2016 جىلى جازدا رەسەيلىك باق-تا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەڭ كوپ تالقىلانىپ جۇرگەن ماسەلە – داعىستانداعى ايەلدەردىڭ سۇندەتتەلۋى. مۇنداي ءداستۇردى فيلمدەردەن ەستىپ-بىلىپ جۇرگەنىمىز بولماسا، كوپ ايتىلىپ، جاريالانباعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. "ءشول دالانىڭ گ ۇلى" فيلمىندەگى باس كەيىپكەردىڭ ءومىرى دە وسىعان ۇقساس. تەك ول فيلم افريكانىڭ سومالي جەرىندە ورىن العان بولسا، داعىستاندا دا قىزداردىڭ سۇندەتتەلۋى ىقىلىم زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر ەكەن. بۇل تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان. وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن جۋرناليست سۆەتلانا انوحينانىڭ ماقالاسىن بەرۋدى ءجون كوردىك.

 «داپتار» پورتالىندا 1 تامىزدا جۋرناليست سۆەتلانا انوحينانىڭ «وبرەزاننىە جەنششينى رەجۋت دوچەرەي»، ال ەكى اپتادان كەيىن «پراۆوۆايا ينيسياتيۆا» دەگەن ماقالا شىقتى.

«ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ اياسىندا حالىقارالىق نورمانىڭ بۇزۋلۋىنا قاراماستان، ايەلدەردىڭ سۇندەتتەلۋى ءالى دە ساقتالۋدا»،- دەيدى اۆتور بۇۇ-نىڭ ەسەبىن العا تارتا وتىرىپ.

ماقالانىڭ اۆتورلارى كەيىپكەرلەرى ارقىلى قىزداردىڭ سۇندەتتەلۋى ءالى دە داعىستاننىڭ ءبىرقاتار ايماقتارىندا تارالعانىن ايعاقتايدى جانە مۇنىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ كورەدى.

2016 جىلدىڭ جازىنا دەيىن داعىستاندا قىزداردىڭ سۇندەتتەلۋى جايلى بۇرىن-سوڭدى قوزماعان تاقىرىپ بولعان.

سۆەتلانا انوحينا – «وبرەزاننىە جەنششينى رەجۋت دوچەرەي» اتتى ماقالانىڭ اۆتورى داعىستانداعى ايەلدەردىڭ سۇندەتتەلۋ ماسەلەسى ونىڭ نازارىنا نە سەبەپتى ىلىككەنى جايلى بي-بي-سي-عا بەرگەن سۇحباتىندا ايتىپ بەردى:

«سۇندەتتەۋ ۇلدارعا عانا ەمەس، قىزدارعا دا جاسالاتىنىن مەن العاش رەت 82-جىلدارى، ارىپتەستەرىمنەن  ەستىدىم. ول كەزدە 25 جاستا بولاتىنمىن.

ول ماعان بالا كۇنىندە 10-12 جاستاعى قىزدارمەن بىرگە دەلىتكىلەرىن كەسەتىن كەمپىردىڭ ۇيىنە اپارعانىن ايتتى. بۇل مەن ءۇشىن شوك بولدى. اسىرەسە قويلاردىڭ ءجۇنىن قىرقۋعا ارنالعان قايشىمەن وپەراسيا جاساعانى قاتتى تاڭ قالدىردى. ءبىراق مەنىڭ ارىپتەسىم بيىكتاۋلى ايماقتاعى اۋىلدان بولعان سوڭ، بۇل ەسكى سالت-داستۇرلەردىڭ قالدىعى دەپ ويلاعانمىن.

ەكىنشى رەت، مەن بۇل تاقىرىپپەن 2003 جىلى بەتپە-بەت كەلدىم. سول كەزدە جۇمىس جاساپ جۇرگەن «چەرنوۆيك» گازەتىنىڭ رەداكسياسىنا حيدجابتاعى جاس قىز كەلدى. ماقالاسىن اكەلدى، ءبىراق بىردەن كەتىپ قالمادى. ول ماعان ءوزىنىڭ ءومىرى جايلى ايتىپ بەردى. اڭگىمەسى كوڭىل كوتەرەرلىك ەمەس ەدى – ول ءساتسىز تۇرمىسقا شىققانىن، كۇيەۋى ءدىندار ادام بولعاندىقتان، سەگىز ايلىق قىزىن سۇندەتكە وتىرعىزاتىن ايتقان كۇيەۋىنەن كەتىپ قالعانىن ايتتى.

2007 جىلى رەسپۋبليكالىق گازەتتەرىنىڭ ءبىرى «اس-سالامدا» قىزداردى ءپىشتىرۋ كەرەكتىگى جايلى جازىلعان ماقالا وقىپ قالدىم. كەيىننەن يۋ.يۋ.كارپوۆانىڭ «جەنسكوە پروسترانستۆو نارودوۆ كاۆكازا» كىتابى قولىما ءتۇستى. ول كىتاپتا دا قىزداردىڭ سۇندەتتەلۋى جايلى ايتىلعان.

2013 جىلى داعىستاننىڭ باستى گازەتتەرىنىڭ بىرىندە سۇندەتتەۋ كەزىندە ناقتى نەنى كەسۋ كەرەك جانە قانداي ماقساتپەن جاسالاتىنى ايتىلعان ماقالا جارىق كوردى. فيزيكالىق جاقىندىق كەزىندە ايەلدىڭ ءلاززات الۋىنا توسقاۋىل جاساۋ ماقساتىندا جاسالاتىن كورىنەدى.

«داپتار» پورتالى قۇرىلعان كەزدە مەن شەف-رەداكتور رەتىندە اقپارات جيناپ، تانىستارىمنان سۇراستىرا باستادىم. بەلگىلى بولعانداي، جاقىن قۇربىلارىمنىڭ اراسىندا سۇندەتتەلگەن ەكى جاس ايەل بار ەكەن.

اۋىلداردا بۇل ءداستۇر ساقتالعاندىعى انىقتالدى. سۇندەتتەلمەگەن قىز «قىدىرىمپاز، جۇرگىش» بولادى-مىس.

كەيىننەن مەن ەتنوگراف رەتىندە بۇل سۇراقتى زەرتتەپ جۇرگەن قىزبەن جولىقتىم. ونىق ماعان كوپ كومەگى ءتيدى. ول كوپ ەلدى ارالاعان. مەنىمەن بولىسكەن قۇندى ماقالاسى بار.

داعىستاننىڭ ءبىرقاتار تاۋلى ايماقتارىندا بۇل ءداستۇر ءالى دە جالعاسىن تابۋدا

سۆەتلانانىڭ كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى – زۋحرا (اتى وزگەرتىلگەن)

«جاسىم 6-7-لەردىڭ شاماسىندا بولاتىن. جاز كەزى، 90-جىلدار ەكەنى ەسىمدە. انام مەنى جاز ايلارىندا اۋىلعا جىبەرەتىن. ءوزى قالاعا قايتىپ كەتەتىن. انام جۇمىس ىستەدى، مەن تاتەمنىڭ قولىندا قالاتىنمىن.

ءبىر كۇنى تاتەم مەنى جۋىنداردى... جۋىندىرىپ بولعان سوڭ، ول انامنىڭ باسقا تاتەسىن شاقىرىپ، ءبىزدىڭ تىلىمىزدە: «مۇنى جاساۋىمىز كەرەك...نەگە؟ نەگە ءالى كۇنگە دەيىن؟...» دەپ ايتىپ جاتتى.

ول كەزدە ۇيالى تەلەفون جوق بولاتىن، ەشقانداي بايلانىس بولمادى. مەن بىلمەيمىن، مۇمكىن بايلانىس بولعاندا، انامنان رۇقسات سۇرايتىن بە ەدى؟ مۇمكىن سۇراماس پا ەدى...

سول كۇننىڭ ەرتەسى-اق ولار مەنى اۋىلداعى كەمپىردىڭ ۇيىنە اپاردى. ءسويتىپ ماعان ايتتى: «سەن قورىقپا، ءقازىر ول ساعان شاعىن وپەراسيا جاسايدى».

بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي وپەراسيا كورمەگەن مەن تۇسىنبەي تۇرىپ قالدىم. ارينە، قورىققانىم تاعى بار.

ءبىراق، كەمپىر ماعان سولاي ىستەۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ايتتى: «سەن ناعىز ايەل اتاناسىڭ، ناعىز مۇسىلمان اتاناسىڭ، سالتىمىز بويىنشا ءبارىن جاساۋىمىز كەرەكپىز».

مەن تۇرىپ تۇردىم، ولار مەنىڭ ءىش كيىمىمدى ءتۇسىرىپ، كويلەگىمدى كوتەردى، تاتەم قولىمدى قوزعالتا الماۋىم ءۇشىن ارقامنان قىسىپ ۇستاپ تۇردى.

مەنىڭ بۇدان قورقىنىشىم ۇلعايا ءتۇستى، ءالى ەسىمدە...

سوسىن ول قايشىسىن الدى. ول ۇلكەن بولىپ كورىندى. مانيكيۋر جاسايتىن قايشى ەمەس، ول – انىق.

البەتتە، مەن جىلاي باستادىم. قاتتى قورىقتىم. تاتەم ءبىزدىڭ تىلدە: «تىنىشتال، جىلاما» دەپ ايتىپ جاتتى. «ءبارى ءبىتتى، تەز ارادا ءبارى ءبىتتى» دەپ جۇباتتى.

سپيرتپەن دە، يودپەن دە وڭدەمەي-اق، ءىش كيىمىمدى تەز كيگىزە سالدى. بۇل مەنىڭ انىق ەسىمدە.

كەيىننەن مەن گەپاتيت بولىپ اۋىرىپ قالدىم. ءتىپتى، انامنىڭ ءوزى وسىنىڭ سالدارىنان دەپ ويلادى. ەكى نۇسقا بار: ءبىرى وسىنىڭ سالدارىنان بولدى نەمەسە ستوماتولوگقا بارعانىمنان. ءقازىر ناقتى ايتا المايمىن.

ماعان وتە اۋىر بولدى. ۇيگە قاراي جۇگىرىپ، قاشىپ شىققانىمدا، ءتىپتى، ەشقانداي اۋىرۋدى دا سەزبەدىم.

قورقىنىشتان قاتتى دىرىلدەدىم. قاتتى قورىقتىم.

انام كەلگەن كەزدە بىردەن بولعان جايتتىڭ ءبارىن ايتىپ بەرگەنىم ەسىمدە. سول كەزدە وتە قىنجىلدىم، ويتكەنى ەشكىم رەنجىتپەيتىن، كوڭىلىمە قاياۋ تۇسىرمەيتىن وتباسىدا تاربيەلەندىم. ماعان ەشكىم قول كوتەرمەيتىن.

مەنى ۇيدە ءبارى جاقسى كورەتىن: اكەم، انام، اعام. ايالاپ ۇستايتىن ورتادا وسكەن ماعان بىردەن وسىنداي دورەكىلىك تانىتتى. ءومىرى ۇمىتپايتىن سترەسس الدىم.

انام قولىمنان ۇستاپ الىپ، تاتەمە بارعانى ءالى ەسىمدە. ۇلكەن داۋعا ۇلاسىپ ەدى! ولار ءبىزدىڭ تىلىمىزدە ۇرسىسىپ جاتتى. انام وتە اشۋلى، نارازى بولدى.

بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن شىن مانىندە، بىلمەيمىن. تاتەم ءجاي كەرەكتىگىن ايتاتىن، ءبارى سولاي ىستەيدى، ويتكەنى بۇل – ءسالت-داستۇرىمىز. تاتەم مەنى جۇباتقاندا: «ەندى سەن ادەپتى قىز بولاسىڭ» دەپ ايتاتىن. اشىعىن ايتقاندا، «ەستى، جۇرگىش ەمەس» دەگەن ماعىنادا. ءبىراق ول كوبىنە ءداستۇرىمىزدى ايتىپ، سولاي دۇرىس ەكەنىن العا تارتا بەرەتىن.

مەن ءۇشىن بىرەۋدىڭ شەشىم قابىلداعانى جانىما باتادى.

قىزىم ءوسىپ كەلە جاتىر، ءقازىر 8 جاستا جانە اۋىلعا بارعان سايىن قىزىمنىڭ قاسىنان ءبىر ەلى ايىرىلمايمىن نەمەسە اناممەن بىرگە جۇرەدى. كۇيەۋىم ەكەۋمىز ونى سۇندەتتەمەيمىز دەپ شەشتىك.

 وسى ماسەلە كوتەرىلگەندە، اۋىلداعىلار نارازىلىق ءبىلدىردى. «بۇل– ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز، كىمنىڭ قانداي شارۋاسى بار» دەپ تۋىستارىم دا نارازى بولدى. تۇسىنگەنىم، بۇل ءالى جالعاسىپ جاتىر».