كوركەم پوەزيادا شارىقتاعان قيالدا شەكتەۋ جوق. سوندىقتان اقىن تۋرالى ءسوز قوزعاۋ – ءبىر ادامنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ رۋحاني احۋالى تۋرالى اڭگىمە ايتۋمەن بىردەي.
ەشكىم وقىپ، توقىپ اقىن بولمايدى، ول تاڭىرىدەن بەرىلەتىن قاسيەت. ياعني، اقىن بولىپ تۋادى، ەرىنبەي ەڭبەكتەنىپ قالىپتاسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا تابيعاتتىڭ ءوزى اقىن تاعدىرىن ولەڭگە بايلايدى. ولار قايدا جۇرسە دە، قانداي قىزمەت اتقارسا دا، قانداي بيىككە كوتەرىلسە دە، ەڭ الدىمەن اقىن بولىپ قالادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى قاسىمحان بەگمانوۆ سونداي جاراتىلىس يەسى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوركەم ادەبيەت سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ «قۇلانيەك، قۇبا تاڭ» جىر جيناعى. جيناق قازاق پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك قورىن بايىتقان سۇبەلى ەڭبەك. اقىننىڭ ءاربىر ولەڭىنەن تۋعان جەردىڭ توپىراعىنىڭ يءىءسى، انا ءالديىنىڭ جىلۋى، قاراتاۋدىڭ قوڭىر لەبى مەن جۇرەك ساعىنىشى سەزىلىپ تۇرادى.
بەۋ، بۇگىنگى ءتاي-تاي باسقان بالعىندار،
ال، ازىرشە تال بەسىكتە قالعىڭدار.
ءىز تۇسپەگەن جاڭا سوقپاق سالعىم بار،
ميلليونداردىڭ جۇرەگىندە قالعىم بار.
قانشا عاسىر تاپپاي كەلگەن ارماندى،
ارىستاننىڭ اپانىنان العىم بار – دەپ، اقىن جۇرەگى بولاشاققا ءسات تىلەپ، الداعى ارمان-نيەتىن اقتارادى. بۇل اقىننىڭ ايتۋلى جيناقتاعى «ۇرپاققا حات» دەپ اتالاتىن كىرىسپە ولەڭى. بۇل جىر –الدىڭعى بۋىننىڭ داتىن ارقالاپ، ءوزى كەيىنگى ۇرپاققا امانات تابىستاعانداي اسەر بەرەدى.
قالاي دەگەندە دە قاسىمحان بەگمانوۆ – قازاق پوەزياسىندا وزىندىك ءۇنى مەن دارا قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان اقىن. ونىڭ جىرلارىنان قازاقى دۇنيەتانىم، ۇلتتىق رۋح، كەڭ دالاعا ءتان دارقاندىق پەن ناعىز ەر ازاماتقا ءتان قايسار مىنەز ايقىن سەزىلەدى. ەڭ باستىسى – اقىن قانداي بيىك بەلەستەردى باعىندىرسا دا، تابيعي بولمىسىن، قاراپايىم قالپىن وزگەرتكەن ەمەس. سوندىقتان ونىڭ پوەزياسى ويلى وقىرمانىن قاشان دا قۇشاعىنا تارتادى، باۋرىنا باسادى.
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا ادەبيەتكە جاڭا تولقىن قوسىلدى. بۇل بۋىن پوەزياعا وزگەشە لەپ الىپ كەلدى. ەسەنعالي راۋشانوۆ، ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ، سۆەتقالي نۇرجاندار شىققان كەزەڭدە ادەبيەتكە كەلگەن قاسىمحان بەگمانوۆ تا سول بۋىننىڭ ەڭ تالانتتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
قاسىمحان بەگمانوۆ تا وزىمەن زامانداس بارشا اقىندار سەكىلدى جانۋ، كۇيۋ، قۇلاۋ، تۇرۋ سەكىلدى سوقتىقپالى سوقپاقسىز جولداردان، ءوسۋ ساتىلارىنان، تاجىريبەلەر تەگەرىشىنەن وتكەن اقىنداردىڭ ءبىرى. ول زاڭدىلىق قاي زاماندا دا ءسوز ونەرىن سەرىك ەتكەن قاسيەت يەلەرىنە ءتان تابيعي دۇنيە. شىعارمالارىن تۇتاس قولعا الىپ، ويشا بارلاۋ جاساعاندا اقىننىڭ ماحابباتتان پاراسات دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن جولىن انىق بايقاي الامىز.
اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – تاقىرىپتىق اياسىنىڭ كەڭدىگى مەن كوركەمدىك الەمىنىڭ سان قىرلىلىعى. ونىڭ ولەڭدەرىندە جاستىق شاقتىڭ البىرت سەزىمى مەن ءمولدىر ماحابباتى دا، ۋاقىتتىڭ قاتال ساباعى مەن ءومىردىڭ اششى شىندىعى دا قاتار ءورىلىپ جاتادى. اقىن بىردە جاستىق رومانتيكانى جان دۇنيەسىنىڭ نازىك يىرىمدەرى ارقىلى بەينەلەسە، ەندى بىردە تاريحي تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن، تۋعان جەر مەن اتامەكەننىڭ قاسيەتىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق تولعانىسپەن زەردەلەيدى. وتكەن مەن بۇگىندى سالىستىرا وتىرىپ، ادام عۇمىرىنىڭ وتكىنشىلىگىنە، دوستىقتىڭ قادىرىنە، ۋاقىتتىڭ وزگەرمەس زاڭىنا وي جىبەرەدى.
سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە اقىن:
ءوتتى باستان قيىن-قىستاۋ كوپ كۇندەر،
قيالىمدا ەلەس بولىپ وتتىڭدەر.
جاس كەزىمدە بىرگە جۇرگەن كوپ دوستار،
نەگە مەنى جالعىز تاستاپ كەتتىڭدەر، – دەپ، ءومىردىڭ تالاي بەلەسىنەن بىرگە وتكەن دوستارىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. كوپتىڭ ورتاسىندا جۇرسە دە، جۇرەك تۇكپىرىندەگى جالعىزدىق سەزىمى مەن وكىنىشتىڭ تابى انىق اڭعارىلادى. اقىن ءۇشىن مۇنداي ساتتەردەگى ەڭ جاقىن سىرلاس تا، جانعا مەدەت بولاتىن جۇبانىش تا – پوەزيا. سوندىقتان ول مۇڭىن ولەڭگە ايتىپ، جۇرەگىندەگى شەردى جىر ارقىلى تارقاتادى.
قاسىمحان بەگمانوۆ – الىپتاردىڭ الدىن كورىپ، جاقسىلاردىڭ جانىندا كوپ جۇرگەن، جىلى ءسوز، باعىت، باتاسىن العان باقىتتى اقىنداردىڭ ءبىرى دەمەسكە بولمايدى. 1980 جىلى اقىننىڭ «باستاۋ» اتتى تۇڭعىش كىتابى جارىق كوردى. ول ءوزىنىڭ سۇحباتتارىندا: «مەنىڭ ءبىرىنشى كىتابىم جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ رەسەنزياسىمەن جارىق كوردى. تۇساۋىمدى كەستى. مەن جۇمەكەن مەن وتەجاننىڭ باتاسىمەن ساعات اشىمبايەۆتىڭ قولداۋىمەن العاشقى كىتابىمدى شىعارعان اداممىن» - دەۋى، وسى ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى.
ول شىنىندا دا پوەزياعا كەزدەيسوق كەلگەن جوق. ولەڭگە كەلەر جولدا وعان قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى تۇلعالارى وڭ پىكىر بەردى. «تەڭىزدىڭ ءدامى – تامشىدان. پوەزيانىڭ پارقىن ءاۋ، دەگەن ۇنىنەن ايىراتىن ادەبي ورتانى ول ءبىر ولەڭى ارقىلى ەلەڭ ەتكىزدى. تىرناقالدى تۋىندىلارى ءوزى ايتقانداي،قازاقتىڭ ايماڭداي اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ءسۇيىنشى سوزىمەن جارىق كورءدى. العاش توماعاسىن سىپىرىپ، توپقا سالىپ، تۇساۋىن كەسكەن دە سول جۇمەكەن اعاسى بولاتىن. ول قاسىمحاننىڭ ولەڭدەرىندەگى ءورشىل مىنەزگە، وزىنشە ورنەك ىزدەۋگە تالپىنعان بەتالىسىنا ءسۇيسىندى. «...تالانت – قۇنارلى توپىراق قانا.توپىراق وزدىگەنەن ءونىم بەرمەيدى، وعان ءدان سەبۋ، ونى كۇتىپ، باپتاۋ كەرەك. سوندا عانا ول ىرىس-بەرەكەگە اينالادى. قاسىمحان مىنا جيناعىمەن توپىراعىن تانىتتى...» دەپ، ۇلكەن سەنىم ارتتى. سەنىم الدامادى.
قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ەلەۋلى بەلەستەردىڭ ءبىرى – «كۇرەڭبەل»جىر جيناعى. وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن بۇل كىتاپ اقىننىڭ ادەبيەتتەگى ورنىن ايقىنداي ءتۇستى. وسى كەزەڭدە ونىڭ پوەزياسى اشىربەك سىعاي، قادىر مىرزا ءالى، تۇمانباي مولداعالييەۆ، دۋلات يسابەكوۆ، تەمىرحان مەدەتبەك، ءىليا جاقانوۆ سىندى ءسوز ونەرى ساڭلاقتارىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ، جوعارى باعاسىنا يە بولدى. اسىرەسە، قادىر مىرزا ءالى مەن تۇمانباي مولداعالييەۆتىڭ ارنايى ماقالا جازىپ، جۇرەكجاردى لەبىز ءبىلدىرۋى – اقىن تالانتىنىڭ ادەبي ورتا تاراپىنان لايىقتى مويىندالعانىنىڭ ايقىن دالەلى دەر ەدىك.
دەسە دەگەندەي، قاسىمحان اقىننىڭ شىعارمالارى ۋاقىت اعىنىنا ىلەسىپ، ىلگەرىلەي بەردى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ تاقىرىپتىق اۋانى كەڭ، مازمۇنعا باي، بوياۋى قانىق.
ءاربىر اقىن ءبىر قۇبىلىس دەسەك، ونىڭ كوركەم قيالىن شىڭدايتىن، كوڭىل كوكجيەگىن كەمەلدەندىرەتىن وسكەن ورتا، تۋعان مەكەنى. ول سۇلۋلىق ادام جانىنا تۇرتكى سالماي تۇرمايدى. قاسىمحان بەگمانوۆ پوەزياسىنىڭ التىن بەسىگى – اۋىل. قورعانى – قاراتاۋ. جايلاۋى – دالا. ونىڭ جىرلارىندا اۋىل جاي عانا مەكەن ەمەس. ءومىردىڭ باستاۋ بۇلاعى. ول تۋعان جەر تاقىرىبىن سىرتقى سۋرەتتەۋمەن عانا شەكتەمەي، ونى ءوزىنىڭ رۋحاني الەمىمەن ساباقتاستىرا جىرلايدى. مۇنى اقىن:
وسى اۋىلدىڭ ءبىر كەزدە ءوندىرى ەدىم،
وتكەندى ويلاپ جان-جاققا تەلمىرەمىن.
ارمانشىل ەم، پاك ەدىم، العاش رەت،
وسى اۋىلدا ولەڭ بوپ مولدىرەدىم، – دەگەن جولدار ارقىلى اسەرلى جەتكىزەدى. بۇل شۋماقتاعى تىڭ تىركەس، تۇسپال، تەڭەۋلەر اقىننىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىنىڭ ءدال وسى اۋىلدا قالىپتاسقانىن اڭعارتاتىن كوركەم مەتافورا بولىپ تابىلادى. ليريكالىق كەيىپكەر تۋعان اۋىلىن بالالىقتىڭ، تازالىقتىڭ جانە اقىندىق تالانتتىڭ باستاۋ بۇلاعى رەتىندە قابىلدايدى.
تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش اقىننىڭ عازالدارىندا دا تەرەڭ ليريزممەن ورىلەدى:
كەشە عانا ەلىمدى ەلەڭدەتكەن،
كوشىپ بارا جاتقانداي مەنەن كوكتەم.
ۇيدە كۇتكەن اكەدەي الاڭدايمىن،
جاستىعىما كوشەگە جەلەڭ كەتكەن...
ولەڭدەگى «كوكتەم» مەن «اكە» وبرازدارى جاستىقتىڭ وتكىنشىلىگى مەن تۋعان ءۇيدىڭ جىلۋىن ساباقتاستىرا وتىرىپ، ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ساعىنىشىن اسەرلى بەينەلەيدى.اقىن ۋاقىتتىڭ كەرى قايتپايتىن زاڭدىلىعىن مويىنداي وتىرىپ، جاستىقتىڭ وتكىنشىلىگىن تۋعان جەرمەن ساباقتاستىرا سۋرەتتەيدى.
تۋعان جەردەن جىراقتاۋ تاقىرىبى قاسىمحان پوەزياسىندا ومىرلىك تاڭداۋ مەن اقىندىق تاعدىردىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە بەينەلەنەدى. بۇل تۇرعىدا ونىڭ ءومىر جولى تۋعان جەردەن ءبىلىم مەن ونەر ىزدەپ كەتكەن، ءبىراق تۋعان ولكەگە دەگەن ساعىنىشىن ءومىر بويى جۇرەگىندە ساقتاعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ تاعدىرىن ەسكە تۇسىرەدى. قاسىمحان ءۇشىن دە تۋعان اۋىلدان الىستاۋ – تۋعان جەردەن بەزىنۋ ەمەس، اقىندىق مۇرات پەن ومىرلىك ارماننىڭ جەتەگىنە ەرۋ. اقىننىڭ بۇل كوڭىل كۇيى العاشقى جىر جيناعىندا جاريالانعان:
كورسەتپەدى جولىمدى تالاي تۇمان،
ەستىلمەدى جانىما قالايتىن ءان.
كەشىر، اپا، كەتەمىن شىمكەنتكە،
قىز تۇرماعان اۋىلدا قالاي تۇرام، – دەگەن ولەڭىنەن دە اڭعارىلادى. بىلاي قاراعاندا ازىلگە قۇرىلعانداي كورىنەتىن بۇل شۋماقتىڭ استارىندا جاستىققا ءتان البىرت مىنەز، ۇلكەن ومىرگە ۇمتىلىس جانە تۋعان اۋىلمەن قوشتاسۋدىڭ قيماستىق سەزىمى جاتىر. اقىن يۋموردى ومىرلىك شىندىقپەن ۇشتاستىرا وتىرىپ، تۋعان جەردەن اتتانۋدىڭ باستى سەبەبى كوڭىلدىڭ جەلىگى ەمەس، الىسقا جەتەلەگەن ارمان مەن ونەرگە دەگەن ىڭكارلىك ەكەنىن يشارالايدى.
ءموپ-مولدىر-اۋ بۇل اۋىلدا كوك پەن جەر،
انە اناۋ اتام اسىپ كەتكەن بەل.
ءمۇعالىم مەن اتا-انادان تىعىلىپ،
العاش رەت تەمەكى ۇرلاپ شەككەن جەر. بۇل سۋرەتتى بەينە ادام جانىن قوزعاماي قويمايدى. ولەڭنەن اقىننىڭ تۋعان توپىراققا ءتاۋ ەتكەن تاعزىمىمەن، بالالىقتىڭ ءمولدىر شىندىعى كورىنەدى. ولەڭنىڭ قۇندىلىعى دا وسىندا. مۇندا جاسىرىپ جابۋعا كونبەيتىن ءوءمىرباياندىق دەتال كوركەم شىندىققا اينالعان.
ءبارىن، ءبارىن ءوز كوزىممەن كورگەنمىن،
اناۋ قىردىڭ قىزعالداعىن تەرگەنمىن.
بابايقورعان دالاسىندا وسكەنمەن،
حانتاعىدا دۇنيەگە كەلگەنمىن – دەپ، تۋعان جەرىن مىسىر شاھارىنداي دارىپتەپ، ماساتتانا جىرلايدى. تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن بالالىق شاعىنىڭ جارقىن ەستەلىكتەرىمەن اياۋلى سەزىمگە وراپ، اسەرلى ورنەكتەپ بەرەدى.
قاسىمحان بەگمانوۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا «ەسكى ۇيدە» ولەڭىنە ارنايى توقتالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل شىعارما – ۋاقىتپەن سىرلاسقان، بالالىق شاقپەن قايتا قاۋىشقان جۇرەك ءسوزى. اقىن ءۇشىن ەسكى ءۇي – وتكەن كۇندەردىڭ جۇرناعى عانا ەمەس، انا مەيىرىمى مەن اكە قامقورلىعى، بالالىقتىڭ بەيكۇنا كۇلكىسى ساقتالعان قاسيەتتى مەكەن. سوندىقتان بۇل تۋىندىنى اناعا دەگەن سونبەس ساعىنىشتىڭ كوركەم ەسكەرتكىشى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
اقىن ەلاعاسى جاسىنا كەلگەن شاعىندا تۋعان شاڭىراعىنا ورالادى. ءبىراق باياعى ءۇي سول قالپىندا تۇرعانىمەن، ونى قارسى الاتىن ادامدار جوق.
دەرتى ەدىك، بىرەۋدىڭ سەرتى ەدىك،
اپا، مەن ەسكى ۇيگە ورالدىم.
ول كەزدە جاس ەدىك، ءورت ەدىك،
ۇقپاعان بولارمىن...
وسى شۋماقتاعى وكىنىش قانداي اسەرلى، قانداي تابيعي. قۇيقا تامىرىڭدى شىم ەتكىزىپ، كوزىڭنەن ىستىق مونشاق جاستى ەرىكسىز ىرشىتادى. ولەڭدى وقي وتىرىپ ءاربىر وقىرمان ومىردەگى ءوزىن، وتكەن شاقتاعى بوياماسىز بالاڭ سەزىمىن باستان كەشەدى.
جازۋشى ءا. ءالىمجانوۆتىڭ «ۇستازدىڭ ورالۋى»رومانىندا تۋعان جەرگە ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ ءوزى ەمەس، ونىڭ ءسوزى، رۋحى مەن ەسىمى قايتا ورالاتىنى سەكىلدى، قاسىمحان اقىننىڭ دا بۇل ولەڭىندە تۋعان شاڭىراعىنا ءوزى ەمەس، اقىندىق اڭسارى، بالا كۇنگى ساعىنىشى مەن قيال ەلەسى قايتا ورالادى. سول اڭسار تۋعان ۇياسىن قيماي اينالشاقتاپ ۇشقان قارلىعاشتاي قايتا-قايتا ورالىپ، ليريكالىق كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى ساعىنىشتى تەرەڭ پسيحولوگيالىق بوياۋمەن بەدەرلەيدى. وسى ارقىلى اقىن تۋعان ءۇيدى وتكەن شاقتىڭ بەلگىسى رەتىندە عانا ەمەس، ادام جادىندا ماڭگى ساقتالاتىن رۋحاني قۇندىلىقتىڭ سيمۆولى دەڭگەيىنە كوتەرەدى.
باياعى داۋرەن قيال-عاجايىپ الەمىنە، ەلەستەر ەلشىسىنە اينالعان. ۋاقىت جاڭارعان. بۇگىن ءبارى باسقاشا. قيماس جاندار ومىردە جوق. كەشەگى قاتەلىكتى تۇزەتەتىن اعا قايدا؟! ماڭدايدان سيپايتىن اناڭ شە... ولاردان ەشكىم جوق. تەك قانا قالقايىپ بالالىقتىڭ ءىزى قالعان ءۇي عانا بار.
سوندىقتان اقىننىڭ:
كىم ماعان قۇشاعىن جايادى،
بۇل ءۇيدى يت قانا كۇزەتكەن.
ءومىر عوي، ءومىر عوي باياعى،
مەنى دە جولدار عوي تۇزەتكەن... دەۋى – جالعىز اقىننىڭ ەمەس، ۋاقىت الدىندا تۇرعان ءار ادامنىڭ جان تىلەگى. بۇل ولەڭدەگى ەڭ باستى كەيىپكەر – ساعىنىش دەگەن سەزىم.
ساعىنىش تولقىتپاعان اقىن جوق-اۋ، ءسىرا. تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ءىزىن باسقان اقىنداردىڭ بۇل سەزىمنەن اداسى جوق. بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز دە ءورشىل اقىننىڭ الاپات جىرىنان اۋىزدانعان جانداردىڭ ءبىرى عوي...
اقىننىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى كەيدە جاستىق داۋرەندە كوڭىل تورىنەن ورىن العان ارۋدىڭ بەينەسىن ىزدەپ، ساعىنىشقا بەرىلەدى. كۇزدىڭ مۇڭدى كورىنىسى وتكەن كۇندەردىڭ ەلەسىن قايتا تىرىلتكەندەي اسەر قالدىرادى:
الماتىعا تاعى اينالىپ كۇز كەپتى،
ءوز جونىمەن قىز كەتتى.
بۇلدىراعان بۇلدىر-بۇلدىر ەلەس كۇن،
نەگە بۇگىن ىزدەتتى... دەگەن جولداردا ۋاقىتتىڭ الىستاتىپ اكەتكەن شاقتارى مەن كومەسكىلەنگەن سەزىمدەردىڭ قايتا جاڭعىرۋى شىنايى سۋرەتتەلەدى. اقىن سول ءبىر ساعىمداي بۇلدىر شاقتاردى جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ، وتكەن كۇننىڭ ەلەءسى ارقىلى بۇگىنگى كوڭىل كۇيىن بەينەلەيدى.
ۋاقىتتپەن بىرگە اقىن شىعارماشىلىعى دا ەسەيە تۇسەدى. كەشەگى قىرىق جاسقا دەيىن ليريكالىق شىعارمالاردىڭ شىراعىن مازداتقان اقىننىڭ ۇستاعان باعىتى دا، ارقالاعان جۇگى دە ەندى سالماقتانا تۇسكەنىن اڭعارامىز. جانرلىق تۇرعىدان دا ءبىر سارىندى ەمەس. كوركەمدىك دەڭگەيى مەيلىنشە كەمەلدەنە ءتۇستى. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – قالىپتاسقان پوەتيكالىق تاپتاۋرىندارعا بوي الدىرماي، وزىندىك كوركەمدىك ىزدەنىسكە ۇمتىلۋى. ول ءداستۇرلى قارا ولەڭ ۇلگىسىمەن شەكتەلىپ قالماي، كەيىنگى تۋىندىلارىندا بەس جانە التى تارماقتى ولەڭ قۇرىلىمىن ءجيى قولدانىپ، پوەتيكالىق ءورىسىن كەڭەيتەدى. سونىمەن قاتار ەگىز ۇيقاس ءتاسىلىن جۇيەلى پايدالانۋ ارقىلى ولەڭنىڭ ىرعاقتىق ۇيلەسىمىن كۇشەيتىپ، ويدىڭ تۇتاستىعىن ساقتايدى. مۇنداي پىشىندىك ىزدەنىستەر اقىننىڭ شىعارماشىلىق قولتاڭباسىن دارالاپ، ولەڭنىڭ اسەرلىلىگى مەن اۋەزدىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. بۇل ەرەكشەلىك تومەندەگى جىر جولدارىنان انىق بايقالادى:
قايران تۇركى دۇنيەسىنەن اينالدىم،
كوكىرەگىمدى بۇگىن اۋىر قايعى الدىڭ.
ازاپ شەكتىم تۇمانىندا ويلاردىڭ،
بارلىق تۇرىك بىرىگەتىن كۇن تۋىپ،
جەڭىسىمدى ۇرپاقتارمەن تويلارمىن...
كوركەم ادەبيەتتەگى قالامگەردىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – پرينسيپشىلدىك. ادەبيەت – اردىڭ ءىسى دەسەك، اقىننىڭ ءار ءسوزى دە ار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋۋى كەرەك. قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىنا ءتان باستى ەرەكشەلىك – وسى. ول اق قاعازعا ادالدىقتى بارىنەن بيىك قويادى. سوندىقتان ونىڭ ولەڭدەرىنەن ورىنسىز تىركەس، ارتىق تارماق، جىلتىراق ءسوز تاپپايسىز. ءاربىر شۋماق جۇرەكتەن ءوتىپ، وي قازانىندا قايناپ، كوركەمدىك سۇزگىدەن وتكەن سوڭ عانا وقىرمانعا جول تارتادى.
اقىن شىعارماشىلىعىندا تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەسى دە ەرەكشە مانگە يە. ول ماحامبەتكە مۇڭ شاعىپ، مۇستافامەن سىرلاسىپ، ءنازىر تورەقۇلوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ، قانىش ساتبايەۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ سىندى ۇلتتىڭ تاۋ تۇلعالى پەرزەنتتەرىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەدى. ال ادەبيەت الەمىندەگى ۇزەڭگىلەس دوستارىنىڭ ءبىرى، بۇگىندە ومىردەن وتكەن ەسەنعالي راۋشانوۆقا ارنالعان جىرلارىندا اقىننىڭ دوسقا دەگەنساعىنىشى، رۋحاني ادالدىعى ەرەكشە اسەرلى ورنەكتەلەدى.
جىلدار وتكەن سايىن اقىننىڭ قالامى عانا ەمەس، ويى دا كەمەلدەنە ءتۇستى. العاشقى ليريكالىق ولەڭدەرىندەگى سەزىم مەن سىردىڭ ورنىنا ۋاقىت وتە كەلە ۇلت تاعدىرى، تاريحي تۇتاستىق، ادامزاتتىق قۇندىلىقتار، ءومىر مەن ءولىم، ماڭگىلىك پەن جالعان دۇنيە تۋرالى تولعامدار باسىمدىق الا باستايدى. وسىلايشا قاسىمحان بەگمانوۆ شاعىن ليريكالىق جانرلاردىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ، فيلوسوفيالىق تىنىسى كەڭ تولعاۋلار مەن كولەمدى داستاندارعا باتىل قالام تارتتى. بۇل – اقىننىڭ شىعارماشىلىق ورەسىنىڭ وسكەنىن، تاقىرىپتىق اياسىنىڭ كەڭەيگەنىن تانىتاتىن تابيعي قۇبىلىس.
سونىڭ ءبىر ايقىن كورىنىسى – «دۇنيە» تولعاۋى. ءومىردىڭ وتكىنشىلىگىن مويىنداي وتىرىپ، ەل مەن جەردىڭ، ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا الاڭدايدى. ونىڭ تولعانىسى اسان قايعىنىڭ مۇڭىمەن، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ رۋحاني الەمىمەن استاسىپ جاتادى.
ءتورى مە دەپ جۇماقتىڭ،
دۇنيە، سەنى ۇناتتىم.
اسان قايعىنى زارلاتىپ،
ءياسساۋيدى جىلاتتىڭ...
وسى ءتورت تارماقتىڭ وزىندە-اق ۇلكەن فيلوسوفيالىق وي جاتىر. اقىن ادامزاتتىڭ دۇنيەگە قۇمارلىعى رۋحاني قۇندىلىقتاردى كەيىنگە ىسىرىپ بارا جاتقانىن اششى مىسقىلمەن دە، وكىنىشپەن دە جەتكىزەدى. بۇل – قاسىمحان بەگمانوۆ پوەزياسىنىڭ تەك سىرشىل ليريكامەن شەكتەلمەي، ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن، قوعامنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن كەمەل شىعارماشىلىق كەزەڭگە كوتەرىلگەنىنىڭ ايقىن بەلگىسى. بۇل سوزىمىزگە اقىننىڭ «قۇلان يەك، قۇبا تاڭ» اتتى كىتابىنداعى شىعارمالارى تولىق جاۋاپ بەرەدى.
وسى تۇستا قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ كەڭ تىنىستى تولعاۋلارى مەن ەپيكالىق قۋاتى مول داستاندارىنا از-كەم توقتالعان ءجون. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ كەمەل كەزەڭىن ايقىندايتىن بۇل تۋىندىلار ونىڭ ليريك اقىن عانا ەمەس، تاريحي سانانى كوركەمدىكپەن كەستەلەي العان ەپيك قالامگەر ەكەنىن دە تانىتادى. جىر جيناعىنا ەنگەن «الاشوردا اماناتى»، «شەرلى تۇركىستان»، «مەنىڭ مۇستافام»، «ەر توستىك» سەكىلدى كولەمدى شىعارمالار – وسىنىڭ ايعاعى.
اقىننىڭ تۋعان ەل، جەر تاقىرىبىنداعى تولعانىستارىنىڭ ىشىندە ۇلكەن تۇركىستانعا ارنالعان ولەڭدەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. «شەرلى تۇركىستان» شىعارماسىندا قاسيەتتى ولكەنءىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاريحي تاعدىرى مەن رۋحاني بءىتىمى مۇستافا شوقايدىڭ بولمىسى ارقىلى تەرەڭ سەزىممەن بەينەلەنەدى:
ءجۇز جىلدىقتار اعادى،
قۇراننىڭ اسىل پاراقتارىندا،
عاسىردىڭ قاتال ساباقتارىندا.
دومبىرالاردىڭ ساعاقتارىندا،
قازاقتىڭ تارتقان تاباقتارىندا...
اقىن بۇل جولدار ارقىلى تۇركىستاندى ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن ساقتاعان قاسيەتتى كەڭىستىك رەتىندە تانيدى. عاسىرلاردىڭ قاسىرەتى مەن حالىقتىڭ تاعدىرى اقىن جۇرەگىنەن ءوتىپ، ەلدىك رۋحپەن استاسقان سىرلى جىرعا اينالادى. وسىنداي رۋحتاعى قانداي بولماسىن ەپيكالىق تولعانىستارىندا اقىننىڭ ازاماتتىق ءۇنى مەنۇلتتىق مۇڭى، پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگى ۇنەمى قاتار جۇرەدى، اڭعارعان جانعا ايقىن سەزىلەدى.
بۇل تۋىندىلار اقىننىڭ شالقار شابىتىنبۇرىنعىدان دا ەسەلەپ، وي اۋقىمى ۇلتتىق تاريح، ازاتتىق رۋحى، ەلدىك مۇرات سەكىلدى ءىرى تاقىرىپتارمەن ساباقتاستىرادى. جىردىڭ ەكپىنى كەيدە بۇرقان-تالقان مىنەزبەن قاراتاۋدىڭ تاسقىندى بۇلاعىنداي بۋىرقانىپ، كەيدە سىرداريانىڭ اعىسى استىمەن اققان ارناسىندايباياۋ سىرعيدى. سول قۋاتتى ىرعاق پەن تەرەڭ تولعانىس وقىرماندى دا ءوز يىرىمىنە تارتىپ، اقىن جۇرەگىندەگى الاپات سەزىممەن بىرگە تىنىستاۋعا جەتەلەيدى.
بۇل سوزىمىزگە جارقىن مىسالىنىڭ ءبىرى، اقىننىڭ – «تاشكەنتپەن قوشتاسۋ» تولعاۋى. كەزىندە الاش ارىستارى مەن قازاقتىڭ تالاي اسىل تۇلعاسىن باۋىرىنا باسقان قاسيەتتى تاشكەنتتىڭ بۇگىنگى تاعدىرىنا كۇيزەلەدى. ءبىر كەزدە قازاق رۋحانياتىنىڭ التىن بەسىگى بولعان شاھاردىڭ ەندى ءوز ۇلتىنىڭ ۋىسىنان سۋسىپ، جات قولىندا قالۋىاقىننىڭ جۇرەگىن سىزداتادى. سول وكىنىش وتى تولعاۋدىڭ ءون بويىنا وزەك بولىپ تارتىلىپ، اقىننىڭ جان ايقايىنا اينالادى:
الاساپىران القاكول، سۇلاما قيىن كەز دە ەستە،
تاشكەنت ءبىزدىڭ الاشتىڭ ءتىلىن ۇمىتقان،
سويلەيدى بۇگىن وزبەكشە.
قايران، جيدەلىبايسىن – اتامەكەنىم باياعى،
ءبايبورى بابام جايلاعان ولكە سايالى،
سول ءتۇنى مەنى ارۋاقتار تۇگىل، جۇلدىزدى اسپان ايادى...
بۇل تولعاۋداعى اقىننىڭ جەكە مۇڭ-شەرى دەسەك، قاتەلەسەمىز. مۇندا تاريحي ارقاۋىمىزدىڭ تارىلاباستاۋى، ۇلتىنىڭ پاتريوت پەرزەنتى رەتىندە ونىڭ كۇيىنىشى مەن رۋحاني قاسىرەتى ايقىن سەزىلەدى.
قاسىمحان بەگمانوۆ پوەزياسىنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى قادىر ءمىرزا-الى دە جوعارى باعالايدى. ول اقىننىڭ تولعاۋلارىن ەجەلگى جىراۋلار پوەزياسىنىڭ تابيعي جالعاسى رەتىندە باعالاپ: «قاسىمحان بەكمانوۆتىڭ پوەماسىنا ۇستىرتتىك، اسىعىستىق، ۇزىندىلىك، سالعىرتتىق مۇلدەم جات قۇبىلىس. ول نەنى بولسا دا جانى ورتەنىپ، ەگىلىپ، توگىلىپ جازادى، ەڭ سوڭعى تامشىسىنا دەيىن سارقىپ، تاۋسىلىپ جازادى»، – دەپ اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ەموسيالىق قۋاتى مەن كوركەمدىك تۇتاستىعىنا ءدال باعا بەرەدى.
جالپى، اقىن پوەزياسىنىڭ قۋاتى نەدەنقۇرالادى؟ ول – ءسوزدىڭ مولدىعىنان ەمەس، ءسوزدىڭسالماعىنان؛ ويدىڭ كوپتىگىنەن ەمەس، ونىڭتەرەڭدىگىنەن؛ سەزىمنىڭ اسىرەلىگىنەن ەمەس، شىنايىلىعىنان تۋادى. اقىننىڭ سوزدىك قورى، توسىن تەڭەۋلەرى، ءدال مەتافورالارى، استارلى ويىمەن ءومىر قۇبىلىستارىن كۇتپەگەن قىرىنان تانىتاءبىلۋى – قاسىمحان اقىننىڭ پوەزياسىنىڭ باستىبايلىعى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ونىڭ اقىندىقلابوراتورياسى اسا باي ءارى وزىندىك قولتاڭباسىايقىن.
ول قاراپايىم قۇبىلىستىڭ وزىنەن ۇلكەن فيلوسوفيا تابا بىلەدى. كوپتىڭ كوزى كورگەنىمەن، كوڭىلى اڭعارا بەرمەيتىن اقيقاتتى ءبىر-اق اۋىز ولەڭمەن تۇيىندەپ تاستايدى. اقىننىڭ باستى ەرەكشەلىگىءنىڭ ءبىرى وسى تۇس. ونىڭ ولەڭدەرىن وقىعاندا «وسىنى نەگە بۇرىن ەشكىم ايتپاعان؟» دەگەن اسەرگە بولەنەسىڭ.
ماسەلەن، «قارا قاعاز» ولەڭىندەگى:
...فاشيستەردەن قورىققان جوق بۇل اۋىل،
قورىقتى تەك حات تاسيتىن جانداردان... دەگەن ەكى جولدىڭ وزىندە تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ قاسىرەتى تۇر. مايدانداعى وقتان ەمەس، «قارا قاعاز» اكەلەتىن پوشتاشىدان ۇرەيلەنگەن اۋىلدىڭ پسيحولوگياسى ەكى-اق تارماقپەن بەدەرلەنگەن. مۇندا اقىن سوعىستىڭ ەڭ اۋىر سالماعىن قارالى حاباردا جاتقانىن ءدال تاپقان.
ال «ەلەگياداعى»:
جالاڭاش كەلىپ ومىرگە،
وتەدى ادام جالاڭاش... دەگەن جولدار – ادام عۇمىرىنىڭ ماڭگىلىك اقيقاتىن بارىنشا قاراپايىم قالىپتا ءتۇيىندەيدى. بايلىق تا، مانساپ تا، داڭق تا ادامنىڭ ماڭگىلىك ەنشىسى ەمەس ەكەنىن اقىن ۇزاق تولعاماي-اق، ەكى تارماقپەن سانامىزعا سىڭىرەدى.
«بوكەن» ولەڭىندەگى:
كەلگەندە قاشىپ قاسقىردان،
ادامدار وقپەن قارسى الدى... دەگەن تارماقتار دا وقىرماندى ەرىكسىز ويلاندىرادى. تابيعاتتىڭ جىرتقىشىنان قاشقان ءتۇز تاعىسىن ادام بالاسىنىڭ ءوزى اجال قۇشاعىنا يتەرەدى. بۇل جەردە اقىن اڭ تاعدىرىن عانا ەمەس، ادامزاتتىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسىنا بەرىلگەن اششى ۇكىمدى دە استارلاپ جەتكىزەدى.
قاراتاۋ – قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەن عانا ەمەس، اقىندىق بولمىسىنىڭ قاينار كوزى. سول قاسيەتتى توپىراقتان باستاۋ العان قوڭىر جىر ۋاقىتپەن بىرگە كەمەلدەنىپ، ۇلتتىق پوەزيانىڭ كوركەم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن رۋحاني مۇراعا اينالدى. سوندىقتان قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ پوەزياسى تۋعان ولكەنىڭ تابيعاتىن عانا جىرلامايدى، قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ قوڭىر ءۇنىن، ۇلت رۋحىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن كەلەر ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە اماناتتايدى.
اسقار دۇيسەنبى
اقىن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
