اق جۋسان

اق جۋسان – گۇلدىڭ اتى، دالا گۇلىنە جاتادى.

قازاق گۇل باپكەرلەرى اق جۋسان گۇلىن كۇردەلى گۇلدەر تۇقىمداسىنا جاتقىزادى. كوپجىلدىق گۇلدى شوپتەسىن وسىمدىك دەپ بىلەدى.

اق جۋسان گ ۇلىنىڭ بيىكتىگى 40-50 سانتيمەتر شاماسىندا كەلەدى. جاس مايساسى توپتالىپ وسەدى، ساباق جاپىراعىندا ءويى وسكەن اق ءتۇستى جىڭىشكە تۇبىتشەلەرى بولادى. ول تۇبىتشەلەر ساباعى مەن جاپىراعى وسكەن سايىن بىرتىندەپ توگىلىپ وتىرادى. جاس جاپىراقتارى جىڭىشكە ايرىقتى، كىشكەنە ايرىقشالارى تاسپا ءتارىزدى بولادى. بۇتاعىنىڭ جوعارى بولىمىندەگى جاپىراعى ساعاقسىز كەلەدى. شوقباس گۇل شوعىرى سولعىن كوك نە جاسىل ءتۇستى بولىپ اشىلادى. گۇلدەرى ءجيى توپتالىپ شاشاقتالىپ وسەدى، مامىر، ماۋسىم ايلارىندا گۇلدەيدى.

اق جۋسان گ ۇلىنىڭ جەر شارىندا تاراعان 300-دەن استام ءتۇرى بار. ولار تاۋ بەتكەيلەرىندە، تاقىر دالالاردا، ەگىس ماڭىندا، جول جاعالارىندا، قۇمدى، تاستى جەرلەردە وسەدى. قازاق ەمشىلەرى اق جۋسان گ ۇلىنىڭ جەر ءۇستى ءبولىمى ءدارى بولادى دەپ قارايدى. كوكتەمدە جاس مايساسى 5-7 سانتيمەتردەي وسكەن كەزدە قازىپ الىپ، تامىرىن الىپ تاستاپ، تازالاپ كەپتىرەدى، ارتىنان ءدارى جاسايدى. اق جۋسان گۇلىنەن جاسالعان دارىلەردىڭ قاسيەتى – كەرمەكتەۋ اششى ءدامدى، سۋىق رايلى، ۋىتسىز بولادى. بۇل دارىلەر ىستىقتى باسادى، قۇرعاقتى دىمقىلداندىرادى، سارعايۋدى قايتارادى. سارى باۋىر اۋرۋىنا، باۋىر اۋرۋىنا، ءوت قالتاسىنىڭ جەدەل قابىنۋىنا، وتكە تاس بايلانعانعا ەم بولادى.

قازاقتا «اق جۋسان جەگەن قويداي ءبورتىپ الىپتى»، «اق جۋساننىڭ مورتىنەن بۇكىل دالا كورىكتى تۇسكە كىرەدى»، «دالادا اق جۋسان ءيىسى مۇڭك-مۇڭك ەتەدى» دەگەن ءتارىزدى ءسوز تىركەستەرى كەزدەسەدى.

راسىندا، اق جۋسان كۇشتى حوش ءيىسى بار گۇل. اق جۋساندى جايىلىمدا جايىلعان مالداردىڭ ەتى، ءسۇتى، شۇباتى، قىمىزى، ايرانى، ىركىتى، سورپاسى تۇگەل جۋسان اڭقىپ تۇرادى. مۇنى قازاق «ءدارى مال»، «ءدارى جاپىراق»، «ءدارى باستاۋدان سۋ ىشكەن»، «ءدارى جايىلىمنان ءدارى ىشكەن ناعىز ءدارى مال»، «ەت جەيمىن، قىمىز ىشەم دەسەڭ، اۋىلعا اق جۋسان پىسكەندە كەل» دەگەن سوزدەردى تەكتەن-تەككە ايتقان جوق.

بولات بوپاي ۇلى جوتا قاجى