12 قازاندا استانانىڭ ۇلتتىق مۇراجايىندا ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «تەڭگە – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۆاليۋتاسى» اتتى كونفەرەنسيا ءوتتى.
كونفەرەنسيانىڭ نەگىزگى ماقساتتارى –جۇرتشىلىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ اجىراماس اتريبۋتى رەتىندە تەڭگەنىڭ تاريحى، ءمانى جانە ءرولى تۋرالى حاباردار بولۋىن ارتتىرۋ، سونداي-اق ق ر ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن جاستار اراسىندا تانىمال ەتۋ بولىپ تابىلادى.
«بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ شەڭبەرىندە ءوتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. قازاقستان ەگەمەندىك جىلدارى كوپتەگەن سىناقتى باستان كەشىردى، ول سىننان ءبىز كۇش-جىگەرىمىز ارقىلى تاجىريبە جيناقتادىق. ناتيجەسىندە قازىرگى كەزدە قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى بولىپ تابىلادى، ونىڭ پىكىرىن تىڭدايدى جانە ساناسادى» – دەپ اتاپ ءوتتى ق ر ۇلتتىق بانك ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عالييەۆا وسى كونفەرەنسيادا سويلەگەن سوزىندە. – جاقىندا قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن قۇرمەت، وسى قۇرمەتكە ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىل سىندارلى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى يە».
«ورنىقتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ نارىقتىق قاتىناستارىن جانە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ولشەمشارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى، – دەپ قوستى ول. – اقشانىڭ جالپىعا بەلگىلى ەكونوميكالىق فۋنكسياسىمەن قاتار پروسەستىڭ قوعام ءۇشىن ەلەۋسىز، ءبىراق اسا قاجەتتى باسقا دا جاعى بار. بۇل – اقشانىڭ سالا، ءىرى يندۋستريا رەتىندەگى فۋنكسياسى، اقشانىڭ قولما-قول اينالىسى – بۇل ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن جۇيە، قاتار جۇرەتىن قىزىقتى جانە كۇردەلى الەم».
كونفەرەنسياعا بارلىعى 280-نەن استام ادامنىڭ قاتىسقانىن اتاپ وتەمىز، ولاردىڭ اراسىندا قوعام قايراتكەرلەرى، وتاندىق جوو-نىڭ، اقشا بەلگىلەرى ءوندىرىسى سالاسىنداعى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ، حالىقارالىق بانكنوتتار قوعامىنىڭ، قارجى ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى، نۋميزماتتار بار.
كونفەرەنسيا شەڭبەرىندە قولما-قول اقشانى شىعارۋ سالاسىنداعى «DeLaRue»، «SICPA SA»، «KBA-NotaSys»، «Land Qart AG»، «Crane Currency»، «Giesecke&Devrient»، «Oberthur Fiduciaire» سياقتى شەتەلدىك بەلگىلى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى ءوز تانىستىرىلىمدارىن جاسادى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن قيىن جاعدايلاردا ازىرلەپ، قابىلدادى. دينا عالييەۆا وسىنى اتاپ ءوتتى. «90-شى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تاعدىرى ءۇشىن ءوندىرىستىڭ اۋقىمدى تۇردە قۇلدىراۋى، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى، بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن اقشا-كرەديتتىك قارىم-قاتىناستاردىڭ كوللاپسى سياقتى جاعدايلاردا قيىن-قىستاۋ كەزەڭ بولدى»، – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋى بويىنشا، ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك الدىندا ماڭىزدى ماسەلە تۇردى – ءوندىرىستىڭ جاپپاي قۇلدىراۋى مەن جوعارى ينفلياسيا جاعدايلارىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعى مەن ايىرباستالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى.
«ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ راسىمدىك ماسەلەلەرىنە: جاڭا ۆاليۋتانى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جەتكىزۋگە، اقشا ايىرباستاۋدىڭ باستالۋ كۇنى مەن ۇزاقتىعىنا، ايىرباستاۋ كوەففيسيەنتىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بۇكىل جۇمىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءجىتى باقىلاۋىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلدى. جاڭا بانكنوتتاردىڭ ديزاينى تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ كەزىندە سوڭعى شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى قابىلداعان بولاتىن، – دەپ ەسىنە ءتۇسىردى ول. – ۇزاق ءارى كۇردەلى جۇمىس ناتيجەسىندە جاڭا بانكنوتتاردىڭ بەت جاعىنا قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسىنا بارىنشا جارقىن ءىزىن قالدىرعان تاريحي تۇلعالاردىڭ: ءال-فارابيدىڭ، ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ، قۇرمانعازىنىڭ، شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ، اباي قۇنانبايەۆتىڭ، ءابىلقايىر حان مەن ابىلاي حان سياقتى تۇلعالاردىڭ بەينەلەرىن ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ودان باسقا، بانكنوتتاردا ءداستۇرلى تۇردە پورترەتتەردىڭ پايدالانىلاتىنى تاڭداۋ جاساۋعا اسەر ەتتى. زەرتتەۋلەر حالىق تۇلعالاردى ويشا تانىپ-بىلەتىنىن جانە بەينەلەرى دۇرىس بولماعان جاعدايدا وزدىگىنەن سەزىنەتىنىن كورسەتتى».
«بانكنوتتاردىڭ سىرت جاعى قازاق جەرىنىڭ تابيعي جانە ساۋلەت انسامبلدەرىن: بۋرابايدى، ىلە الاتاۋىن، بالقاش كولىن، سونداي-اق ايتۋلى مەشىتتەر مەن كەسەنەلەردى قامتىدى. بانكنوت نوبايلارى بەكىتىلگەننەن كەيىن باسىپ شىعارۋ ءۇشىن لوندون قالاسىنا جىبەرىلگەن بولاتىن»، – دەپ ءسوزىن تولىقتىردى د.عالييەۆا.
«كەڭەس رۋبلدەرىن قازاقستاندىق تەڭگەگە اۋىستىرۋ 1993 جىلعى 15 قاراشادا ساعات 8.00-دە باستالدى جانە 20 قاراشادا ساعات 20.00-دە اياقتالدى. ءوز ۆاليۋتاسىن اينالىسقا قوسقاننان كەيىن قازاقستاندا جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى»، – دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى د.عالييەۆا.
قازاقستاننىڭ بانكنوتتارى جىلدان جىلعا ءتۇرلى كونكۋرستار مەن كورمەلەردە جەڭىسكە جەتە وتىرىپ، حالىقارالىق تۇرعىدان تانىلۋدا. بۇل جونىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ باس ديزاينەرى مەڭدىباي ءالين حابارلادى.
ديزاينەردىڭ ايتۋىنشا، رەتتەۋشىنىڭ العاشقى ناگراداسى 2006 جىلعى ۇلگىدەگى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوت بولدى، ول CurrencyConference 2007 حالىقارالىق ۆاليۋتا كونفەرەنسياسىندا «ەڭ ۇزدىك جاڭا بانكنوت» نوميناسياسىندا جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. قازىلار القاسى بانكنوتتاردىڭ جاڭا سەرياسىنىڭ بىرەگەي ديزاينىن، كۇردەلى جانە جوعارى قورعالۋ دەڭگەيىن اتاپ ءوتتى.
IACA (International Associationof Currency Affairs) حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى وتكىزەتىن بۇل ءىس-شارانىڭ بانكنوتتاردى دايىنداۋ، قولدان جاساۋدان قورعاۋ جانە اينالىسى ماسەلەلەرىنە ارنالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى بانكنوت 2006 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 2 000 جانە 5 000 تەڭگەلىك بانكنوتتارمەن قاتار 2016 جىلعى 4 قازاننان باستاپ اينالىستان الىنعانىن ەسكە سالامىز.
«قازاقستاننىڭ تەڭگەلەرى ءۇش جىل قاتارىنان ناگرادا الدى، بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەجىرەسىندەگى اسا ماڭىزدى تاريحي جاعداي بولىپ تابىلادى، سەبەبى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشبىر ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ءۇش ناگراداعا يە بولعان جوق»، – دەدى م. ءالين. ونىڭ ايتۋىنشا، 2012 جىلعى ساۋىردە حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعىنىڭ (IBNS) كونكۋرسىندا الەمنىڭ بىرنەشە ونداعان جاڭا بانكنوتتارىنىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان، نومينالى 10 000 تەڭگەلىك قازاقستان بانكنوتى ۇزدىك دەپ تانىلدى.
2013 جىلعى مامىردا IBNS 2011 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 5 000 تەڭگەلىك قازاقستان بانكنوتىن بۇكىل الەم بويىنشا شىعارىلعان 100-گە جۋىق جاڭا بانكنوتتىڭ ىشىنەن «2012 جىلعى ەڭ ۇزدىك بانكنوت» دەپ تانىدى.
«ءبىر جىلدان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى «جىلدىڭ ۇزدىك بانكنوتى» نوميناسياسىندا كەزەكتى رەت ناگرادا الدى، – دەپ جالعاستىردى م.ءالين. – بۇل ناگرادانى 2014 جىلعى مامىردىڭ باسىندا حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعى «2013 جىلدىڭ ۇزدىك بانكنوتى» نوميناسياسىندا «كۇلتەگىن» تۇركى جازبا ەسكەرتكىشىنە ارنالعان، نومينالى 1 000 تەڭگەلىك ەسكەرتكىش بانكنوتقا بەردى. جۇلدەنى الۋعا 12 ەلدىڭ بانكنوتتارى، ونىڭ ىشىندە 100 اقش دوللارى، 5 ەۋرولىق بانكنوت، سوچي وليمپياداسىنا ارنالعان 100 رەسەيرۋبلى ەسكەرتكىش بانكنوتى ۇمىتكەر بولدى».
«2015 جىلعى 1 جەلتوقساندا اينالىسقا شىعارىلعان، نومينالى 20 000 تەڭگەلىك بانكنوت تا حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ الدىندا تانىمال بولدى»، – دەدى مەڭدىباي ءالين.
«2016 جىلعى ناۋرىزدا HighSecurityPrintingEurope كونفەرەنسياسىندا (بۋحارەست ق.، رۋمىنيا) بانكنوت 2015 جىلعى ۇزدىك وڭىرلىك بانكنوت رەتىندە تانىلدى. 2016 جىلعى مامىردا ۆاشينگتون قالاسىندا (اقش) وتكەن Banknote-2016 حالىقارالىق كونفەرەنسياسىندا بۇل بانكنوت «ۆاليۋتا يندۋسترياسىنداعى ۇزدىك تەحنيكالىق جەتىستىكتەر ءۇشىن» (IACA ExcellenceinCurrencyAwards)» نوميناسياسىندا ءۇش جۇلدەگەر قاتارىنا كىردى»، – دەپ حابارلادى م. ءالين.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مويىنداۋىنشا، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مونەتالارى ەجەلگى مونەتا سوعۋشىلار مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ داستۇرلەرىن وزدەرىنە ءساتتى ۇيلەستىرە بىلگەن. بۇل تۋرالى ۇلتتىق بانكتىڭ باس ديزاينەرى ۆيكتور يۆجەنكو مالىمدەدى.
بەلگىلى بولعانداي، قازاقستان ۇلتتىق بانكى مونەتا ءونىمىنىڭ ءۇش ءتۇرىن شىعارادى – اينالىستاعى، ينۆەستيسيالىق جانە كوللەكسيالىق (ەسكەرتكىش) مونەتالار. اينالىستاعى مونەتالار اينالىسقا 1، 2، 5، 10، 20، 50 جانە 100 تەڭگەلىك نومينالدارمەن شىعارىلدى. ينۆەستيسيالىق مونەتالار قارجى قۇرالى بولىپ تابىلادى، ولاردىڭ باعاسى نەگىزىنەن لوندون مەتالل بيرجاسىنداعى (LME) باعا بەلگىلەنىمدەرىنە بايلانىستى. العاش رەت ينۆەستيسيالىق مونەتالاردى قازاقستان تەڭگە سارايى 1996 جىلعى اقپاندا دايىنداعان بولاتىن. بۇل «جىبەك جولى» سەرياسىنىڭ التىن مونەتالارى بولاتىن. ق ر ۇب كوللەكسيالىق مونەتالاردى 1995 جىلدان بەرى شىعارۋدا. 2008 جىلى ينۆەستيسيالىق مونەتالاردىڭ ەكى جاڭا ءتۇرىن – «التىن بارىس» جانە «كۇمىس بارىس» مونەتالارىن شىعارا باستادى. بۇگىنگى كۇنى التىننان جاسالعان مونەتالاردىڭ 59 ءتۇرى، كۇمىستەن جاسالعان مونەتالاردىڭ 187 ءتۇرى، نەيزيلبەردەن 103 ءتۇرى جانە نەيزيلبەر مەن نيبراستان جاسالعان 5 بيكولورلى ءتۇرى شىعارىلدى.
ق ر ۇب ديزاينەرىنىڭ ايتۋىنشا، كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىلاتىن مونەتالار كوللەكسيالىق مونەتالار سياقتى كاسىبي ماماندار مەن كوللەكسيونەرلەردىڭ جوعارى باعاسىن الۋدا. قازاقستاندىق مونەتا سوعۋشىلارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك نۋميزماتيكالىق كونفەرەنسيا سياقتى بەدەلدى فورۋمدارعا – قازاقستان 2001 جىلدان بەرى قاتىسىپ جۇرگەن بازەلدەگى كورمەگە، سان-فرانسيسكوداعى، سينگاپۋرداعى، پەكيندەگى كورمەلەرگە قاتىسۋى، سونداي-اق كوللەكسيونەرلەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ جانە قازاقستان تەڭگە سارايىنىڭ اتىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان سۇراتۋلارى مەن پىكىرلەرى سونىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى.
«مونەتالار – مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى نىشاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل – مەملەكەتتىڭ «كەلبەتى»، ۇلتتىق برەندى. اقشا بەلگىلەرىندە بەينەلەنگەن سيمۆولداردىڭ ارقاسىندا مەملەكەت تانىلادى، ونىڭ تاريحىمەن، ونى مەكەن ەتەتىن حالقىنىڭ مادەنيەتىمەن، ۇلتتىق ءتۇرمىس-تىرشىلىگىمەن، داستۇرىمەن تانىسۋعا بولادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ۆ.يۆجەنكو.
سوڭعى جەتىستىكتەردىڭ ىشىندە قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ «انا»، «الما وتانى» جانە «حالىقارالىق عارىش ستانسياسى» كوللەكسيالىق كۇمىس مونەتالارىن اتاپ وتۋگە بولادى.
تۇتاستاي العاندا، قازاقستاننىڭ كوللەكسيالىق مونەتالارى VicenzaNumismatica» (يتاليا)، «مونەتا جۇلدىزدارى» (رەسەي)، «KrausePublications» (گەرمانيا)، مونەتا سارايلارى ديرەكتورلارىنىڭ كونفەرەنسياسى (اۆستراليا، مەكسيكا) سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق كونكۋرستاردا 20 نوميناسيا بويىنشا ناگرادالار الدى.
شەرحان مولداحمەت
«ەكونوميكا» گازەتى
