كوش ىلگەرى كەلە جاتقانى بەلگىلى. جۋىردا «انا ءتىلى» گازەتىندە دەموگرافيالىق ماسەلەگە ارنالعان «وتان – وتباسىنان باستالادى» اتتى پروبلەمالىق ماقالا جاريالانعان بولاتىن. ماقالادا ءبىرقاتار وزەكتى جايتتار اتاپ كورسەتىلگەن ەدى. مىسالى، جاس وتباسىلاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ، انا كاپيتالىن ەنگىزۋ جانە ت.ب. بۇل جونىندە ءوزىڭىزدىڭ جەكە ازاماتتىق وي-پىكىرىڭىز قانداي؟ 
– دۇرىس ايتاسىز، كيەلى وڭتۇستىك ءوڭىرى قازاقتىڭ قارا دومالاقتارىن كوبەيتۋ جاعىنان وڭىرلەر اراسىندا كوش باستايدى.جىلىنا 80 مىڭعا جۋىق ءسابي دۇنيەگە كەلەتىن كۇنگەي ءۇشىن بۇل ماقتانارلىق جايت دەۋگە بولادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 2016 جىلدىڭ 1 توقسانىنا بىزدەگى بالا تۋۋ ءوسىمى 21،9 مىڭ ادامعا جەتىپ، بۇل 2015 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 113،9%-دى قۇراعان.
جالپى وبلىسىمىزدا 169 مىڭنان استام كوپ بالالى انالار سانى تىركەلسە، ونىڭ 6241ء-ى باتىر انالار، 25580ء-ى «التىن القا» وردەنىمەن، 34304ء-ى «كۇمىس القا» وردەنىمەن ماراپاتتالعان انالار، 8998ء-ى ءى، ءىى دارەجەلى انا داڭقى وردەنىمەن ماراپاتتالعان انالار جانە 94288ء-ى 18 جاسقا دەيىنگى 4 جانە ودان دا كوپ بالاسى بار انالار بولىپ تابىلادى.
ارينە، ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – جاس وتباسىلاردى ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا قولداۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ كەلەدى. ءبىز وعان ايرىقشا ءمان بەرەمىز. ماسەلەن، وتكەن جىلى وبلىستا 300-دەي جاس وتباسى باسپانالى بولىپ، ولارعا الەۋمەتتىك قولداۋلار جاسالدى. بيىل دا بۇل جۇمىستار جالعاسا بەرمەك. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 200-دەن استام جاس وتباسى پاتەر كىلتىنە قول جەتكىزەتىن بولادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
مۇنان بولەك، وڭىرىمىزدە كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن تۇراتىن وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ رەتىندە 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا جاردەماقى جانە از قامتىلعان وتباسىلارعا اتاۋلى تولەم كومەگى تولە­نە­ءدى. الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي، مەم­لە­كەتتىك قولداۋدىڭ تومەن بولۋى كومەك الۋشى­لاردى كەدەيلىكتەن شىعۋعا ىنتالاندىرمايدى.
وسىعان وراي، مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، بۇل باعىتتاعى الەۋمەتتىك كومەك پەن قولداۋدىڭ يدەولوگياسى وزگەرتىلىپ، الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ اتاۋلىلىعىن كۇشەيتۋ ءۇشىن وڭتايلاندىرىلۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازىرگى ۇسىناتىن ءۇش ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەر ورنىنا (ارنايى كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن مەملەكەتتىك جاردەماقى، 18 جاسقا دەيىنگى بالالار ءۇشىن مەملەكەتتىك بالالار جاردەماقىسى) اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جاڭا فورماتى ەنگىزىلەتىن بولادى. ونىڭ ءمانى، شىندىعىندا قيىن جاعدايعا تاپ بولعان جانە وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە (جاسى، دەنساۋلىق جاعدايى، مۇگەدەكتىك جانە وزگە الەۋمەتتىك وسالدىق) بايلانىس­تى وسى جاعدايدان شىعا المايتىن وتبا­سىلارعا شارتسىز كومەك ۇسىنىلاتىن بولادى.
وتباسىنداعى ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن ساقتاعان، كومەك الۋشى ۇمىتكەرلەر بەلسەندى باعدارلاما قاتىسۋشىسى رەتىندە الەۋمەتتىك قولداۋدى شارتتى اقشالاي تۇرىندە الاتىن بولادى (كاسىبي دايىندىق، الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە ت.ب.). 2015 جىلدان باستاپ جوعارىدا اتالعان شارتتى اقشالاي كومەك، ياعني «ورلەۋ» جوباسى وبلىسىمىزدىڭ ءتورت ايماعىندا پيلوتتىق رەجىمدە جۇزەگە اسىرىلدى. ناتيجەسىندە، جوباعا 139 وتباسى (913 ادام) قاتىسىپ، ونىڭ ەڭبەككە جارامدى 167 وتباسى مۇشەلەرى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارمەن قامتىلدى. 2016 جىلى «ورلەۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى وبلىستىڭ بارلىق ايماعىندا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ، 2512 وتباسىن (14927 ادام) قامتۋ كوزدەلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا 361 وتباسىعا (2171 ادام) شارتتى اقشالاي كومەك تولەنىپ، ەڭبەككە جارامدى 242 وتباسى مۇشەلەرى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىنا قاتىسىپ وتىر.

ءوڭىردىڭ ءوندىرىسى  وركەندەپ كەلەدى

– بۇگىندە ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. ەلباسى وڭىرلەر مەن ايماقتاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىر. وسى ورايدا، ىرىسى مەن بەرەكەسى تاسىعان، شىرايلى شىمكەنت قالاسىن ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى مەگاپوليسكە اينالدىرۋ مەجەسىن بەلگىلەدى. وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنان بولەك، رۋحاني كەلبەتىنە، بۇل رەتتە قولعا الىنىپ جاتقان ىرگەلى جۇمىستاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا ايماق باسشىسى رەتىندە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ وڭىردەگى ءوندىرىس ورىندارى، ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قازىرگى اياق الىسى قانداي؟ قۇرىلىس سالاسىن، جول سالۋ، بايلانىس سالالارىنىڭ جەتىستىكتەرىنە دە قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز.
– ارينە، قازاقى قايماعى بۇزىل­ما­عان وڭتۇستىك ءوڭىرى قاشان دا قوناق­جاي­لىلىعىمەن، اقپەيىل جومارتتىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ولكە. حالقى تىعىز ورنالاسقان وسىناۋ ەڭبەكقور ايماقتىڭ رۋحاني كەلبەتى وزىمە ەرەكشە ۇنايدى. كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن بولەك، حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن بەرىك ۇستانىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ كەلە جاتقان كيەلى مەكەندەگى وڭدى ىستەرگە وڭ باعا بەرمەۋ مۇمكىن ەمەس. وبلىس ورتالىعى – شىمكەنتتە اتقارىلىپ جاتقان سان ءتۇرلى شارۋا كۇندەلىكتى ب ا ق ارقىلى تاراپ، حالىقتىڭ ۇنەمى نازارىندا ەكەنىنە ءسىز بەنەن ءبىز كۇندە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسىنە اينالدىرۋ جولىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋمەن قاتار، رۋحانياتتى بايىتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى مەن امالدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى راس.
ەندى وڭىرىمىزدەگى ءوندىرىس ورىندارى مەن كاسىپورىندارىنا توقتالسام. البەتتە، الەمدىك ەكونوميكاداعى ورىن العان داعدارىس وبلىس ەكونوميكاسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.سوعان قاراماستان، جالپى وبلىستىڭ ءىرى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىندا ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسۋى بايقالادى. اتاپ ايتقاندا، 2016 جىلدىڭ 5 ايىندا وبلىستا 345،8 مىڭ توننا ۇن ءوندىرىلدى نەمەسە وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 15%-عا ارتتى. بۇل رەتتە، «التىن-دان»، «داني-نان»، «كasimhan Grain Products»، «Grain House 555»، «Miller & K» ج ش س سياقتى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تابىستى جۇمىسىن ايتۋعا بولادى. سايكەسىنشە، ءتيىستى مەرزىمدە 9845 توننا ءسۇت ونىمدەرى (و.ءى. «كومپانيا فۋدماستەر-شىمكەنت» ج ش س) ءوندىرىلىپ، جالپى كورسەتكىش 29،3 %-عا ارتتى. تاراتىپ ايتساق، 1607 توننا بالمۇزداق (و.ءى. «بالمۇزداق» ج ش س) ءوندىرىلىپ، وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 63،5 %-عا ارتتى، 11053،6 مىڭ ليتر سىرا (و.ءى. «شىمكەنت سىرا» ج ش س) ءوندىرىلىپ، 1،5 %-عا ارتتى، 37107،0 مىڭ ليتر الكوگولسىز سۋسىندار (و.ءى. «ۆيزيت» اسز»، «راۋان» ج ش س) ءوندىرىلىپ، 59،9 %-عا ارتتى.
مۇناي ونىمدەرىنىڭ دە كولەمى ۇلعايعان. جىل باسىنان بەرگى 5 ايدا 1930،1 مىڭ توننا مۇناي ونىمدەرى («پەتروكازاحستان ويل پروداكتس» ج ش س) ءوندىرىلىپ، 45،5 %-عا ارتتى.
سالالاردىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارىندا ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسۋ سالدارىنان، جالپى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 2016 جىلدىڭ 5 ايىندا 312،7 ملرد تەڭگەنى قۇراپ، 2015 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 74،2 ملرد تەڭگەگە ارتىق ءونىم ءوندىرىلدى. ناقتى كولەم يندەكسى – 105،1%-دى قۇرادى (قر-97،8%). بۇل كورسەتكىش بويىنشا وبلىس رەسپۋبليكادا 2-ورىندى يەلەندى.
وڭىردەگى جول سالاسىنا قاتىستى جۇمىس­تاردى جەتكىزسەك، سوڭعى بەس جىلدا وبلىستا 3680،5 شاقىرىم جول جوندەلىپ، 54 شا­قىرىم جول جاڭادان سالىندى. ونىڭ وتكەن 2015 جىلى 489،1 شاقىرىمى ءجون­دەلىپ، 30 شاقىرىم جول جاڭادان سالىندى.
– كەڭەستىك كەزەڭدە-اق اق التىن – اق ماقتاسىمەن الەمگە تانىلعان وڭتۇستىك ولكەسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ دەڭگەيىنەن دە وقىرماندى قىسقاشا حاباردار ەتە وتىرساڭىز. ماقتا كلاستەرىنىڭ جاي-كۇيى قانداي؟
– اق التىن ماقتاسىمەن الەمگە تا­نىل­عان وڭتۇستىكتە ماقتا كلاستەرىن قۇرۋ جۇمىستارى بىرنەشە جىلداردان بەرى قولعا الىنعانى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا وسى ماقساتتاعى جۇمىستار جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىمىز، بۇگىندە وبلىستاعى ءشيتتى ماقتانىڭ 35 پايىزى وبلىستىڭ توقىما كاسىپورىندارىمەن وڭدەلەدى دەسەك، وڭىردەگى توقىما سالاسىن­داعى كاسىپورىنداردى تۇراقتى تۇردە شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەگىس كولەمىن ارتتىرۋ، ماقتانىڭ جاڭا سۇرىپتارىن ءوسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ماسەلەن، بىلتىر وقو-نىڭ ماقتالى اۋماعىندا 99 مىڭ گەكتار القاپقا «اق التىن» ەگىلسە، بيىل ونىڭ كولەمى 11،4 پايىزعا ارتىپ، ماقتا القابى 110،6 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلدى. وسىلايشا جىل قورىتىندىسىمەن وڭىردەگى ءشيتتى ماقتانىڭ كولەمىن 9 پايىزعا نەمەسە 298 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. ال 2020 جىلعا دەيىن ايماقتاعى اق ماقتانىڭ كولەمى 420 مىڭ تونناعا جەتىپ، ءوسىم 54 پايىزدى قۇرايدى دەپ كۇتىلسە، ونىڭ 90 پايىزى وبلىستاعى وتاندىق توقىما كاسىپورىندارىمەن وڭدەلەدى دەپ بولجانىپ وتىر. وعان قوسا، ءوڭىرىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى ماقتا ەگۋ تەحنولوگياسىنا قارقىندى ءادىستى ەنگىزە وتىرىپ، ماقتا القابىن كوبەيتپەي-اق، مول ءونىم الۋدى كوزدەۋدە. ايتا كەتۋ كەرەك، بولاشاقتا توقىما كلاستەرىنىڭ ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس وڭتۇستىك وڭىرىندە بۇگىندە قۇنى 27،8 ملرد تەڭگە بولاتىن 10 جوبا ىسكە اسىرىلىپ، 2،2 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعان.
اتاپ ايتقاندا، وبلىستاعى ماقتا تال­شى­عىن وڭدەيتىن ءىرى توقىما كاسىپورىندار – «يۋتەكس» اق-نىڭ قۋاتتىلىعى –18000 توننا بولسا، «مەلانج» اق – 5000 توننا، «وكسي تەكستيل» ج ش س – 6200 توننا جانە ماقتا لينتنەن جۇمىس جاسايتىن «حلوپكوپروم سەلليۋلوزا» جشس-نىڭ قۋاتتىلىعى – 3000 توننا. جالپى، وبلىستاعى توقىما كاسىپورىندارىنىڭ جوبالىق قۋاتتىلىعى 32200 توننانى قۇرايدى.

تۇركىستان تۋريستىك  كلاستەر رەتىندە داميدى

– تاريحي ورىندارعا باي ولكەدە ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ 
– توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ۇلى جىبەك جولىنىڭ جۇرەگى – وڭتۇستىك ولكەسىندە تۋريستىك كلاستەر قۇرۋ ماقساتتى جۇمىستارىمىزدىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا ءوڭىردىڭ تۋريستىك پوتەنسيالىن كۇشەيتىپ، دامىتۋدا سالاداعى ينفراقۇرىلىم جايى رەتتەلىپ، ارنايى مارشرۋتتار جاسالۋدا. الداعى 2016-2020 جىلدارعا قويىلعان ماقساتتاردىڭ رەتىن بايانداسام.
اتاپ ايتقاندا، تولەبي اۋدانىندا تاۋ-شاڭعى ءتۋريزمىن دامىتۋ ماقساتىندا «قاسقاسۋ تاۋ-شاڭعى كۋرورتىنىڭ» سىرت­قى ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىمىن ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن (2 899،745 ملن تەڭگە ) 2014 جىلى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 198،0 ملن تڭ.، سونداي-اق، وبلىستىق بيۋدجەتتەن 100،0 ملن تڭ.، ال 2015 جىلى 150،0 ملن. تڭ. قارجى ءبولىندى.

بولىنگەن قارجىعا ەلەكتر ەنەرگياسىن تارتۋ، اۆتوموبيل جولدارىنىڭ دايىندىق جۇمىستارى (جەر وڭدەۋ جۇمىستارى)، كارىزدىك تازالاۋ عيماراتىنىڭ ورنىن دايىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
وبلىستا حالىق سانىنىڭ تىعىز ورنالاسۋى جانە قولايلى كليماتى جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىعان وراي شاردارا سۋ قويماسى جاعالاۋىندا 255،0 گا جەر ۋچاسكەسى انىقتالىپ وتىر. سۋ قويمانىڭ بويىندا جاعاجاي كلاستەرلىك ءتۋريزمىن دامىتۋ ماقساتىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 17،0 ملن تەڭگە ءبولىنىپ، ەگجەي-تەگجەي جوسپارى ازىرلەندى.قازىرگى تاڭدا شاردارا سۋ قويماسىنىڭ بويىندا جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ينۆەستورلار بار. جاعاجاي بويىندا قوناق ۇيلەر، جاعاجاي سپورتتىق الاڭدارى، رەستوران جانە ت.ب. نىسانداردى سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. انىقتالعان جەر ۋچاسكەسى ورمان قورى جەرى بالانسىندا بولعاندىقتان ەلدى مەكەن ساناتىنا اۋىستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
وبلىستىڭ باستى كۋرورتتىق ايماعى – سارىاعاش شيپاجايلارى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي، سارىاعاش اۋدانى كوكتەرەك ەلدى مەكەنىندە زاماناۋي تالاپ­تارعا ساي جاڭا كۋرورت قالاشىعىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.2015 جىلى جاڭا كۋرورت قالاشىعىنىڭ ەسكيزدىك جوباسى ازىرلەندى.
بۇدان بولەك، شىمكەنت – تاشكەنت اۆتو­كولىك جولىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلۋدە، 2016 جىلى قۇرىلىس جۇمىستارىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. تولەبي اۋدانىندا جەكە ينۆەستيسيا ەسەبىنەن 50 ورىندى «يزۋ­مي» (جوبانىڭ قۇنى 386،0 ملن تەڭگە) دەمالىس ايماعىنىڭ جانە 200 ورىندى «تاۋ سامالى» (جوبانىڭ قۇنى 1 104،0 ملن تەڭگە) ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا تۇركىستان، شىمكەنت قالالارى، سارىاعاش، قازىعۇرت، سايرام، تۇلكىباس جانە بايدىبەك اۋداندارىندا 8 جول بويى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. 2014 جىلى سايرام اۋدانى اقسۋ اۋىلىندا جانە 2015 جىلى شىمكەنت قالاسى بوزارىق ەلدى مەكەنىندە «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا 4 جول بويى قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ىسكە قوسىلدى.
2016 جىلى «ەكسپو – 2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كور­مەسى شەڭبەرىندە ۇسىنىلاتىن تۋ­ريستىك مارشرۋتتاردىڭ بويىنداعى ينفراقۇرىلىمداردى رەتكە كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، تۋريستىك نىساندارعا الىپ باراتىن جول بويىندا تۋريستىك كورسەتكىشتەردى ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءتاريحي-مىناجات ەتۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ ماقساتىندا تۇركىستان قالاسىندا «ساياحاتشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» جانە «حالىق قولونەرى شەبەرلەرىنىڭ ورتالىعى» سالىندى، سونداي-اق، «تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق مۇراجاي» جۇمىس جاساۋدا. سوڭعى ءۇش جىلدا ساۋران قالاشىعىنا، ۇكاش اتا جانە گاۋھار انا كەسەنەلەرىنە باراتىن جولدار سالىندى، سونداي-اق «اقبۋرا» كەسەنەسىنە باراتىن جول قۇرىلىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەندى. بۇدان بولەك، وتىرار اۋدانىنداعى ءال-فارابي مۇراجايىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ەكسپو – 2017 حالىقارالىق مامان­داندىرىلعان كورمەسىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ اياسىندا جىبەك جولى بويىندا مارشرۋتتار ازىرلەنىپ، ول مارشرۋتتارعا تۇركىستان قالاسى، وتىرار، بايدىبەك اۋداندارىنىڭ نىساندارى ەنگىزىلدى. تۇركىستان قالاسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تاريحي-مادەني قۇندىلىعىمەن ەرەكشە ورىن الاتىن، ءوڭىردىڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن قالا. جىل سايىن تۇركىستان قالاسىندا تاريحي-تانىمدىق، ءمىناجات ەتۋ ماقساتىندا 900 مىڭنان استام ادام كەلەدى. وسىعان وراي، قالانى ارنايى «تۇركىستان» تۋريستىك كلاستەر رەتىندە دامىتۋ ماقساتىندا ءبىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا، كونە تۇركىستان قالاسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا ەسكيزدىك جوبا ازىرلەندى. جوباعا سايكەس، ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ اۋماعىن ابباتتاندىرۋ، شىعىس ۇلگىسىندەگى مونشالار (حاممام)، ساۋ­دا ورىندارى مەن مەيرامحانالار، ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى مەن قوناقۇيلەر، تۋريستەرگە ارنالعان الاڭشالار، ساياباقتار سالۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى تاڭدا ەسكيزدىك جوبالار ازىرلەنۋدە.
ق.ا.ياساۋي كەسەنە اۋماعىنىن (99،6 گا) دامىتۋ كونسەپسياسى ق ر مادەنيەت جانە سپورت ۆيسە-مينيسترى ع.احمەدياروۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ماجىلىستە قارالىپ، جوبا جالپى كونسەپتۋالدىق تۇرعىدان ماقۇلداندى. وسىعان وراي 99،6 گا جەر ۋچاسكەسىنە ەگجەي-تەگجەي جوسپارىن ازىرلەۋگە قالالىق بيۋدجەتتەن 6،0 ملن.تەڭگە ءبولىندى. سونىمەن قاتار اتالعان اۋماقتا ورنالاسقان، قالىپتاسقان قۇرىلىس نىساندارىنا باعالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قالالىق بيۋدجەتتەن 1،7 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. «استانا كونۆەنشن بيۋرو» ج ش س تاجىريبەسى بويىنشا پراكتيكالىق جۇمىستى ەنگىزۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى تارقاتىپ ايتسام، 2015 جىلدىڭ 15 قازانىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس اكىمدىگىنىڭ №325 قاۋلىسىمەن «Ontustik tourism Center» تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمەسى قۇرىلدى.
تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىقتا (ءارى قاراي – ورتالىق) «ءبىر تەرەزە» قاعيداسى بويىنشا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جانە شەتەلدىك تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋ مەحانيزمىن ەنگىزۋ، ياعني ءى