انامنىڭ جاساۋى

بىزدەن ءبىر سىنىپ جوعارى وقيتىن بۇزىق بالا بولاتىن.  اعامنىڭ (اكەمنىڭ اعاسىنىڭ بالاسى) جان دوسى. ول بالادان وزىنەن ەكى سىنىپ جوعارى وقيتىن بالالار دا قورقاتىن. ءبىزدىڭ ۇيگە اعاممەن ەرىپ، ءجيى كەلەتىن. اكەم وتىن جارىپ جاتسا، «مەن جارايىن» دەپ اكەمە كومەكتەسەتىن. سوسىن ەكەۋمىز وتىندى بىرگە تاسيتىنبىز. مەن جەتىنشى سىنىپتا، ول سەگىزىنشى سىنىپتا وقيتىن.

مامام ول ۇيگە كەلگەن كەزدە كىلەم، كيىز قاققىش ەدى. انام – ءۇي-شارۋاسىنا وتە ۇقىپتى، ءۇيدى، ءۇستى-باسىن تازا ۇستايتىن  جان. ۇيدە مامامنىڭ جاساۋىمەن كەلگەن قولدان توقىلعان كىلەم بار. ول كىلەمدى قاعۋ – كادىمگىدەي پروبلەما. ءوزى «ورىستىڭ ولىگى سەكىلدى اۋىر» دەيدى. مامام قۋانىپ، ول كەلگەن كەزدە سول اۋىر كىلەمىن قايتا-قايتا قاقتىرىپ الاتىن. ول بالا ىسقىرسا، كوشەدەگى سىنىپتاستارى، دوستارى جەتىپ كەلىپ، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كىلەم، كيىزىن قاعىپ بەرەتىن. ونى كوپ ادام «بۇزىق» دەپ ۇناتپاسا، مەنىڭ اكەم مەن شەشەم «ەلگەزەك، جاقسى بالا» دەپ جاقسى كورەتىن.

ول كەزدە اۋىلدا اپتا سايىن ديسكوتەكا بولادى. اعام ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ديسكوتەكاعا بارۋعا ەشكىمنەن اقشا سۇرامادى. اكەمنىڭ اعاسىنىڭ قىزدارى «اقشانى ديسكو­تەكاعا قايدان الىپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇراسا، «دوسىما قارىن­داسىمدى، ايكانى بەرەم» دەپ ۋادە بەرگەم. سول كىرگىزىپ ءجۇر عوي» دەيدى. اپكەلەرىم: «جىندىسىڭ با، ول ەكەۋىنىڭ رۋى ءبىر. ولار اعا مەن قارىنداس قوي» دەپ ۇرساتىن. ال مەن ول بالامەن «سەن – مەنىڭ اعامسىڭ» دەپ  ەشقاشان سويلەسكەن ەمەسپىن.

ون ءبىرىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە كوكەمنىڭ ۇيىنە قاراي بارا جاتىر ەدىم، ءۇيدىڭ بۇرىشىندا بىرەۋ تەمەكى شەگىپ تۇر ەكەن. ول بالا مەكتەپكە كەش بارعان بولاتىن. سول سەبەپتى، مەكتەپ بىتىرە سالىسىمەن اسكەرگە كەتتى. اسكەردەن دەمالىسقا كەلگەن بەتى ەكەن. باياعىداي ۇشقالاق ەمەس،  تىم بايسالدى. «سەن – مەنىڭ قارىندا­سىمسىڭ عوي، بالا بولعان ەكەنبىز عوي»، – دەدى. ەكەۋمىز ءبىراز اڭگىمەلەسىپ تۇردىق. توڭا باستادىم. قوش­­تاسىپ كەتە بەرىپ ەدىم، «قاسىمدا ءبىراز تۇرا تۇرشى. ەكەۋمىزدىڭ بىرگە اعاش تاسيتىن كەزىمىزدى ساعىندىم»، – دەپ جىميدى. «مىنا اعاشتى مەن بۇتاپ ەدىم عوي، ەسىڭدە مە؟ ساعان ۇناۋ ءۇشىن شارشاسام دا، اعاش جارا بەرۋشى ەدىم»، – دەپ كۇلدى.

جۇرتتىڭ ءبارى «بۇزىق، وڭباعان» دەيتىن سول بالانىڭ جانى سونشالىقتى نازىك ەكەنىن سەزۋشى ەدىم. ەگەر اكە-شەشەسى سپورت سالاسىنا بەرگەندە عوي، ودان جاقسى سپورتشى شىعار ەدى.

…مامامنىڭ جاساۋىمەن كەلگەن باياعى كىلەم ءقازىر شاي ىشەتىن بولمەدە توسەلىپ تۇر. ءالى ءوڭىن بەرمەپتى. باياعىداي اۋىلدا ءقازىر ەشكىم كيىز توسەمەيتىن بولىپتى (بالكىم، توسەيتىن ۇيلەر بار شىعار).

وتكەندە مامام: «باياعى بالالار جاقسى ەدى، پالەنشە كەلىپ  كىلەم، كيىزدەردى قاعىپ بەرەتىن ەدى»، – دەپ اعامنىڭ دوسىن ماقتادى. اكەم: «اعاش جارىپ بەرەتىنى ەسىمدە»، – دەپ ماقتاي جونەلدى.

مامامنىڭ جاساۋىمەن كەلگەن  كىلەم – انامنىڭ جاستىق شاعىنىڭ، ال مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ ەستەلىكتەرىن ەسكە تۇسىرەدى.

ادەبيەتتەگى «ساۋدا»

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىر ادەبي بايقاۋعا قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولۋعا شاقىردى. قانشاما شىعارمانى وقيسىڭ، وي قورىتاسىڭ، ەڭبەك پە، ءيا، ەڭبەك. «مەنىڭ قالام­اقىم قانشا بولادى؟» – دەپ سۇرادىم. «قالاماقىسى نەسى؟ جۇرتتار قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولعانعا قۋانادى»، – دەدى. «ءجۇز ادامنان كەلىپ تۇسكەن شىعارما­لاردى وقۋعا مەنىڭ قانشاما ۋاقىتىم، قانشاما ەنەرگيام كەتەدى»، – دەسەم، «سىزگە ءجۇز ادامنىڭ شىعارماسىن وقۋدىڭ قاجەتى جوق. جۇلدە الاتىن قىز-جىگىتتەردىڭ عانا شىعارماسىن وقىساڭىز جەتەدى. ءسىز تەك قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولۋعا كەلىسىپ، قول قوي­ساڭىز بولدى»، – دەيدى ەش ساسپاستان. كۇيىپ كەتتىم. «ءسىز­دەر جۇلدەگە لايىق دەپ تانىعان ادامنىڭ شىعارما­شىلىعىن مەن مۇلدەم مويىنداماسام شە…»، – دەسەم، «ول جاعىن سوسىن كەلىسەمىز عوي، ءسىز ءبىرىنشى كەلىسىمىڭىزدى بە­ءرىڭىزشى»، – دەيدى. «مەنىڭ ءپرينسيپىم مەن سىزدەردىڭ ادەبيەتكە دەگەن كوز­قاراس­تارىڭىز مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى»، – دەپ باس تارتتىم. كىم بىلەدى، ول دا «جاۋدان قۇتىلدىق» دەپ جەڭىلدەپ قالعان شىعار.

…كەشە  ءوزىم جەكە باسىن قاتتى قادىرلەيتىن ءبىر اعام ادەبي بايقاۋدىڭ قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولۋعا ۇسىنىس جاسادى. باس تارتتىم.  شىنىمەن، ءقازىر ۋاقىتىم جوق. ءايت­پەسە، ول كىسىنىڭ شىنايىلىعىنا سەنەم.

…كەيدە شىن تالانتتاردىڭ قۋانىشتان كوزىنە جاس الۋىنا سەبەپكەر بولعىم كەلەدى. كەيدە تالانتتاردى سىن­دىرىپ جاتقان كەزدە كۇرەسسەم دە جەڭىلىپ، تالانتتاردىڭ كوز جاسىنا قالام با دەپ قورقام.

كىتاپتاردان ۇيالام…

ماسكەۋدە ءۇيدىڭ قاسىنداعى كىتاپحاناعا ءجيى بارام. كىرە بەرىستە ەكى كۇزەتشى وتىرادى. كەيدە ەكەۋى بىردەڭەگە كەلىسە الماي، بىر-بىرىنە تەرىس قاراپ وتىرادى. جاسى ۇلكەن ورىس شال كوبىنە ۇيىقتاپ وتىرادى. كىتاپحانادان شىعىپ بارا جات­قاندا قوشتاسام. ءبىر كۇنى جانىنا جاقىنداي بەرىپ، «ساۋ بولىڭىز» دەپ ەدىم، ۇيقىسىنان ويانىپ كەتتى (ۇيىقتاپ وتىر­عانىن بايقاماي قالدىم). ۇيقىسىنان وياتقانىمدى جاراتپاي قالدى، بىلەم. سودان كەيىن جانىنا جەتكەندە «ساۋ بولىڭىز» دەمەيتىن بولدىم، بەتىنە جاقسىلاپ قاراپ الام، ۇيىقتاپ جاتسا، وياتپايمىن.

ءبىر كۇنى كىتاپحانانىڭ باستىعى ۇيىقتاپ وتىرعانىن كو­ءرىپ، ۇرسىپ جاتتى. ءبىراق، باستىعىن تىڭدايتىن اتام بولمادى، كۇندە وتىرعان  ورىندىعىنا شالقايىپ جاتىپ، كىتاپحاناعا كىرگەن ادامدارعا ءبىر كوزىن اشىپ قارايدى دا، ءارى قاراي ۇيقىسىن جالعاستىرادى.

تەك كىتاپتارعا جانىڭ اشيدى. ولاردى ءقازىر ەشكىم ۇرلامايدى. ولار ماعان سورەلەردە مۇڭايىپ، جىلاپ تۇرعانداي كورىنەدى. كۇزەتشى دە، كىتاپحاناشى دا «كىتاپ ۇرلاپ كەتپەسىن» دەپ، ءوزى بىلەتىن كىتاپقۇمار وقىرماندى سىرتتاي باقىلاپ تۇرمايدى. ءقازىر «كىشكەنتاي» كىتاپحانانىڭ كىتاپحاناشىلارى وقىرمان كەلسە، قۋانادى.

…كىتاپحاناعا بارعان سايىن قاتتى ۇيالام. مەن وقىماعان قانشاما كىتاپ بار. ولاردى قاشان وقيمىن؟ مىنا كىتاپحانادا ءتىزىلىپ تۇرعان الەمدىك دەڭگەيدەگى جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى ءقازىر كوپ وقىلمايدى. كەزىندە بۇكىل فرانسيانى شۋلاتقان، سوسىن الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان جورج ساندتىڭ (شوپەننىڭ سۇيىكتىسى) كىتابىن وسىدان جەتى جىل بۇرىن ءبىر وقىرمان وقىپتى. جارايدى، ول بالزاكپەن، ماركەسپەن سالىستىرعاندا سالماقتى جازۋشى ەمەس شىعار. ءبىراق، ولار­دىڭ دا وقىرمانى سونشالىقتى كوپ ەمەس. سوندا ءبىز نە ءۇشىن، كىم ءۇشىن جازامىز؟  جازبايىنشى دەيسىڭ، باسقا سالاعا كەتەيىنشى دەيسىڭ، ءبىراق، جازۋدان باسقا قولىڭنان ەشتەڭە كەلمەيدى. جازعانىڭا ءبىر تيىن دا المايسىڭ، الساڭ دا، ءبىر تۇسكى استان ارتىلمايدى. ءبىراق، جازباي تاعى وتىرا المايسىڭ. ءوزىڭ ءۇشىن، ءوزىڭنىڭ جاندۇنيەڭدەگى ارپالىستى جەڭۋ ءۇشىن جازادى ەكەنسىڭ عوي.

بىردە ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحانا­سىنان ەميل زوليانىڭ ءبىر كىتابىن الدىم. مەنىڭ الدىمدا ءبىر وقىرمان بۇل كىتاپتى بەس جىل بۇرىن الىپتى. كىتاپحا­ناشىعا تاڭدانىسپەن قاراپ، «بۇل اقىن بولام، جازۋشى بولام دەگەن امبيسياسى بار جاستار وقيتىن وقۋ ورنى ەمەس پە؟ زوليا – قاتارداعى كوپ جاقسى جازۋشىنىڭ ءبىرى ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدەگى جازۋشى عوي»، – دەدىم. جاۋراپ تۇرعان كىتاپحاناشى «سولاي…»  دەگەننەن باسقا ەشتەڭە ايتپادى.

دەسە دە، ماسكەۋ – كىتاپ وقيتىن قالا. مەترودا ادامدار كىتاپ وقىپ وتىرادى. وتكەندە ەكى جاعىمدا وتىرعان ەكى جاس جىگىت تەلەفوندارىنا شۇقشيىپ وتىر. قاراسام، ەكەۋى دە كىتاپ وقىپ وتىر. ماسكەۋدە جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامعا اقشا بار. ماسكەۋلىكتەردىڭ تابىسى جاقسى. ولاردىڭ كوڭىلدەرىندە ءبىر تىنىشتىق بولعاسىن دا كىتاپ وقيدى. مىسالى، مەنىڭ  ءبىر ورىس قۇربىم بار. فيتنەس كلۋبتا ترەنەر بوپ جۇمىس ىستەيدى. جالاقىسى ءۇش ءجۇز مىڭ تەڭگە، كۇيەۋى ايىنا ءتورت ءجۇز مىڭ تەڭگە تابادى. قۇربىم ەكى-ۇش ساعات قانا جۇمىس ىستەيدى. پاتەردى ەكى ءجۇز مىڭ تەڭگەگە جالدايدى. قۇربىم جۇمىس كۇنىن ءوزى تاڭدايدى. كۇنىنە ەكى-ۇش ساعات قانا جۇمىس ىستەيدى. كۇيەۋى ەكەۋى ۇنەمى شەت  ەلدە دەمالىپ جۇرەدى. ماسكەۋلىك­تەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تابىسى وسى شامادا. ولار كىتاپتى دەم­الۋ ءۇشىن وقيدى. مەترودا ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلار وقىماعان كىتاپتى وقىپ وتىرعان ماسكەۋلىكتەرگە بۇگىن دە تاڭعال­ماي­مىن. اقشاسىز ادام دەپرەسسياعا تۇسەدى. كوڭىلىندە تى­نىشتىق بولماعان ادام جازۋ جازباق تۇگىلى، كىتاپ وقىمايدى.

الماتىدا تۇراتىن دوستارىم اناۋ ماسكەۋلىكتەردەن كوپ جۇمىس ىستەمەسە، از ەڭبەكتەنبەيدى. بىرەۋى پاتەرىنە اقشاسىن تولەي الماي ءجۇر، بىرەۋى ەكى ايدان بەرى جالاقىسىن الا الماي، قينالىپ ءجۇر. مەن ولاردان «نە جازىپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇراي المايمىن. «نەگە جازبايسىڭ؟» دەپ تە ايتا المايمىن…

شىندىقتى ايتا الماعان ءارقايسىمىز رۋحاني قىلمىسكەرمىز

ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامدا ەڭ مادەنيەتتى، تاربيەلى ادام دەگەنىمىز – كونبىس، جۋاس، مومىن ادام. ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي ما­مانى بولماسا دا، ولار جۇمىستا ۇزاق ۋاقىت سۇيرەتىلىپ جۇرە بەرەدى. سەبەبى، ءوزىنىڭ بىلىمىنە، تالانتىنا سەنبەيتىن باس­شىلار ءۇشىن وسىنداي كەمشىلىگىن بەتىنە باسپايتىن «مادە­نيەتتى» ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ ءتيىمدى. شىن مانىندە، اقيقاتتى، شىندىقتى ايتا الماعان ءارقايسىمىز رۋحاني قىلمىسكەرمىز. ادام ولتىرگەن جوقپىز، بىرەۋدى ۇرىپ، جارا­قاتتاعان جوقپىز،  تەك ءوزىمىزدى تۇنشىقتىرىپ، ۋلاپ جاتىر­مىز. «جۇمىستان شىعارىپ جىبەرمەسىن» دەپ ەشتەڭە ايتپايمىز. جۇمىسقا سۇيرەتىلىپ بارىپ، سۇيرەتىلىپ قايتامىز. سولاي سۇيرەتىلىپ جۇرگەندە ءومىر وتەدى. سۇيرەتىلىپ جۇرگەن ادامنىڭ جۇمىسىندا ناتيجە بولا ما؟ ارينە، جوق. قۋ ءناپ­ءسىڭىز قاناعاتتاندى ما؟ جوق. بىزدە مۇنداي ادامدار مىڭ ەمەس، ءجۇز مىڭ ەمەس، ميلليون…  ءبىراق، ولاردىڭ ءبارى  ويىڭدى اشىق ايتاتىن، دامىعان، جاقسى قوعامدا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. ءبىراق، شىن مانىندە،  دەموكراتيالى قوعامدى قۇراتىن، قۇ­رۋعا شاماسى كەلەتىن سول ادامدار. ءبىراق، ءۇن قاتۋعا، شىندىقتى ايتۋعا قورقادى.

ءبىزدىڭ قوعامنىڭ و باستا سىرتقا شىققان جاراسى ىشكە ءتۇسىپ كەتتى. ءبىراق، ول – ءبىزدىڭ عانا قوعامىمىز. ونىڭ دياگنوزىن ءوزىمىز عانا بىلەمىز. بىلەمىز، ءبىراق، ەمدەگىمىز، ەمدەلگىمىز كەلمەيدى.

اياگۇل مانتاي،

ماسكەۋ