نەمەسە كوكبورى مۇباراكتىڭ ءبىر ولەڭىنەن تۋىنداعى ويلار
ماقالا اۆتورى: قۋانىش دالەي
تۋعان جەردىڭ باسقا تۇرعىندارى
الا تەڭبىل مارالدار قۇشقان توبەلەر،
سامىرسىنمەن ءبىتىپ سامبىرلاپ تۇرعان جەبەلەر،
تۋعان جەردىڭ ىستىعىن سۇراپ بىلەرمە،
ىندەرگە سۇڭگي الاتىن بولسا جەل ەگەر .
اياۋلى جەردىڭ كوزىندە قۇپيا ءبىر مۇڭ بار،
جەلەمىكتەرىم سولاي قاراي تەرەڭ جىلجىڭدار،
باۋىرىنا باسىپ جاتقانىن ويلاپ سىيلادىم،
ىندەردەگى اناۋ جۇرەگى جۇمساق تۇرعىندار.
سۇڭقار تۇسىنەر تۋعان جەرىمنىڭ اسپانىن،
قاناتىنا كومىپ كوبەلەكتەر بيلەر جاس تالىن،
جالاما تاستار – تۋسام دا سەندە،
مەن ەمەس-
تۋعان جەرىمنىڭ ارقار سيپايدى تاستارىن.
وزەن اقسادا ، تۋلادىم با وندا مەن دەگەن ،
شۋلاتىپ ءتۇبىن، قۇيرىعى قاققان ەلبەلەڭ-
شورتاندارىما تاڭسىق قوي ءبىزدىڭ دۇنيە ،
قاراگەرىمنىڭ تۇياعىنان وزگە ول كورمەگەن.
قورقىتپاڭدارشى ادامدار وعان وت ءۇيىپ:
اناۋ سايدى ايتشى مەن جالعىز وسكەن سوپيىپ—
كوزىم شالدى عوي قونجىقتار اسىر-سالىپ ءجۇر،
اتام وتىرعان بەلدە ايۋ وتىر شوقيىپ.
تۋعان جەرىمە زۇلمات كۇن كەيدە جەتەدى،
كۇن-تۇنى زارلاپ جىلاندار دا اۋىپ كەتەدى.
ءۇڭىلدىم سوندا اسپانعا سالىپ سۋرەتىن،
قارالتقىم بولىپ تىرنالار عانا وتەدى . . .
بارىنە ەلجىرەپ، ءبارىن دە جۇرت بوپ سىيلادىق،
دوڭبەكشىدى نەگە ال ول جەر بۇگىن قينالىپ،
كۇزەتىپ ءجۇرىپتى جەتىم قالعان سول جەرىمدى،
بورىلەر عانا جينالىپ. . .
ادامنىڭ ساناسى قىزىق! سوسىن كۇردەلى. . .
ءار ويلى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ۇنەمى كۇرەس، ۇنەمى ارپالىس ۇستىندە عۇمىر كەشەدى. بۇل قوزعالىستاردىڭ كوبى كومەسكى كۇيدە جۇرگىزىلەدى. سول ىشكى سانا وزىڭە دە بەلگىسىز ءبىر قۇپيا بۇرىشتا سىرتقى الەمنەن قابىلداعان ءبىلىم، تاجىريبە جان الەمنىڭ ىشكى قۋاتىمەن تۇتاسقان شاقتا جاڭا ءبىر ويلارعا جۇكتى بولا باستايدى. قايتا- قايتا ىرىكتەۋ، ساراپتاۋلار جۇرگىزىلىپ، ءتىپتى ءبىر مەزەت توقتاپ تا قالىپ، سىرتتان ەنگەن تاعى ءبىر جاڭا ىلىمدەردىڭ ءتۇرتىپ وتۋىمەن قايتا ويانىپ، باسقا ارنالاردان تاعى ءبىر ءجىپ ءۇشىن تاۋىپ، وسىلاي ۇزدىكسىز ىزدەنگەن جاسىرىن سانا ەڭ سوڭىندا قورتىندى جاسايدى، ياعىني، جاڭا دۇنيەلەر تۋىلادى. جاسامپازدىق بارلىىققا كەلەدى.
بۇنداي جاسامپازدىق بارىس تالانت پەن ەڭبەكتىڭ ءار ادامداعى مولشەرىنىڭ كۇشتى- السىزدىگىنە ساي، جيناقتالىپ ومىرگە كەلۋى دە ءار ءتۇرلى بولادى. كوپ ادامدارداعى جاسامپازدىق كوبىندە بۇرىنعى قابىلداعان بىلىمدەرىنىڭ كوشىرمەسى سياقتى سول بىلىمدەردىڭ رۋحىن بويىنا ءسىڭىرىپ العاندىقتان، جاڭا دۇنيە جاراتىلعان سياقتانعانىمەن سونىڭ ەلىكتەمە نۇسقاسى بولىپ شىعادى. ءبىزدىڭ ازىرگە جازىپ جۇرگەن اقىندارىمىزدىڭ كوبىنىڭ ولەڭدەرى ابايدىڭ، ماعجاننىڭ، قاسىمنىڭ، مۇقاعاليدىڭ، جۇمەكەننىڭ، مۇحتار شاحاننىڭ، تىنىشتىقبەكتىڭ، ەسەنعاليدىڭ ولەڭدەرىنە ۇقساپ، سولار سالعان شەڭبەردەن شىعا الماي جۇرۋى ءدال وسىنىڭ مىسالى.
از ساندى ادامداردىڭ تالانتى ايىرىقشاقۋاتتى، سوعان سايكەس ەڭبەكتەنۋى دە سۇمدىق اۋىر بولادى. بۇلار سىرتتان ۇلكەن كۇشپەن ءبىلىم قابىلدايدى، بۇل بىلىمدەر بارىنشا جان- جاقتىلى، تەرەڭ، بەساسپاپ بولادى. بۇنداي بىلىمدەردى قابىلداۋ ءۇشىن دە سانانىڭ تۋما قابلەتى وراسان زور سىيىمدىلىققا يە بولۋ كەرەك، جاي سانامەن جاي عانا ءبىلىمدى قابىلداي الاسىڭ، تەرەڭگە بارا المايسىڭ، بيىككە شىعا المايسىڭ. ەندى ونى قورتۋ، وزىنىكىنە اينالدىرۋ ءۇشىن دە ىشكى سانا ۇلكەن ەڭبەكتەر جاسايدى. ۇزاق ۋاقىتتار ويلانۋ، ىزدەنۋ ارقىلى بۇرىن- سوڭدى بولماعان جاڭا بىلىمدەر، يدەيالار قورتىپ شىعارادى.
كەيدە وسىنداي جاڭا دۇنيەلەردى بارلىققا كەلتىرە وتىرىپ، سوعان ادامنىڭ ءوزى سەنە الماي قالادى. ءوز ساناسى تۋدىرعان سۇراپىل قۇبىلىستاردى مەنسىنبەي قالاتىن شاقتار ۇنەمى كەزدەسەدى. مۇمىكىن، تۋدىرعان يدەيا ءدال سول ۋاقىتتاعى ساناڭان تومەن تۇر نەمەسە بۇل يدەيانى تۋدىرعان سانا كۇردەلى ەڭبەكتەن سوڭ، ەسەڭگىرەپ سول يدەياڭنان قۇلدىراپ، بۇرىنعى شابىتسىز شاقتاعى مەشەل حالىنە ءتۇسىپ قالدى. نەمەسە سەن بۇرىن- سوڭدى مۇنداي دۇنيەلەردى سىرتتان قابىلداعان دا جوقسىڭ، ءوزىڭ دە ەشۋاقىتتا يدەياڭنان بۇنداي ەڭبەكتى جارىققا شىعارعان ەمەسسىڭ. بەيتانىس، جات ۇعىمدار. وسىدان بارىپ ءوزى ومىرگە الىپ كەلگەن جاڭا دۇنيەدەن جەرىپ، ونى جاقتىرماي قالۋ كەلىپ شىعادى. بولماسا ءوزى تۋدىرعان بيىك ەڭبەكتىڭ الدىندا كىشىرىپ، مەشەل حالگە تۇسەدى. سوسىن ونى كوپ ادام كەرەك ەتكىسى كەلمەي ءبىر بۇرىشقا سىرىپ قويا سالادى. بىراق، ءبىر مەزگىل وتكەننەن كەيىن بايقاۋسىزدا الگى نارسە قولىڭا تۇسەدى نەمەسە ساناڭ ءبىر كەزدە سول تۋرالى وقىس ويلانىپ ىزدەۋ سالادى، سوسىن بىلاي سىرىپ قويعان دۇنيەڭدى تاۋىپ الىپ كورىپ شىعاسىڭ- بىردەن ۇنايدى، بۇرىنعى دۇنيەلەرىڭنەن باسقاشا، وزگەشە ەكەنىن بايقايسىڭ. نەمەسە جىلدار بويى كوزدەگەن نىساناڭنىڭ وسى ەڭبەكتىڭ ىشىندە جاتقانىن تانيسىڭ. بۇنداي جاعدايلار اقىن- جازۋشىلاردا كوپ ۇشىرايدى. كەيبىرەۋلەر كوڭلىگە ۇناماعان دۇنيەلەرىن مايداندا جىرتىپ تاستاپ، ارتىنان وكىنىپ جاتادى. كەڭەس- ءار ۋاقىت ءوزىڭىز جازعان نەمەسە ويلانىپ تاپقان يدەيالارىڭىزدى لاقتىرىپ تاستاماڭىز نەمەسە جىرتىپ، ءوشىرىپ جوعالىتپاڭىز، كۇندەردىڭ كۇنىندە ءسىزدىڭ ءومىر بويعى ىزدەنىسىڭىز سوندا جاتقانىن بايقاپ قالساڭىز، بۇدان اسقان باقىت بار ما؟ ؟
ەندى ولەڭگە كەلەيىكشى. كەشە تۇندە عانا وسى شىعارماسىن عالامتوردان جولداعان تالانتتى- كوكبورى مۇباراك باۋىرىم: «مىنانى كورىپ شىعىڭىزشى، جىرتا سالايىن دەدىم دە ءسىز ءبىر كورىپ شىقسىنشى دەپ لاقتىرىپ وتىرمىن» دەدى. وقىدىم، كوردىم- كەرەمەت!
جيىرماعا ءالى ىلىنە قويماعان بوزبالا اقىن سوناۋ ورتا مەكتەپ وقىپ جۇرگەن شاعىندا دا وسال جازبايتىن. ومىردە دە ەشكىمگە ۇقسامايتىن باۋىرىمنىڭ ۇنەمى ىزدەنىس پەن تالعامپاز ەڭبەكتىڭ ىشىندە ءوسىپ كەلە جاتقانى ماعان ايان. قانشاما جىرلار جازدى، بىراق ءباز بىرەۋلەرشە وندىرشەكتەپ، ونىسىن كوپ ەشكىمگە كورسەتىپ، باسپاعا الا جۇگىرمەيتىن. «ءالى ويداعىداي ەمەس، بۇدان دا جاقسىسى جازىلادى » دەيتىن دە قويا سالاتىن. تالاي- تالاي جاقسى دۇنيەلەر بارلىققا كەلدى، ايتەۋىر سولاي. . .
بۇگىنگى جازعانى- انە سول جازبالارىنان تاعى دا بيىكتەپ كەتكەن. ويدى بەينەلەۋ جاعى بولسىن، ءومىردى قابىلداپ، ونى قايتالاي جاسامپازدىق سۇزگىدەن وتكىزىپ، ونەرگە اينالدىرىپ اكەلۋ جاعىندا بولسىن، بايقامپازدىق پەن رۋحتى ولەڭنىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ جاعىندا بولسىن، جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىلىپ، ءوز سوقپاعىمەن ورلەپ كەتكەن. ون توعىزداعى ورىمدەي جىگىت جازدى دەيتىندەي ەمەس. ويلى، اۋىر جانە جاڭا- ءتىل دە، وي دا، بەينەلەۋ دە. . .
اياۋلى جەردىڭ كوزىندە قۇپيا ءبىر مۇڭ بار،
جەلەمىكتەرىم سولاي قاراي تەرەڭ جىلجىڭدار،
باۋىرىنا باسىپ جاتقانىن ويلاپ سىيلادىم،
ىندەردەگى اناۋ جۇرەگى جۇمساق تۇرعىندار.
تۋعان جەر تۋرالى قانشاما جىرلار جازىلدى. وسىلاردىڭ ەستە قالعانى از. ەستە قالاتىندارى- ەشكىمگە ۇقساماي، ءوزى بولىپ جازىلعاندارى. ەستە قالمايتىندارى- وڭكەي ءبىر ۇقساس جازبالاردىڭ ءبىر شيىردىڭ بويىندا كەزىپ، وقىرماننىڭ ەستە ساقتاۋ قاسيەتىنە قيانات جاساعاندارى.
مۇباراكتىڭ ولەڭى دە تۋعان جەر تۋرالى، بىراق ونىڭ بەينەلەۋى تاعى دا ەشكىمگە ۇقساماۋىندا. تاقىرىبى دا الابوتەن وزگەشە- «تۋعان جەردىڭ باسقا تۇرعىندارى» . ونداعى بەينەلەنگەن قۇبىلىستار مەن جاندى ارەكەت يەسى دە باسقاشا- «ىندەگى جۇرەگى جۇمساق تۇرعىندار» ، مۇمىكىن سۋىر، قارساق، تۇلكى ت. ب نەمەسە باسقا شۋماق، باسقا ولەڭدەرىندەگىدەي قۇرت- قۇمىرىسقا، ۇساق جاندىكتەر نەمەسە شورتاندار مەن ارقارلار، كوكبورىلەر مەن ايۋلار. . .
بۇلاردى دا جاي ايتا سالمايدى، ۇلكەن ماحابباتپەن، وزگەشە كورەگەندىكپەن ايتادى. «جەلەمىكتەرىم» دەيدى، «جەل» دەيدى، «تۋعان جەردىڭ ىستىعىن ءبىلۋ ءۇشىن ىندەرگە سۇڭگىپ بايقاڭدارشى» دەيدى. «ماحاببات (تۋعان جەرگە) كىمدە ەڭ ۇلى ەكەن؟ ؟ ادامدا ما ، تابيعاتتىڭ باسقا دا تۋمالارىندا ما؟ ؟ تابيعاتقا كىم جاقىن، ادام با، ادامدار قوراش سانايتىن «تۋعان جەردىڭ باسقا تۇرعىندارىندا ما؟ ؟ » ال، اقىن ونى ءوزى ابدەن سەزىنەدى، جەر بەتىندە جەلىپ جۇرگەن مىڭ سان ادامنان ارتىق بىلەتىندەي (بىلمەسە بۇلار جازا الار ما؟ ؟ ) ءوزى دە تابيعاتتىڭ بيىك قۇبىلىسىنداي اقىن 18مىڭ عالامدى بيلەگەن باياعىنىڭ سۇلەيمەن پايعامپارىنداي جەلدى (قاسيەتتى ولشەۋىش) جۇمسايدى. . .
«باۋىرىنا باسىپ جاتقانىن ويلاپ سىيلادىم،
ىندەردەگى اناۋ جۇرەگى جۇمساق تۇرعىندار. »
اقىننىڭ ساعىنعان تۋعان جەرىن باۋىرلارىنا باسىپ، جۇرەكتەرىمەن ءسۇيىپ جاتىر «ىندەردەگى اناۋ جۇرەگى جۇمساق تۇرعىندار» . تۋعان جەرمەن بىرگە وركەندەپ، تۋعان جەرمەن بىرگە قۇريتىن بۇلارداعى ماحاببات قانداي اسقاق! جۇرەگى تاس بولىپ كەتكەن بىزدەر باسىمىزعا كۇن تۋعاندا سول قاراقان باسىمىزدى عانا قۇشاقتاپ، سونىڭ عانا قامىن جەپ قايدا بولسا سوندا بوسىپ كەتە بارار ەدىك. ال «تۋعان جەردىڭ باسقا تۇرعىندارى» تۋعان ولكەنى ەمىرەنە سۇيگەن جۇرەكپەن ماڭگى وسىندا قالا بەرەر ەدى. . .
«سۇڭقار تۇسىنەر تۋعان جەرىمنىڭ اسپانىن،
قاناتىنا كومىپ كوبەلەكتەر بيلەر جاس تالىن.
جالاما تاستار – تۋسامدا سەندە،
مەن ەمەس-
تۋعان جەرىمنىڭ ارقار سيپايدى تاستارىن. »
جالاما جارتاستار! دەيدى. . . تابيعاتپەن ادام، ادام مەن اڭ- قۇس بەتپە- بەت كەلگەندە ءبىزدىڭ ىلعي دا جەڭىلىس تاۋىپ، ولاردىڭ الدىندا جەر شۇقىپ قالار بەرەتىنىمىز شىندىق قوي. جالاما جارتاستار، سەندە تۋامىز، بىراق سەندە وسكەن ادام بالاسى جوق. تۋعان تاۋدىڭ ساۋمال اۋاسىمەن سەمىرىپ، تاسىنا تۇياعىن جانىپ، سودان قۋات پەن مولشىلىق عۇمىر تاپقان «ارقارلار» سەندەر سيپاپ، ايالاڭدار ارداقتى مەكەننىڭ بارشا قاسيەتىن! ال، ءبىز مىڭ جىل عۇمىر سۇرسەك تە سەندەردىڭ ءبىر كۇندىك تىرلىكتەرىڭنىڭ ماڭىنا بارا الماسپىز. ۇيتكەنى، وزدەرىنشە مادەنيەتكە قادام قويعان ادام بالاسى ارمان- مۇراتىن تابانىن باسىپ تۇرعان، كىندىگى بايلانعان جەردەن_ ۇلى تابيعاتتان ەمەس، ءوز قولدارىمەن جاراتقان جاساندى دۇنيەلەرىنە بايلاپ قويدى، بۇل جالعان دۇنيەدە ماڭگىلىك ەشنارسەنىڭ جوقتىعىن بىلە تۇرىپ، ماڭگىلىككە ۇمتىلدى، اقىلدىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن سەزە تۇرىپ، شەكسىزدىككە قول سوزدى. جەتىسكەن سايىن جاراتىلىستان، ءوز بولمىسىنان شالعايلاپ بارادى. تابيعاتتاي تازا سەنىم مەن اڭقاۋلىق، ىزگىلىك پەن ماحاببات باياعىسىنداي تابيعاتتىڭ ءوز تۋمالارى- اڭ مەن قۇستىڭ، جان- جانۋارلاردىڭ جادىندا قالا بەردى. ءبىز تابيعاتتان الىستاساق، ولار العاشقى جارالمىسى قالپىندا ۇلى جاراتىلىسقا تاۋەلدى قالپىندا تىرلىك كەشىپ جاتىر.
«جالاما تاستار- تۋسامدا سەندە،
مەن ەمەس-
تۋعان جەرىمنىڭ ارقار سيپايدى تاستارىن» .
توسىن ءارى ۇناسىمدى جىر جولدارى. . . جانە وسىلاي ايتا الۋ ءۇشىن دە، وسىلاي سەزىنىپ ءومىر سۇرۋ ءۇشىن دە وزگەدەن بولەك رۋحاني ءبىتىم بولمىس كەرەك.
«وزەن اقسا دا، تۋلادىم با وندا مەن دەگەن ،
شۋلاتىپ ءتۇبىن، قۇيرىعى قاققان ەلبەلەڭ-
شورتاندارىما تاڭسىق قوي ءبىزدىڭ دۇنيە ،
قاراگەرىمنىڭ تۇياعىنان وزگە ول كورمەگەن. »
وسى بىزدەر وزەنمەن بىرگە تۋلاپ كوردىك پە كەن دەشى، تىم بولماسا ءبىر اۋناپ وتكەن تولقىننىڭ قۇشاعىندا تەربەلە الدىق پا وسى؟ ؟ ! تۋعان جەردىڭ توسىندە وزەن بولىپ اعا الدىق پا ەكەن؟ ؟ ! وزەندى قويىپ، ءاربىر تامشىسىنا دەيىن تۋعان توپىراق ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن تىرنا كوز بۇلاق قۇرلى بولماي، سول تۋعان توپىراققا بەرگەندى قويىپ، قانشا العانىن عانا ەسەپتەپ، ونىڭ بايلىعى مەن بەرەكەتىنە سەمىرىپ، ارام سالماعىمەن شىرەنىپ قانشاما بوق قارىن كەردەڭدەپ ءجۇر؟ ؟ !
«شورتاندارىما تاڭسىق قوي ءبىزدىڭ دۇنيە ،
قاراگەرىمنىڭ تۇياعىنان وزگە ول كورمەگەن. »
شورتان- ءبىزدىڭ ەرتىس پەن ۇلىڭگىردىڭ پاتشالارى، سۋ كوسەمدەرى ولار. . . ونىڭ ءبارى دە ءبىر كەزدەرى عوي. . . ءقازىر تۇك تە جوق. ورتا بۇلىنگەن، ەكى ۇلى وزەننەن شاباق تاۋىپ الساڭ، تاس- تالقان بولىپ قۋاناسىڭ ءازىر. ءار تۇسىنان توسپا سالىنىپ بۋىپ- بۋىپ تاستاعان، كوڭىل تورىڭدە كولدەنەڭ جاتقان ءمايت ەلەستەيدى. . .
ولەڭدە قازاقتىڭ ۇلىتتىق رۋحى جاتىر، تابيعاتپەن ەجەلدەن ەتەنە بولىپ كەلگەن بۇرىنعى قازاقتاردىڭ بولمىسى جاتىر. ءبىزدىڭ جۇرت بۇرىن وسى ەكى وزەندى ءبىر جىلدا ەكى- اق رەت كەسىپ وتەدى ەكەنبىز، كوكتەمدە ءبىر رەت_ جايلاۋعا كوشىپ بارا جاتىپ. كۇزدە ءبىر رەت_ جايلاۋدان قايتىپ كەلە جاتىپ. . . بالىق اۋلاۋ دەگەن قازاقتىڭ تاريحىندا جوق كاسىپ. سوندىعىنان عوي، اشارشىلىق جىلدارى وزەننىڭ بويىندا وتىرىپ اشتان قىرىلىپ قالعان اۋىلدار دا بولىپتى. تابيعاتتى كونە قازاقتارداي قورعايتىن حالىق الەمدە از شىعار. سونداي حالىقتىڭ وزەنىندە جاساعان شورتاندار باقىتتى، ارينە، «قاراگەردىڭ تۇياعىنان باسقا كورمەسە» . ال، وسىنى تەك وسىنداي سوزبەن بەينەلەۋ بىزدىڭشە قۇدىرەت!
«تۋعان جەرىمە زۇلمات كۇن كەيدە جەتەدى،
كۇن-تۇنى زارلاپ جىلاندار دا اۋىپ كەتەدى.
ءۇڭىلدىم سوندا اسپانعا سالىپ سۋرەتىن،
قارالتقىم بولىپ تىرنالار عانا وتەدى» .
اۋمالى- توكپەلى زامانداردا ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ باسىنان نە وتپەدى، ءبارى ءوتتى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ كۋاسى تەك تۋعان جەر عانا. قاسيەتىڭە باس بايابان ولكە، «زارلاپ اۋعان جىلاندار» دا كەشەگى «ەلىم اي» ءانى سالىپ كەتتى مە ەكەن دەشى! «قارالتقىم» بوياۋ توگىپ، قاسىرەتتى جىلداردىڭ تىزبەگىندەي تىرنالار قانشاما رەت ءوتتى توبەمىزدەن. . . زار زاماننىڭ ناۋبەتى تابيعاتتىڭ وزىندەي بولىپ كەتكەن اينالايىن بابالارىمنىڭ باسىنان عانا وتپەپتى، ەل اۋسا، ەلمەن ەتەنە بولىپ كەتكەن بارلىق جان- جانۋارلاردىڭ تاعدىرىنا دا تاۋقىمەت ءتۇسىپتى، كەزىندەگى «اقتابان- شۇبىرىندى» جىلداردا قازەكەممەن قوسا بۇكىل ولكەنىڭ اڭى دا قوسا اۋعان. قازاق جوعالعان جەردەن قوڭىر اڭ دا قاراسىن كورسەتپەپتى.
«بارىنە ەلجىرەپ ، ءبارىن دە جۇرت بوپ سىيلادىق،
دوڭبەكشىدى نەگە ال ول جەر بۇگىن قينالىپ،
كۇزەتىپ ءجۇرىپتى جەتىم قالعان سول جەرىمدى،
بورىلەر عانا جينالىپ. . . »
جۇرەگىمىزگە بارلىعى سىيعان حالىقپىز، ءبىز سىيلاماعان، ءبىز سيدىرماعان ەشكىم جوق ەكەن تاريحتا. «سىيعا سىي، سىراعا بال» دەۋشى ەدى، بىراق. . . جەردىڭ ەڭ سوڭعى يەسى ادام ەمەس، جاراتىلىستىڭ ءوزى ەكەن. تابيعاتتى تابيعات قانا ايالاپ، قورعاپ، تابيعات قانا سۇيە الادى ەكەن. تابيعاتتى تابيعاتقا تارتىپ تۋعان تاپ- تازا جۇرەگى بار حالىق قانا وسىلاي مول ماحابباتپەن سۇيە ءبىلىپ، ىزگى تىلەكپەن ءومىر سۇرەدى ەكەن، مول ماحابباتپەن ءومىر سۇرەتىن ۇرپاقتار تۋعىزا الادى ەكەن.
«كۇزەتىپ ءجۇرىپتى جەتىم قالعان سول جەرىمدى،
بورىلەر عانا جينالىپ . . . »
ادام وزگەرەدى، ۇلت تا سولاي. ۋاقىت پەن كەڭىستىك ءوز بەسىگىنە سالىپ الديلەگەن ءاربىر پەندە نە ۇلىس جاراتىلىستىڭ ۇكىمىنەن اسا الماي وسى ەكى ۇلى كۇشتىڭ يتپەگەندە ءوز تاعدىرلارىنىڭ ق ۇلى بولىپ كەتە بەرمەك. تەك، جاراتىلىستىڭ ءوزى بولىپ قالىپتاسقان، ادام سياقتى اينىمالى ەمەس تابيعاتتىڭ ءوز تۋمالارى عانا (ءبورى سياقتىلاردى ايتامىن) ومىرگە قالاي بولىپ تۋسا، سولاي ولەدى نەمەسە جاراتىلىس الەمىن كىرپىك قاقپاي كۇزەتەتىندەر دە، انە، سولار. . . اڭدار دا اۋادى، بىراق ولار سوڭعى دەمى ۇزىلەر ساتىندە تۋعان توپىراعىنا قايتا ورالادى، ال ءبىز اڭسايمىز، الايدا ول سانا دەڭگەيىندە قالا بەرەدى، اڭسارىمىزعا جەتىپ ولەتىندەرىمىز تىم سيرەك.
ولەڭ تۋرالى ايتارىمىز بۇنىمەن تۇگەمەس ەدى، جاقسى ولەڭنىڭ بويىندا تاريح تا، تاعىلىم دا، ۇلتتىق تانىم مەن ەتيكا دا تاعى تاعى كوپتەگەن قۇندىلىقتار ءوزارا قاناتتاسا ءومىر سۇرىپ جاتادى. وقىرمان قاۋىم قابىلداۋ قۋاتىنىڭ دارەجەسىنە ساي ءوزى تانىعانىن الادى. ءبىز دە وزىمىزگە ءتان سەزىنۋ، ءتۇيسىنۋ، سوسىن جاقسى جىردان الار راحاتىمىز بەن باسقا دا سەزىمدىك، اقىلدىك تانىمدارىمىزدى قابىلدادىق. جاي كوزگە كورىنىپ تۇرار قاسيەتتەر كوپ ولەڭدەردىڭ بويىندا بولادى. ال، ۇلتتىڭ رۋحىمەن، وتكەنىمەن جانە بۇگىنگى بولمىسىنىڭ ۋاقىتقا ەنىپ بارا جاتقان جوعالۋعا اينالعان ۇلى قاسيەتتەرىن جىر جولدارىنىڭ بويىنا جىلقىنىڭ مايىنداي ءسىڭىرىپ، قايتادان ونەر ارقىلى ادام جۇرەگىنە قۇيۋ- ناعىز تالانتتى اقىن تۋدىرعان الاپات جىرلاردىڭ ۇلەسىندە.
ءبىز ەرتەڭىمىزگە بەي- جاي قاراماۋىمىز ءۇشىن بۇگىنىمىزدىڭ باس اياعىن قىمتاپ ۇستاپ، اينالامىزعا سەرگەك كوز تاستاپ وتىرۋعا قۇلشىنۋىمىز كەرەك. كىم بار ەرتەڭگە ءبىزدى امان- ەسەن جەتكىزەتىندەرىڭ قاتارىندا. انە، سول نازارىمىزدا بولسىن. اسىرەسە ارتىمىزدان ەرگەن ءىنى- قارىنداستارىمىزعا، ءوسپىرىم بالالارىمىزعا قارايلاي جۇرەيىكشى، سولار عوي بۇرىنعىلاردى، ءبىزدى جانە بابالارىمىزدان جەتكەن قان مەن بارلىق ءبىتىم- بولمىسىمىزدى كەلەشەككە اكەتەر. . .
ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىلعان ويىمىزعا ورالساق:
جاڭالىق توسىن تۋىلادى دەدىك. بىراق ول ساۋساعىن دا قىبىرلاتپاي، ويىن دا قوزعاماي ءۇنسىز جاتقانداردىڭ ەنشىسىندە ەمەس، جاڭالىق ءۇشىن تۋىلعان تالانتتى جانداردىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ، جۇرەك قانىن سارقا وتىرىپ تىنىمسىز ىزدەنگەن جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ۇزاق ۋاقىتتىق قان مەن تەردىڭ جەمىسى. باسىندا دا ايتتىق- توسىن تۋىلعان جاڭا دۇنيەنى ءوزىمىز دۇرىس قابىلداي الماي قالامىز كوبىندە دەپ. . . ءبىر جاڭا دۇنيەنى جازىپ ونى بىلاي تاستاپ قويعاسىن، وسىندان كەيىنگى جازبالارىمىزدىڭ دەنى سول بيىكتىكتە، سول دەڭگەيدە جازىلار بەرەدى. وي- ءورىسىمىز وسىنداي ويلاۋ فورماسىنا بىرتىندەپ داعدىلانا باستايدى، ۋاقىت وتە كەلە ءوز جاڭالىعىمىزدى ءوزىمىز شىنايى سەزىنەمىز. كوتەرىلگەن بيىگىمىزدىڭ دەڭگەيىن شىنداپ تۇسىنەمىز. ەنگەن جاڭا الەمىمىزدىڭ قادىر- قىمباتىن باعامداي الامىز. سوسىن، وزىمىزگە ءتان الەمىمىز قالىپتاسادى، ناعىز اقىنعا، ناعىز جازۋشىعا اينالامىز. ال ءوز الەمى جوقتار- ءوز وتانى جوق بودان ۇلت سياقتى، ءتۇبى قۇلدانعان ۇلتقا ءسىڭىپ جوعالادى، بەتىن ارى قىلسىن!
ءوز ىشكى جان سارايىمىزدان ءونىپ شىققان جاڭالىق اتاۋلىنى ءوزىمىز دە بىردەن قابىلداي المايمىز دەدىك، بۇل جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ەسكىدەن باسقاشا، كونە سارىننان بولەك، ءبىزدىڭ وي- دۇنيەمىز بەن تالعامىمىز ۇيىرەنىپ قالعان ەسكى كورىنىستەردەن بوتەن، وزگەشە بولعاندىعىنان. ەندەشە كەيدە بىرەۋلەرگە رەنجىپ جاتامىز «جاڭالىقتى تانىمادى. . . جاڭالىققا قارسى ەكەن» دەپ. اۋەلى ءوز سانامىز جاتسىنىپ بارىپ قابىلداعان وزگەشە ونەر تۋىندىسىن بىلايعى ونەردىڭ قارابايىر شەگىندەگى، تومەنگى دەڭگەيىندەگى تۇسىنىكتەرمەن ولشەپ ۇيرەنگەن، ونەردى ادام مەن قوعامدى، جاراتىلىستى تانۋدىڭ نەمەسە سولاردىڭ ىشكى دۇنيەسىندە جاتقان قۇپيالىقتاردى سەزىنۋدىڭ رۋحاني شامشىراعى دەپ ەمەس، ەرىككەننىڭ ەرمەگى، قىلجاقباستاردىڭ قولجاۋلىعى رەتىندە كورەتىن جاي توبىر تاني الماي جاتسا، وكپەمىزگە نە ساكىن؟ !
سوڭىندا تالانتتى اقىن ىنىمە «جاڭا ساپار ەندى باستالدى، كەلەشەك ولەڭ سەنىكى» دەگىم كەلەدى. تەك، جالعاستى سۇراپىل ىزدەنىستەر مەن تاۋ قوپارار ەڭبەكتەر كەرەك!
