يسلامداعى نەكە ۇعىمى، ءمانى مەن ماڭىزى، شارتتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ سونىمەن قاتار يسلامداعى تالاق ۇعىمى، ول قانداي جاعدايدا ايتىلادى؟ ءبىز بۇگىن وسى جانە وزگە دە ساۋالدار توڭىرەگىندە يسلامتانۋشى ابدۋسامات قاسىممەن سۇحباتتاسقان بولاتىنبىز.
– سوڭعى كەزدەرى ب ا ق بەتتەرىندە نەكە، تالاق ماسەلەلەرى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. اقپارات لەگى اتالمىش ماسەلەگە ەلدەگى ءدىندارلاردى كىنالاۋدا. وسى جاعدايعا بايلانىستى ءوز پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى؟ شىنىندا بۇل ءدىندارلاردىڭ كىناسى مە؟
– شىنتۋايتقا كەلگەندە، يسلامدى دۇرىس ۇستاناتىن شاڭىراقتا اجىراسۋ قۇبىلىسى وتە از ورىن الادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق، سوڭعى جىلدارى سوتتا قارالاتىن ازاماتتىق ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – نەكە بۇزۋ ەكەن. اجىراسۋعا ارىز بەرۋشىلەر سانى جىل سايىن ارتۋدا. اسىرەسە، وسى ەكى-ۇش جىلدا، 20-30 ارالىعىنداعى جاستار اراسىندا اجىراسۋ وتە كوپ دەلىنگەن. ال، ەندى، ءوتىنىش بىلدىرۋشىلەردىڭ دەنى نازىك جاندىلار كورىنەدى. ولاردى وعان يتەرمەلەيتىن ەڭ باستى سەبەپ – جۇمىستىڭ جوقتىعى. ەرى جۇمىس تابالماي نەمەسە جۇمىستان شىعىپ ۇيدە وتىرىپ قالادى. وسىنىڭ سالدارىنان ۇرىس-كەرىس، ارتى اجىراسۋعا الىپ كەلەدى.
شاريعات بويىنشا، نەكە بۇزۋ قۇقى كوبىنە وتاعاسىنا بەرىلگەن. وتاناسى كەيبىر جاعدايلاردا عانا اجىراسۋدى تالاپ ەتە العانىمەن، جالپى العاندا وعان تىكەلەي تالاق ەتۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەيدى. بۇل - ايەل زاتىنىڭ نازىك تابيعاتىن، ءارى اسا سەزىمتالدىلىعىن ەسكەرگەندىكتەن بولسا كەرەك. ءتىپتى، پايعامبارىمىز (س.ع.س) ورىنسىز تالاق تالاپ ەتكەن ايەلگە «پەيىشتىڭ ءيىسىن دە سەزبەيتىن بولادى» دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەن. بۇل – قيت ەتسە، «اجىراسامعا» باسىپ، سوتقا جۇگىرە بەرۋدىڭ حارام ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
الايدا، بۇعان قاراپ: «ايەل زاتىنىڭ قۇقى شەكتەلگەن ەكەن» دەۋگە بولمايدى. يسلامدا ورىندى سەبەپ بولىپ جاتسا، ايەل كىسى قازىعا شاعىمدانىپ، نەكەنى بۇزۋىن تالاپ ەتە الادى. ودان باسقا «ءحۇلع» جولى ارقىلى ەرىنەن تالاق الۋ قۇقى بار. مۇنىڭ ءبارىنىڭ وزىندىك ۇكىمدەرى فيقھ كىتاپتارىندا ەگجەي-تەگجەيلى رەتتەلگەن.
ءدىنىمىز سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز اجىراسۋدى قۇپتامايدى. بۇل – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ سوڭعى شەشۋشى قادامى بولۋى ءتيىس. ودان بۇرىن، ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا پايدا بولعان ماسەلەنى انىقتاپ، ونى وڭدى شەشۋگە تىرىسۋ ءلازىم. ءابۋ ءداۋىدتىڭ حاديس جيناعىندا كەلتىرىلگەن ءبىر حاديستە ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س): «رۇقسات بەرىلگەندەردىڭ ىشىندەگى اللاعا ەڭ ۇنامسىزى ول – تالاق» دەي وتىرىپ، ءجونسىز اجىراسپاۋعا ۇندەپ وتىر.
سوندىقتان دا، ەلىمىزدەگى اجىراسۋ قۇبىلىسىنىڭ ەتەك جايۋىن ءدىندارلاردان كورۋدى ءوز باسىم اقىلعا سىيىمسىز دەپ ويلايمىن.
– يسلامداعى تالاق ۇعىمىن ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز؟ تالاق ايتۋ ءۇشىن قانداي تالاپتار قاجەت؟
– تالاق توڭىرەگىندە رەتتەلگەن ءبىرتالاي تالاپتار بار. ولاردى: تالاق ايتۋشىعا قاتىستى تالاپتار؛ تالاق ايتىلاتىن ايەلگە قاتىستى تالاپتار؛ «تالاق» تۋىنداۋ ءۇشىن كەرەكتى تالاپتار دەپ بولسەك بولاتىن شىعار. ولاردىڭ دا وزىندىك ەرەجە-قاعيداتتارى بار. ونىڭ ءبارىن تىزبەكتەپ ايتۋ مىنا سۇحبات ءۇشىن اۋىر كەلەر.
ءبىراق، مىنانى ايتۋعا بولادى: تالاق ايتۋ قۇقى ەر كىسىگە بەرىلگەنىمەن ونى دا سەبەپتەن-سەبەپسىز قولدانۋ – حارامعا جاقىن ماكرۋھ سانالعان. كەيبىر عالىمدارىمىز اجىراسۋدىڭ ءوزىن جاعدايىنا قاراي ءۋاجىپ (اجىراسۋعا مىندەتتى)، ءماندۋب (ءوز ەركى) جانە حارام (اجىراسۋعا تىيىم سالىنادى) دەپ بولەدى.
وتباسى – وزىنشە ءبىر مەملەكەت. ونىڭ ىرگەسى ءوزارا تۇسىنىستىك، باۋىرمالدىلىق جانە سۇيىسپەنشىلىككە قۇرىلعانى ءجون. سوندا عانا ىرگەسى بەرىك وتباسى بولماق. ءبىراق، كەيدە وتباسى شاتتىقتان كورى قايعىعا، باقىتتان كورى قاسىرەتكە تولىپ، ەرلى-زايىپتىلار ءۇشىن شاڭىراق «توزاققا» اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ولار اراسىندا پايدا بولعان ماسەلەنى انىقتاپ، ونى وڭدى شەشۋگە تىرىسۋ كەرەك. وڭتايلى شەشىمگە كونبەگەن ەرلى-زايىپتىلار جاقسىلىقپەن اجىراسادى. ءبىراق تا، سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز، السىزدىك تانىتىپ، ەش ايىبى جوق ايەلىنە تالاق ايتۋ – حارام.
– نەكە ۇعىمى، ءمانى مەن ماڭىزى، شارتتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟
– شاريعاتتا «نەكە» قاسيەتتى ۇعىم. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) «پەندەنىڭ ۇيلەنگەنى - يمانىنىڭ جارىمىن تولتىرعانى. قالعان جارىمىن اللاعا دەگەن تاقۋالىعىمەن تولىقتىرسىن» دەگەن. (ءبايحاقيدىڭ حاديستەر جيناعى). ءدىنىمىز ۇيلەنۋدى مىندەتتەمەگەنىمەن ءاردايىم وتباسى قۇرۋعا شاقىرىپ وتىرادى. ونى كوپتەگەن پايعامبار حاديستەرىنەن بايقاۋ قيىن ەمەس.
يسلامدا نەكە ومىرلىككە قيىلادى. دىندە «ۋاقىتشا نەكە» دەگەن تۇسىنىك جوق. وتباسىن ساقتاپ قالۋ ءاربىر مۇسىلمان ءۇشىن ۇلكەن مىندەت. ءدىنىمىز سول ماقساتقا جەتەلەيتىن وتباسى قۇقىقتارىن، قاعيداتتارىن، وتباسى-وشاق قاسى ادەپتەرىن ت.ب. ساۋاپتى دۇنيەلەردى رەتتەدى. جۇزدەگەن حاديستە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە جول اشاتىن تالىم-تاربيە، وسيەت-ونەگەلەر ايتىلعان. (وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ كوبىن امالعا اسىرماۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە وتباسى كيكىلجىنى ارتۋدا). تالاق – يسلام ۇعىمىندا ەڭ سوڭعى شەشىم.
– شاريعاتتا نەكە قيدىرار الدىندا قىز بالانىڭ اتا-اناسىنىڭ رۇقساتى قاجەت پە؟
– پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اسىل ءسوزىنىڭ بىرىندە: «قامقورشىسىنىڭ رۇقساتىنسىز قيىلعان نەكە – نەكە ەمەس» دەگەن. قامقورشىنى شاريعاتتا «ءۋالي» دەيدى. اتالمىش حاديسكە سۇيەنىپ يسلام عۇلامالارىنىڭ ءبىرقاتارى: «نەكەنى شاريعي تۇرعىدا زاڭدى دەپ ەسەپتەۋىمىز ءۇشىن ءۋاليدىڭ رۇقساتى شارت» دەگەن. ولاي ايتقانداردىڭ قاتارىندا ءابۋ حانيفانىڭ (ر.ا.) شاكىرتى يمام مۇحاممەد تە بار. ونىڭ (ر.ا.) تۇجىرىمى بويىنشا، ءۋاليسىز قيىلعان نەكە «ماۋقۋف نەكەگە» جاتادى. ياعني، اتا-اناسى قۇپتامايىنشا تولىققاندا ەرلى-زايىپتى اتانا المايدى دەگەن ءسوز.
اتا-انانىڭ رۇقساتى، اسىرەسە جاڭا عانا كامەلەتكە جەتكەن، ومىرلىك تاجىريبەسى از، ەندى عانا ەسى كىرىپ، ەتەگىن جيعان جاس بويجەتكەن ءۇشىن ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
– كەيبىر ءدىندارلار «اتا - اناسى ناماز وقىماسا» نەمەسە «اقيداسى دۇرىس بولماسا» ءۋالي بولا المايدى دەيدى. بۇل ءپاتۋا قانشالىقتى شىنايى؟
– ناماز وقىمايتىن، ءبىراق اللاعا سىيىنىپ، ءوزىن مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇمبەتى ساناپ، نامازدىڭ پارىزدىعىن جوققا شىعارمايتىن كىسىنى ءبىز كاپىر دەمەيمىز. ناماز وقىماعانى ءۇشىن كۇناحار مۇسىلمان دەيمىز. ول ناماز وقىماعانى سەبەپتى اللانىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. «ءاھلي سۇننەت جولى» وسىلاي. سوندىقتان دا، مۇسىلماننىڭ ناماز وقىماعانى سەبەپتى «ۋاليلىك» ستاتۋسىنان اجىرايدى دەۋ بەكەر ءسوز.
– سوڭعى كەزدەرى اتىن اتاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى مۇسىلمان ايەلدەرى تاياۋ-شىعىسقا «جىنىستىق جيھادقا» كەتىپ جاتىر دەگەندى ب ا ق ءجيى ايتىپ ءجۇر. ارينە، مۇنىڭ يسلامعا مۇلدە جات ۇعىم ەكەندىگى اقيقات. دەسەك تە، وسى ماسەلە قايدان شىقتى جانە مۇنداي ءپاتۋانى ولارعا كىم بەردى؟
– «جىنىستىق جيحاد» تەرمينى 2013 جىلدارى قولدانىسقا ەندى. ونىڭ شىعۋىن دايش تەرروريستىك ۇيىمىنىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ودان بۇرىن سوناۋ ساحابالار كەزەڭىنەن باستاپ ەسەپتەگەندە، كۇنى بۇگىنگە شەيىن جىنىستىق جيھادتىڭ ءوزى تۇرماق، اتاۋى دا جوق-تىن.
قۇدايدان ءۇمىتى بار ەشقانداي مۇسىلمان مۇنداي باسسىزدىققا بارماسى انىق. ءارى ءدال سونداي ءپاتۋاعا ەشبىر اقىل-ەسى دۇرىس مۇسىلمان قىز ەرىپ كەتە بەرمەيدى. مۇنىڭ ءبارى ۇيىمداستىرىلىپ جاسالىپ جاتقان دۇنيەلەر دەپ ويلايمىن. ونداعى تىكەلەي ماقسات – دايش-تىڭ قاتارىن وزدەرى سەكىلدى جالدامالى ەسەرسوقتارمەن تولتىرۋ. ونىمەن قوسا، الەمگە يسلامدى تۇرپايى ەتىپ كورسەتۋ.
توقەتەرىن ايتقاندا، دايش-تى كىم قۇرعان بولسا، ءپاتۋانى دا سول شىعارىپ وتىر. ونداي ءپاتۋا شىنايى يمان كەلتىرگەن مۇسىلماننان تۋىندايدى دەۋگە ءداتىم بارمايدى.
– بىرنەشە ايەلمەن نەكە قيدىرىپ، ارتىنشا قۇمارىن قاندىرىپ بولعان سوڭ تالاق ايتىپ تاستاپ كەتەتىن نەمەسە دوسىنا «سىيلاي» سالاتىنداردىڭ نەكەسىن كىم قيادى؟ ولاردىڭ مۇنداي سوراقىلىققا بارۋىنا نە سەبەپ؟
– بۇل – دۇرىس ءدىني تالىم-تاربيە بەرىلمەۋىنىڭ ناتيجەسى. كىتاپتاردا كوبىنە نەگىزگى شارت-تالاپتاردى ايتىپ ءوتۋى مۇمكىن. ال، ونىڭ جانىندا مورالدىق نورمالارى دا بار. ونى ءتۇسىندىرىپ ءوتۋ ءۇشىن بىلىكتى ۇستاز كەرەك. نەكەنى تەك، ءناپسى قۇمارلىعى دەپ تۇسىنگەن بولسا، ول ادامنان نە كۇتۋگە بولادى؟
سوسىن، جاسىرىن ەكى-ۇش ادامنىڭ كوزىنشە نەكەنى قيدىرا سالۋ – نەمقۇرايلىقتى پايدا ەتىپ، جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي كۇي تۋدىرادى. جاۋاپكەرشىلىك بولماعاندىقتان نەكەلەسكەن ايەلىن دە قادىرلەمەيدى. "وڭاي تالاق ەتە سالۋ" ءىس ارەكەتى ورىن الىپ جاتاتىنى سول. (اللا بىلەدى).
شاريعاتقاي ساي ۇيلەنەم دەگەن كىسى – ۇيلەنگەندىگىن جاريا ەتۋى كەرەك. ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «شاريعاتقا قايشى ۇيلەنۋ مەن شاريعاتقا ساي ۇيلەنۋدىڭ ارا جىگىن ايىراتىن نارسە – دابىل قاعىپ، جاريا ەتۋ»، - دەگەن. (تيرميزي، نيكاح: 6).
سوندىقتان دا، ۇيلەنەم دەگەن مۇسىلمان اتا-اناسىنىڭ اق باتاسىمەن، شاما-شارقىنشا داستارقان جايىپ، تۋعان-تۋىستاردى، كورشى-قولاڭدى شاقىرىپ، شاڭىراق كوتەرگەنىن بىلدىرگەنى دۇرىس. بىزدە كەلىن ءتۇسىرىپ، بەتاشار جاساپ جاتادى. سەبەبى، توي جاساپ، اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قوسىپ ۇيلەنگەن وتباسىنىڭ – كەرەگەسى بەكەم، نەكە ءجىبى بەرىك. وعان قوسا، ەلدىڭ باتاسىمەن، دۇعا تىلەگىمەن قۇرىلعان شاڭىراقتىڭ وتاعاسى دا موينىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بارىن سەزىنەدى.
دوسىڭا «سىيلاي سالۋ» دەگەندى شاريعاتپەن ەش ۇيلەستىرە المايمىن.
جوعارىدا دا ايتىپ وتتىك، يسلامدا نەكە ومىرلىككە قيىلادى. ەرتەڭ نە بولماسا ارعى كۇنى تالاق ەتە سالامىن دەپ قيىلعان نەكە – شاريعاتقا ساي ەمەس. حانافي ءمازحابىندا ۋاقىتشا نەكە «ءفاسيد نەكە» ۇكىمىندە. ياعني، قيىلعان نەكە شاريعات تۇرعىسىنان نەكە بولىپ سانالمايدى. ولاي ىستەۋ – حارام.
– ەر ازاماتتىڭ وتباسى الدىنداعى مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟
– پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءوزىنىڭ ءبىر حاديسىندە: «ءاربىرىڭ باقتاشىسىڭدار. ءار باقتاشى ءوزىنىڭ تابىنىنا جاۋاپتى... وتاعاسى ءوزىنىڭ وتباسىندا باقتاشى. ول دا ءوزىنىڭ تابىنىنا جاۋاپتى (باعىپ-قاعىپ وتىرعان وتباسى مۇشەلەرىنە جاۋاپتى). ايەل ءوزىنىڭ ەرىنىڭ ۇيىندە باقتاشى. ول دا ءوزىنىڭ تابىنىنا جاۋاپتى (ەرى جوقتا تىرشىلىگىنە يە بولىپ، وتباسىنىڭ وتىن تۇتەتىپ، بالالارعا باس-كوز بولۋى)... »، - دەيدى. (بۇھاري مەن ءمۇسلىمنىڭ حاديس كىتاپتارىنان).
يسلام ۇل-قىزدى اتا-اناعا بەرىلگەن اللانىڭ ريزىعى دەپ ۇيرەتسە، ايەلدى اللانىڭ اماناتى ەكەندىگىن ەسكە سالادى. قۇران كارىمنىڭ نيسا سۇرەسىندە اللا تاعالا: «جۇبايلارىڭ سەندەردەن سالماقتى (جاۋاپكەرشىلىگى مول) ۋادە العان تۇعىن»، - دەپ، ولارعا قيانات ەتپەۋىمىزدى ەسكەرتەدى.
باسقا ءبىر اياتتا: «...سونداي-اق ولارمەن (ايەلدەرىڭمەن) جاقسى شىعىسىڭدار. ەگەر ولاردى ۇناتپايتىن بولساڭدار، سەندەردىڭ جاقتىرماعان نارسەلەرىڭدە اللا تاعالا كوپتەگەن قايىر جاساپ قويعان بولۋى مۇمكىن» دەي كەلە، ۇناماي قالعان تۇسى بايقالسا، بىردەن تالاق ەتۋگە كوشپەي، سابىرلىق تانىتىپ، ونىڭ جاقسى جاعىن بايقاۋعا شاقىرۋدا. (نيسا سۇرە، 19 ايات.).
باقارا سۇرەسىندە: «ءوز ارالارىڭدا كەشىرىمدىلىكتى ۇمىتپاڭدار»، - دەپ، كەيدە ولقىلىق كورگەن بولساق، جانجالعا اكەلمەي، كەشىرىممەن قاراۋعا ناسيحاتتايدى. (باقارا سۇرەسى، 237 ايات).
ارداقتى پايعامبارىمىز: «سەندەردىڭ ەڭ جاقسىلارىڭ – جۇبايلارىڭا جاقسى بولعاندارىڭ...» دەپ بۇيىرادى.
ايتا بەرسەك، كوپ. مۇنىڭ ءبارى وتاعاسىنىڭ وتباسى الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
دەرەككوز:islam.kz
