قازاق حالقىندا مىناداي ءبىر ىرىم بار. «ەكى قابات ايەل نە نارسەگە جەرىك بولسا كەيىن تۋىلعان بالاسىنىڭ مىنەزى جەگەن جەرىك اسىنا تارتادى» دەپ نانادى. ەگەر اناسى ايۋ ەتىنە جەرىك بولسا، تۋىلعان بالاسى بەينە ايۋ سەكىلدى بولادى. ءارقانداي جۇمىسقا قاراجون، كۇشتى كەلەدى. الپامساداي ۇلكەن، ءداۋ ازامات بولىپ ەر جەتەدى. مىنەزى اڭعال-ساڭعال، اڭقاۋ كەلەدى. جۇمىس ىستەگەندە قورباڭداپ، يكەمسىز بولادى. ارەكەتى باياۋ، اياق الىسى اۋىر، بالپاڭداپ، جايباسارلانىپ جۇرەدى. ايتقان ءسوزدى جەلكەسىمەن تىڭدايدى، قۇلاعى اۋىر، مىنەزى سابىرلى كورىنەدى. ءبىر جۇمىسقا جۇمساساڭ، ورنىنان ازەر قوزعالادى. ساراڭ ءسوزدى كەلەدى. جۇرگەندە ەكى جاققا ىرعالىپ، بالپاڭ-بالپاڭ ەتىپ، اسپاي-ساسپاي جۇرەدى. ەسەيە، ەس بىلە كەلە، ەشكىمگە دە دەس بەرمەيدى. قارۋى اقىلىنا ساي، ارىستانداي ازامات بولىپ ەر جەتەدى. كوزى جۇمىقتاۋ، قۇلاعى شۇناقتاۋ كەلەدى. قول-اياعى بالعاداي، ەكى بەتى الماداي، شىمىر دەنەلى بولىپ وسەدى. اتاعى جەتى جۇرتقا جەتكەن، جەتەلى ازامات بولادى. ءبىر كەمشىلىگى – قورقاقتاۋ، تابانسىزداۋ بولادى. ءدۇيىم جۇرت جينالعان جەرگە كوپ بايىزداپ تۇرمايدى. ۇلكەندەرگە، ءوزى تەڭدەستەرىنە، ءتىپتى وزىنەن كىشى ادامدارعا دا قارسى كەلمەيدى. كۇشى قاپتال جەتىپ، ويى وراپ تۇرسا دا، ءبىر نارسەگە باتىلدىق ەتپەيدى. سودان قاراداي قاشقاقتاپ، شەگىنشەكتەپ، بويىن سىرتقا تارتا بەرەدى. كوپ نارسەگە ۇرەيلەنىپ، ۇركەكتەپ قارايدى. استە الدىعا ءتۇسىپ، باسقالاردان قارا وزىپ جۇگىرمەيدى.
ال اشۋ-ىزاسى كەلسە، ءبارىن دە تاس-تالقان ەتىپ، اپىرىپ-جاپىرىپ كەتەدى. تاۋدان تاس قۇلاعانداي قوپال-قوپال قىلىقتار كورسەتەدى. جەردى جارىپ، ايقاي سالادى. ءتىپتى، باقىرىپ-شاقىرىپ كەتەدى. ايتەۋىر ءبىر جاقسىسى، ونداي مىنەز ۇزاققا بارمايدى. ءوزى سىيلاپ، جاقسى كورىپ جۇرگەن الدەبىر ۇلكەن ادام اقىل ايتسا بولدى، اشۋىن تەجەپ، ايبارىن جوعالتىپ، توقىراپ، توقتاپ قالادى. ويلانىپ، اشۋىن اقىلعا جەڭدىرەدى.
ايۋ ەتىنىڭ جەرىگىنەن تۋىلعان ازامات – ەلگە ەش جاماندىق ويلامايدى، قاستىق سايلامايدى. باسقالارمەن باسەكەگە تۇسپەيدى. قىزاراقتاپ، قىزعانبايدى، قاشاندا وزىنە بۇيىرعان نەسىبەسىن الىپ، وعان قاناعات ەتىپ، جۇمىستى اپىرىپ-جاپىرىپ ءبىتىرىپ تاستايدى دا، قارنى تويسا، جۇمىسى بىتسە، بالپاڭ باسىپ قاسقايىپ كەتە بارادى. مۇنداي ادام بىرەۋگە جۇمىس ىستەسە، ىستەگەن جۇمىسىنان اقى دامەتپەيدى، ءسۇيىنشى سۇرامايدى. بىرەۋگە ىستەگەن ءىسىن دوستىق كومەك، كىسىلىك نيەت، ادامگەرشىلىگىم دەپ، ەسەپتەسپەي جۇرە بەرەدى. ءتىپتى، ازاماتتىعىم دەپ تە بىلەدى.
مۇنداي ادامداردىڭ ءوڭ-تۇرقى كوبىندە قارا تورى نە اق-سارى، نە اققۇباشا بولىپ كەلەدى. سۇلۋ شىرايلى بولادى. بارماق ساۋساقتارى باربيعان جۋان بولادى. ەرنى سالبىراڭقى كەلەدى. مىنەزى جاقسى بولسا دا، كوبىندە قاباعىن ءتۇيىپ تۇكسيىپ جۇرەدى. مۇنداي جەرىكتەن تۋىلعان ادامنىڭ ءبىرازى كەبەجە قارىندى، ەت جەڭدى كەلەدى. ءدوڭ، كۇدىس جاۋىرىندى، بۋرا ساندى بولادى. داۋسى ايۋداي كۇرىلدەپ شىعادى. مىنەزى بىربەتكەي بولادى. ايتقانىنان قايتپايدى، ويعا العانىن ورىنداماي تىنبايدى. وتىرىك ايتپايدى، شىندىقتى بەتكە بادىرايتىپ ايتىپ سالادى. سوسىن جايباراقات قاراپ وتىرا بەرەدى. كەدەي-كەمباعال، جوق-جىتىك، جەتىم-جەسىر، مۇگەدەك-كارىپ ادامدارعا جانى اشىپ، قارايلاسىپ جۇرەدى. قولدان كەلگەن كومەگىن ايامايدى. قولدا بارىن ءبىر-اق بەرە سالىپ قاراپ وتىراتىن تۇستارى دا بولادى.
ءيا، ايۋ ەتىنىڭ جەرىگىنەن تۋىلعان مۇنداي ادام دۇنيەنى ەلەڭ قۇرلى كورمەيدى. توپان سۋدى توبىعىنان كەلتىرمەيدى. جالعاندى جالپاعىنان باسادى، العان بەتىنەن قايتپاي العا قاراي جۇرەدى.
ەگەر وسىنداي ايۋ ەتىنىڭ جەرىگىنەن تۋىلعان قىز بالا بولسا، دەنە ءبىتىمى كەسەك، قول-اياعى ءىرى، جالپاق بەتتى، جالپاق الاقاندى، جالپاق تاباندى، قالىڭ ەتجەڭدى ەرىندى، تانا كوزدى، دانا ءسوزدى، دارا مىنەزدى ەركەكشورا بولادى. قارۋ-قايراتى ەر ادامداردان كەم تۇسپەيدى. وزىنە قارسى كەلگەن ايەل بولسىن، ەر بولسىن، بەلىنەن بۇكتەپ، الىپ ۇرادى. قولى جومارت، اقشەلەك، جارقىن جاعىمدى ءجۇزدى بولادى. ءبىر ايىبى – قىزعانشاق، ۇرىنشاق، قىلجاق ءسوزدى جىندىباستاۋ كەلەدى. ماحابباتقا جاۋاپكەرسىز، دالا كەزبەلەۋ بولادى. ءۇي جۇمىسىنا ساق بولعانىمەن جاۋاپكەرشىلىگى از بولادى. تاماق ىستەۋ، بالا باعۋعا مويىن بۇرعىسى كەلمەيدى. ىدىس-اياق جاققا بارسا، سالدىر-گۇلدىر ەتكىزىپ، بىرىن-بىرىنە سوعىپ، كەمىندە ءبىر كەسەنى سىندىرىپ كەتەدى. كيىمدى ولپى-سولپى كيەدى. جاراسسا دا، جاراسپاسا دا ۇستىنە ءىلىپ الىپ، حان بازاردا، قوناقتا، تويدا تارتىپ جۇرەدى. باسقالار وزىنە قانداي كوزبەن قارايدى، قانداي باعا بەرەدى، ونىمەن ەسەپتەسىپ جاتپايدى. ءبارى وزىنە دۇرىس بولسا بولدى. ءوز سەزىمى قابىلداماعان، باسقالاردىڭ ايتقان قانداي دا اقىلىن قابىلدامايدى. ايەل ادامداردان كورى ەر ادامدارمەن سىرلاسۋدى، ايەل ادامداردىڭ جۇمىسىنان كورى ەر ادامداردىڭ جۇمىسىن ىستەۋدى ۇناتادى.
بولات بوپاي ۇلى جوتا قاجى
