بىرنەشە كۇننىڭ الدىندا “Facebook” الەۋمەتتىك جەلىسىندە ساۋلە ءابىلداحان قىزىنىڭ «ماعان مەشىت كەرەك ەمەس» دەگەن شاعىن جازباسى كوپتەگەن جەلى قولدانۋشىلاردى دۇرلىكتىرگەن ەدى، سوعان قارسى ءوز ماقالامدى جاريالاپ وتىرمىن.
قازاقتىڭ كوكىرەگىنە سىلتەنگەن قامشى
ءبىزدىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى مۇسىلماندىق بولمىسىمىزدىڭ قايتا ورالۋى ەمەس پە؟ «بۇرىنعى وتكەن زاماندا، ءدىن مۇسىلمان امانبا؟»، «قۇدايسىز قۋراي سىنبايدى» دەگەن قازاق ەدىك قوي. مۇسىلماندىقتى قابىلداعانىنا مىڭ جىلدار بولعان ەل اللاعا، قۇرانعا، مەشىتكە قۇرمەتى جوعار بولعان. كەۋدەسىنەن جانى ۇشىپ بارا جاتسا دا ەش ۋاقىتتا شەك كەلتىرمەگەن. شەك كەلتىرمەگەنىنىڭ ۇستىنە، اقىرعى ءسوزىن كاليمامەن قايىرعان قازاقتى ءدىنشىل ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ «باردى ەشكىم بارىمتالاپ اكەتپەيدى» دەگەنىمىز بەكەر ەكەن، التى الاشتى قاراتىپ قويىپ، قازاقتان مەشىتتى ءبولىپ تاستاعىسى كەلگەن بارىمتالىق ەمەس پە؟ ەجەلدەن مەشىتكە جۇرەگى بايلانعان قازاق رۋحانياتىنىڭ باستاۋى بولعان مەشىتتى ۇلتتان ءبولىپ تاستاسا ءجون بە؟ ون ەكى ايدان كوكتەمدى الىپ تاستاساڭ نە قالادى؟ ەشتەمەدە قالمايدى. سول سياقتى قازاقتان يسلامدى الىپ تاستاساڭ ەشتەمەدە قالمايدى؟ يسلامدى بىلمەگەن ادامعا اباي سوزدەرى تىزگىن ۇستاتپايدى... ۋاقىتقا تەڭەسەتىن ەش نارسە جوق، ولاي بولسا ۋاقىتتىڭ داۋىلىنا توتەپ بەرەتىن قۇندىلىقتىڭ ءبىرى – مەشىت. كەشە الەۋمەتتىك جەلىدەن «ماعان مەشىت كەرەك ەمەس» دەگەن جازبانى كورىپ توبەدەن بىرەۋ سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدىم... قازاق رۋحانياتىنىڭ التىن القاسىنداي بولعان مەشىتكە قارسى شىعۋ جاقسى ەمەس، مەشىتتىڭ ارتىندا سەندە، مەندە، ولدا ەمەس ەشقانداي سەرىگى بولماعان قۇدىرەتتى جالعىز – ۇلى اللا تۇر!
مەشىتتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە وتكەن عاسىردا پرولەتارياتتار عانا قارسى بولعان. ماقالادا وي تالاسىمىز سالتانات قۇرادى دەپ سەنەم. اللا تاعالا قۇراندا: «ادامداردىڭ ىشىندە اللاھتىڭ جولىنان اداستىرۋ ءۇشىن الداندىراتىن اڭگىمەنى ساتىپ الاتىندار بار»، – دەيدى(لۇقمان سۇرەسى، 6 ايات). ولاي بولسا ءبىز نەگە ادامداردى اداستىرۋعا مەيىلدىمىز؟ الدە بىرەۋدىڭ جەڭ ۇشى جالعاستىعىنا ساتىلىپ وتىرمىز با؟ كوكىرەگىمىزگە سىلتەنگەن بۇل دا ءبىر قامشى بولدى... شاعىن ماقالا اۆتورىن قاراسام بەلگىلى جۋرناليست ساۋلە ءابىلداحان قىزى ەكەن. ول كىسىنى ەلدىڭ الدىندا جۇرگەن كىسى بولعانان كەيىن قايمانا قازاقتىڭ ءبارى بىلەدى، جاقسى تانيدى، . وسى اتالمىش جۋرناليستيكا سالاسىندا وزىندىك قول تاڭباسى بار، قۇرمەتپەن قارايتىن كىسىلەرىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. اپىرماي، وتە ءساتسىز جازىلعان دۇنيە بولعاندىعىنا قىنجىلام.حالىقتىڭ الدىندا جۇرگەن سول اپايىمىز مۇنداي ءۋاج ايتقانان كەيىن باسقادان نە قايىر؟ «تۋرا بيدە تۋعان جوق، تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەيدى قازاق. ەندى اقيقات پەن شىندىقتىڭ الدىندا ءادىلىن ايتا الماسام ازاماتتىعىم قايسى؟ سوندىقتان قولىما قالام الدىم. جالپى جەكە ماماندىق پەن يسلامنىڭ اراسى – اسپان مەن جەردەي. جۋرناليستيكانى بىلگەنىمەن يسلامدى بىلمەيتىنى كورىنىپ تۇر... سەبەبى مازمۇن باستالماي جاتىپ سوزدەن سۇرىنەدى. جازبادا ءبۇي دەيدى: «اقىرزاماننىڭ ءبىر بەلگىسى – ءار اۋىلدا ءبىر مەشىتتەن بولادى... دەگەن ەكەن اللام»، – دەپ ادام ايتقىسىز قاتەلىككە ۇرىنادى. الايدا، قۇران تۋرالى جالعان سويلەيتىندەر تۋرالى ەش نارسە ايتپاي-اق قويايىن. تۇسىنەرسىزدەر باۋىرلارىم. اللا ايتتى دەسە ول – قۇران ءسوزى، ءدال قۇراندا ەش جەردە مۇنداي ءسوز جوق. شىندىعى قىستاعى مۇزداندا تايعاق وسى جازبانى كورىپ جانىم اۋىردى. اللانىڭ اتىنان ايتپاعاندى ايتتى دەپ جالعان سويلەۋدەن ارتىق قانداي جالعاندىق بولسىن. ماقالا تاعى بىلاي جالعاسادى: «سول اقىرزامان بەلگىلەرى كۇن سايىن كوبەيۋدە، ءار اۋىلدا قاڭىراپ تۇرعان ءبىر مەشىتتى كورەمىز»،- دەيدى. ساۋلە حانىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، مەشىتتە كۇزەتشى جوق، اينالاسى ماحاببات قۇرعان جاستاردىڭ قىز ويناعى مەن القاش، ناركومانداردىڭ جىن ويناعىنا اينالىپتى. بۇل تۋرالى ءباسىم بار، ەش قاشان قانداي جىندى بولسادا ءيسى قازاق بالاسى مەشىت دەسە كيەلى دەپ قاراپ جولاۋدان قورقادى. جاستاردى بىلاي قويعاندا اتىپ كەتكەن القاشىڭ دا جولامايدى. ەستىگەن قۇلاقتا ايىپ جوق، القاش دەگەن ادامنىڭ ءوزىنىڭ: «قاسيەتتى جەر عوي پالە بولادى» دەگەنىن تالاي ەستىگەم. سوندا دەيمىن، ولار ماڭايلاۋدىڭ وزىنەن قورىققاندا، جوعالتۋعا جانى اۋىرماي جۇرگەندەرگە نە جورىق؟ مەشىتتىڭ جولىن كەسكەنشە، كازينو، تۇنگى كلۋب، جىن ويناق، تۇرمەلەرمەلەر ازايسىن دەپ دابىل قاقسا ەستىگەن ادام العىس ايتار ەدى عوي! ايدالاداعى مەشىت ساۋلە حانىمدى نەگە سونشا شوشىتقانىنا قايرانمىن. اۋىلدى جەردىڭ جالعىز مەشىتىن نەگە كوپ كوردى ەكەن؟ قاراڭعىلىقپەن تەربەلگەن، باعىتسىز اۋىلدىڭ ماڭدايداعى باعدار شامى سىپەتتى، بەس كۇندىك جالعاندا جالعىز نۇرى كوز قاراشىعىن شىعارايىن دەگەنى مە؟ جىل سايىن اۋىلدى جەرلەردىڭ مەشىتىنىڭ جاماعاتى مولايىپ كەلەدى. اسىرەسە جاستاردىڭ قاراسى مول. دانالىقتىڭ بەسىگى، يماندىلىقتىڭ ەسىگى بولعان مەشىت اۋىلدىڭ كوكجيەگىن جىل سايىن كەڭەيتىپ كەلەدى. بايدىڭ اسىن... باۋىرىمىزدان قىزعانۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ اۋىلداعى مەشىتتەردىڭ جىل سايىن ىقپالى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىندا ءشۇبا جوق. دەمەك، ءار اۋىلدى مەشىتىن تىركەۋگە الىپ، مۇفتيات قاداعالاپ وتىر. قمدب ءتور اعاسى قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان وتە ءبىلىمدى، كوز اياسى كەڭ ازامات ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ ىقپالىمەن كوپتەگەن ايتۋلى شارالار وركەندەپ كەلەدى. دەمەك، سول كىسىنىڭ ەسىمىنە ەكپىن تۇسىرە ايتار بىلتەلى ويىمىزدى كەلەسىگە قالدىردىق.
«جەمىسى جوق اعاشقا تاس اتۋ ويىمدا جوق...» ول ناقۇرىستىق بولار. ساناعا قورعاسىن باسقان وسى ءبىر جازبا، ەلدىڭ ەركىن بيلەپ كەتپەسىن دەگەندىك. ەندى-ەندى اياعىن باسىپ كەلە جاتقان يمانياتقا ازدا بولسا دەمەۋ بولۋ. «مەشىتتى بيزنەس كوزىنە اينالدىرعاندار قانشا ما!» دەيدى دابىل قاعىپ، بۇلدا شىنىندا وتە ءۇستىرت ايتىلعان ءسوز. بىرەۋ مەشىت سالىپ پايدا تاپتى دەگەندى ەستىمەگەن ەكەنبىز. كوز تانىس ءبىر كىسىنىڭ ماقانشى اۋدانىنا مەشىت سالىپ، سوعان قالتاسىنان 80 مىڭ دوللار شىعارىپ، ءبىر جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا سالعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. دەمەك بيزنەس كوزى ەمەس، مالىن سول جولعا شاشادى. بۇل شىنىندا قاڭقۋ ءسوز. ول تاعىدا مەشىت سالىنۋعا ءتيىستى اۋىل تۇرعىندارىنان ساۋالناما جۇرگىزىپ، مونيتورينگ جاساۋ تۋرالى ۇسىنىس قويعان ەكەن. ساۋالدىڭ سىقپىتى بىلاي: «ءسىز مەشىت سالاتىن اۋىلدا قانشا حالىق تۇرادى، قانشاسى مۇسىلمان، قانشاسى مەشىتكە بارادى، مەكتەپ، بالاباقشا بار ما، اۋىز سۋ بار ما، گاز بار ما، كىاپحانا بار ما، دەم الاتىن ساياباق بار ما؟»، - دەي كەلىپ تاعى: «ول بولماسا ول اۋىلعا مەشىت بەس ءتيىنعا كەرەك ەمەس!»- دەپ ءوزى ۇكىم شىعارعان. مەنى ويلاندىرعانى اۋىلدىڭ اۋىر ماسەلەسىن مەشىتتىڭ مويىنا قىل شىلبىرعىپ كىسەندەۋى نەنى كورسەتەدى؟ مەشىت سالۋ جەكە ادامداردىڭ حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلكەن ءبىر – ۇلگىسى. ۇكىمەت قولعا الىپ، جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى زاماناۋي قۇرىلىمدى مەشىتتىڭ جولىنا جۋا قىلىپ جاتقىزىپ، ماڭدايىنا سارى جۇلدىزعىپ تاڭۋ قانداي ادىلەتسىزدىك؟ مۇنى ادام ساناسىنا بەكىتىلگەن قانداي سوزبەن ايتۋعا بولادى؟. اۋىل تۋرالى ونداي كەرەمەت جاعداي، كەشەگى ولمەي تۇرىپ-اق، جۇماققا(كوممۋنيزمگە) جەتەمىز دەپ، بايلىقتان كەكىرىك اتقان كەڭەس وداعىنىڭ وزىندە جوق بولاتىن. بۇل شىنىندا اناسى مەن بالاسىن بىر-بىرىنە قارسى قويعانمەن بىردەي. مەشىتتىڭ باعىن مىڭ جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاعان گاز بەن ساياباقپەن بايلاۋ ادامدىققا ساياما؟ بۇل بەيكۇنا جانىڭدى جازىقسىز تۇرمەلەگەنمەن بىردەي ەمەس پە؟ ۇشقان قۇستاي دامىعان بۇگىنگى قىتايدىڭ وزىندە ونداي جاعداي جوق. گاز بەن ساياباق سول اسپان استى ەلىڭنىڭ وزىندە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە. سوندا اقىلعا سيمايتىن، ويعا ولاق سورىنان باعى الىس ۇسىنىستى الەۋمەت الدىنا تەپسىنە ۇسىنۋ نەگە كەرەك بولدى ەكەن؟ ءاليحان بوكەيحانوۆ «حالقىڭا قىزمەت ەتۋ، بىلىمنەن ەمەس يماننان، شايتان جۇماقتان بىلىمسىزدىگىنەن قۋىلعان جوق، يمانسىزدىعىنان قۋىلعان»- دەيدى. سوندا كىتاپحانا، مەكتەپ، گاز، بالاباقشا يسلامنان، يماننان ارتىق بولعانى ما؟ مەشىت دەگەن بىلە بىلسە قازاقى رۋحتىڭ، ەلتىرىدەي جۇلمالانعان قازاق ءتىلىنىڭ دە التىن ارقاۋى ەمەس پە ەدى. قازاقستانداعى بۇكىل مەشىت قازاق تىلىندە ۋاعىز جۇرگىزگەندە، ناعىز قازاق مەملەكەتىندە جاساپ وتىرعانىڭدى سەزىنەسىڭ. قايسى مەشىت بولسا دا، قازاقى بولمىسىن جوعالتپاعان يمامدار قازاقشا تاربيە جيىنىن وتكىزەدى. بۇل تاراپىنداعى قۇندىلىقتى تاراتسام توم جازۋىما بولادى... كەشەگى قازاق كوكجيەگىندەگى جۇلدىزداردىڭ كەلۋ قاينارى مەشىت پەن مەدىرەسەدەن ەكەنى حاق. سول اسپاني قۇندىلىقتى جەرمەن جەكسەن قىلىعان كەشەگى پرولەتەريات قانا بولاتىن. ءدال بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا بۇلاي ايتۋعا بولا ما ەكەن؟ باسىندا مۇنى ساۋلە جازدى دەگەنگە قيمادىم، ارتىنان بىلگەنەن كەيىن وكىندىم... سودان كەلىپ تاعى ايتادى «اللانىڭ سۇيىكتى قۇلىنا اينالىپ جۇماققا بارعىڭ كەلسە: بالاباقشا سال، قۇدىق قاز، گاز جۇرگىز، كىتاپحانا سال، ساياباق جاسا»-دەيدى. ديسكوتەكا سال دەمەگەنىنە شۇكىر... ادامزاتتىڭ اسىلى، ابسوليۋت بولعان پايعامبار مۇحاممەت س.ا.ۋ ءوزى سەن بىلاي ىستەسەڭ جۇماققا باراسىڭ دەپ ايتپاعان... تەك اللا ۋاحي قىلعاندا عانا ايتا الاتىن بولعان. عايىپ ىلىمىنەن حابارسىز بولعانىنا قاراماستان، وزىنە سەنگەنى سونشا ساۋلە اپايىمىز جۇماققا قولىنان جەتەلەپ كىرگىزە سالاتىنداي كەسىپ ايتادى. مەنىڭ تاعى ءبىر ويلاندىرعانى گاز بەن بالاباقشانىڭ قورلىعى بۇل كىسىگى نەگە سونشا وتەكەن دەپ تاڭ قالدىم. تەزەكتىڭ وتىمەن ىستىق ءىشىپ، دانالىقتىڭ تەڭدەسسىز كوكجيەگىنە كوتەرىلگەن اباي، شاكەرىم ومىرگە قايتا كەلىپ، گاز بەن ساياباق بولماسا ناماز بەن مەشىت كەرەك ەمەس دەگەن قارعىلى داۋدى ەستىسە نە دەر ەدى؟ بالكىم «قاينايدى قانىڭ، اشيدى جانىڭ» دەپ قۇسادان اجالىنان بۇرىن ولەر مە ەدى؟ ءبىز ءوزى وڭ مەن سولدى، اق پەن قارانى اجىراتا الماي قالدىق. مۇنىڭ ءبارى كەزىندەگى پرولەتارياتقادا جابا بەرۋگە كەلمەيدى اعايىن! ارينە ءتۇبى تۇنىق حالىق ەمەسپىز بە، ەلىمىزدە ءيمانياتتىڭ جاقسى دەڭگەيگە ورلەۋ بەلگىسى جوعارى. قازىرگى كەزدە ەلدە ون ادامنىڭ جەتەۋى يسلامعا بەت بۇرۋعا دايىن، تەك حالىققا يسلام تولىق جەتپەي جاتىر... العى بولاشاقتى اتا ءدىنىمىز سالتانات قۇرادى دەپ سەنەم.
ءماتىننىڭ اياعىندا: «ءيا، ماعان مەشىت كەرەك ەمەس. مەشىتتەن گورى اۋليە-انبيەلەردىڭ كەسەنەنسىنە، اتا – بابامنىڭ، اق اجەمنىڭ، اسىل انامنىڭ زيراتىنا، رايمبەك بابامىزدىڭ، جامبىل اتامىز بەن نۇرعيسا اتامىزدىڭ باسىنا بارىپ ىشتەي سىرلاسۋ، ارىلۋ، تىلەك تىلەۋ، دۇعا جاساپ بەت سيپاۋ الدە قايدا ىشكى جانسارايىمدى تازارتىپ كەڭەيتەدى...»، - دەيدى. «سەن ءارۋاحتا مەن پەندە، ورتامىزدا ءبىر پەردە» دەگەن ولەڭىمەن كەزىندە كوپتەگەن حالىقتىڭ باسىن قاتىرعان اققۋلار مەن سۇڭقارلار تۋرالى بىلەتىن بولارسىزدار. ءدال مىنا ءماتىن كەزىندەگى ەلدى باستاعان باقسى، ءتاۋىپ، كورىپ كەلدەردىڭ دۇيىم جۇرتتى باستاپ، قوجا احمەت، ارستان باپ، بەكەت اتا، رايىمبەك سياقتى ءساليحتار جاتقان قابىرلەردى سيىناتىن قۇلشىلىق ورنى قىلىپ الۋدى قايتادان جاڭعىرتىپ ۇسىنىپ وتىر... پايعامبارىمىز مۇحاممەت س.ا.ۋ ءوزى «ەرتەڭ مەنىڭ قابىرىمدى، قۇلشىلىق قىلاتىن ورىن قىلىپ الماسىن» دەپ اللادان تىلەگەن. كەشە عانا سەنى مەن مەن سياقتى پەندە بولىپ جۇرگەن ادام ولگەنەن كەيىن قۇدايلىق دارەجەگە كوتەرىپ الۋ قانداي اقىلعا سيادى؟ ولاردان بۇل تۋرالى شىنىندا ولگەنەن كەيىن قاسيەت بىتە قالدىما دەسە، ەسەپتەن جاڭىلعان ادام قۇساپ، جوق ولار اللا مەن ءبىزدىڭ ارامىزعا دانەكەر بولىپ شاپاعات ەتەدى دەيدى. ولار سوندا ولگەن ءارۋاحتى اللا مەن وزدەرىنە دەلدال بولادى دەپ ويلايدى؟ دەمەك ولاي بولسا ادامعا تابىنۋ كەرەك پە اللاعا ما؟ سول تۋرالى ءبىر دالەل كەلتىرەيىن: قۇراندا اللا تاعالا: «ودان وزگە قامقورشى ەتىپ العاندار: «ءبىز ولارعا ءوزىمىزدى اللاھقا كوبىرەك جاقىنداتۋلارى ءۇشىن عانا تابىنامىز» -دەيدى. ولار اللاھتى قويىپ، وزدەرىنە زيان دا جاساي المايتىن، پايدا دا تيگىزە المايتىندارعا تابىنادى جانە: «بۇلار اللاھتىڭ الدىندا ءبىزدىڭ شاپاعاتشىلارىمىز»، – دەيدى»، – دەگەن(يۋنۋس سۇرەسى، 18 ايات). اللا ايتىپ جاتىر ولار اللانى تاستاپ قويدى دا پايداسىز نارسەلەرگە تابىنىپ كەتتى دەيدى. جانە ءبىر نەشە اللانىڭ ءسوزىن كەلتىرەمىز قۇراننان: «شىنىندا، مەن – اللاھپىن. مەنەن وزگە ەشبىر قۇداي جوق. ەندەشە ماعان قۇلشىلىق ەت جانە مەنى ەسكە الۋ ءۇشىن نامازدى ورىندا»، – دەيدى(تاھا سۇرەسى، 14 – ايات). وسىدان ارتىق نە كەرەك. اللاعا سەرىك قوسپاڭدار، ماعان قۇلشىلىق ەت دەپ وتىر. سوندا دۇنيەنى عانا كورىپ، اقيقاتتى كورمەيمىز بە؟ ولگەن ءارۋاق ەمەس، ءتىرى ادام قايتا ءبىر نارسەمىزدى كوتەرىسىپ جىبەرەر دەسەڭ شىندىققا ۇيلەسەر ەدى عوي. يسلامداعى بۇكىل پايعامبارلار ءومىرى تاۋحيد(ءبىر عانا اللاعا قۇلشىلىق قىلۋ). يسلام شاريعات ۇكىمى اللاعا سەرىك قوسۋدان ەرەكشە قايتارادى. كەشەگى ولگەن كىسىنىڭ باسىنا بارىپ جاردەم تىلەسەك اللاعا سەرىك قوسقاندىق بولىپ تابىلىپ، كەشىرىلمەيتىن كۇنا تابامىز. ولگەن ءارۋاحقا تەك قانا اللادان جاردەم تىلەپ، توزاق وتىنان قۇتقار ولاردى دەپ دۇعا جاسايمىز.
ماقالانىڭ وزەگى تاعى بىلاي ورىلەدى: «جالپى مەشىت دەگەن قازاقتا بولماعان. مەشىتتىڭ قاشان، قايدان، كىمنەن كەلگەنىن بىلەسىزدەر... قازاقتا مەشىتتىڭ پايدا بولعانى - كەشە عانا... قازاق مەشىتسىز دە يماندى ەدى... اسىرە ءدىنشىل ەمەس ەدى، ءبىراق اسىرە ادال ەدى...» دەپ اياقتالادى. «ونبەس داۋدى وسپەيتىن پەندە قۋادى» دەگەندەي قازاقتا مەشىت بولماعان دەگەن نە ءسوز؟ مىڭ جىلدان بەرى قازاق مەشىتسىز ءومىر سۇرمەگەن... ولاي بولسا بويعا قايرات، ويعا كوز بىتىرەتىن دالەل كەلتىرەيىن: مەشىت قازاق دالاسىندا بولماسا، ارحيۆتاعى جازبا دەرەكتە تاراز شاھارىندا 893 جىلى بۇرىنعى عيباداتحانا ورىنىنا مەشىت سالىنعانى باياندالادى. ماڭعىستاۋداعى شاقپاق اتا مەشىتى 9-10 عاسىردا حالىققا جۇمىس ىستەگەن. 1994 جىلى الماتى قالاسىنان شىققان «تاريحي قازاق مادەنيەتە» دەگەن كىتاپتا: «قۇيىرىق توبەنى قازۋ جۇمىستارى قازاقستاندا سالىنعان ەڭ بايىرعى ەسكى مەشىت قالدىقتارىن تاپتى. شامامەن بۇل 9 عاسىرداعى مەشىت قالدىقتارى بولسا كەرەك. ول كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان»، -دەيدى. اقمولا تاريحىندا 1838 جىلى مەشىت جۇمىس ىستەگەن، 1851 جىلى قارقارالىداعى قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىت قازاق رۋحانياتىنىڭ الدىرماس قامالى بولعانى اتالادى. ەتنوگراف جازۋشى سەيىت كەنجەتاي ۇلىنىڭ زەرتتەۋىنشە 1920 جىلى ءبىر عانا تورعايدىڭ وزىندە 54 مەشىت بار بولسا، اۋىل، اۋدان، وبلىس كولەمىندە كوپتەگەن مەشىتتەر حالىققا قىزمەت ەتكەن. ول تۋرالى دالەل كەلتىرسەك جەتكىلىكتى. قازاقتىڭ بارلىق زيالى ازاماتتارى مەشىتتەن العاشقى ءبىلىمىن العانىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. سودا وسىلاردىڭ ءبارى بولماعان دەپ، تاريحقا، داستۇرگە، قۇندىلىققا قالاي كوز جۇمىپ، اعاش باسىنا قاراپ وتىر ول كىسىلەر؟ وسىنداي اسپاني قۇندىلىقتىڭ ءبارى بولماسا، كەشەگى قازاقيا الداسپانى بولعان جۇلدىزدار قايدان كەلدى؟ بۇراتانا حالىقتاردان ارتىق ەكەنىمىزدە، وسى مۇسىلماندىعىمىز ەمەس پە؟ سول كەزدىڭ اقىن، مولدا، يشان، زيالى ازاماتتارىنىڭ بۇكىلى مەشىت، مەدىرەسەدەن ساۋات اشىپ دانالىققا جەتكەن. بۇلار شىنىمەن اقيقي ءىلىمنىڭ اسپاننان كەلەتىنىن بىلەمە ەكەن؟
قازاق مەشىتتەرى سالىنۋىنا كەدەرگى بولعان كەزەڭدەر قالماق-جوڭعار شاپقىنشىلىعى، الاپات اشتىق، جۇت جىلدارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە، 1941 – 1945 جىلدارعى سوعىس كەزىندە، اتەيىستىك ۇگىت ورشىگەن مەزگىلدەردە عانا مەشىت سالىنۋىنا كىدىرىس بولعان. 1868 جىلى «دالا ءۋالاياتىنىڭ باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسىندە» ءبىر وبلىستا ءبىر عانا مەشىت بولسىن دەپ قاتاڭ تالاپ قويعان. ەندى مىنە ازاتتىقتى الىپ تۇرىپ، مەشىتكە قارسى شىعىپ، رۋحانياتقا قارسى بولساق ەلدىكتىڭ ءمانى قايسى؟
«قازاق مەشىتسىزدە يماندى ەدى، اسىرە ءدىنشىل ەمەس، اسىرە ادال ەدى» دەپ قالاي تاريح قاتپارىنا كۇيە جاعىپ وتىر؟ عىلىمنان ازدا بولسا ساۋاتى بار ادام بۇلاي جازبايدى. جوعارىداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا ەجەلگى قازاق دالاسىندا مەشىتتەر بۇگىنگىدەن الدە نەشە ەسە مول ەكەندىگىنەن دەرەك بەرەدى. بۇرىنعى قازاق وتە تاقۋا، دانالىق شىڭىنا شىققان عۇلامالاردان مەشىتكە جۇرەگى بايلانباعاندارى جوق. ءبىر عۇلامانىڭ «مەشىت مۇسىلمانىڭ ورداسى، قۇلشىلىقتىڭ اقيقي مايدانى» دەگەنى بار. «اسىرە ءدىنشىل ەمەس، اسىرە ادال ەدى» دەگەنى ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. حاكىم اباي : «بۇل جولعا مالىڭ تۇگىل جانىڭدى قي» دەيدى. مۇنى ەرىككەننىڭ ەرمەگى قىلىپ ايتىپ وتىر دەيسىڭ بە؟ اسىرە ءدىنشىل دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس... يمانى كامىل بولماعان ادام قالاي اسىرە ادال بولادى؟ قۇلشىلىعى جوق، ءبىراق ادال ەدى دەگەن سوزدە قانداي مازمۇن بار؟ ءسوز سوڭىندا تاعىدا ايتامىن، ادام بالاسىنىڭ باقىتى گۇلدەنگەن ەكونوميكامەن ولشەنەتىن بولسا مىڭ جىل جاساعان پەرعاۋىندار قايدا جاتىر قازىر؟! قۇراندا پەرعاۋىننىڭ(مۇسا پايعامباردىڭ تۇسىندا ءوزىن قۇدايمىن دەپ تاكاپارلىققا ۇرىنعان پاتشا) بارزاق الەمىندە ازاپتالىپ جاتقانى تۋرالى ايتىلادى. ول ازاپ ءسات سايىن كۇشەيە بەرەتىنىن ايتىپ ادامزاتقا ەسكەرتىپ وتىر! سوندىقتان سۇيكتى باۋىرلار مەشىتكە قارسى شىققانشا، قايتا ونىڭ اياعىنان تۇرۋىنا جول اشايىق. «سۋدىڭ ىشىندە وتىرىپ قاي جەرىنەن ىشەتىنىن بىلمەۋ» اداسقاندىق. ماڭدايىمىزدى تاۋ مەن تاسقا ۇرىپ تاپپاي جۇرگەن شىندىعىمىز ءبىراق اۋىز ءسوز ەكەن: «مالىم جانىمنىڭ، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى»(قۇنانباي قاجىنىڭ توقتاۋسىز قايتالايتىن ءسوزى وسى ەكەن.) بۇكىل ادامياتقا ءتان قۇندىلىق وسىندا جاتىر. ماڭدايىمىزدى تاۋ مەن تاسقا ۇرىپ تاپپاي جۇرگەن باقىتىمىز تابانىمىزدىڭ استىندا جاتىر ەكەن، ول – ساجدە. اداسپايتىن پەندە جوق، ايىبىن ءبىلىپ، تاۋبە قىلسا ءبارى كەشىرىلىپ جاقسى بولادى... تەك قانا تۋرالىقتى تاپسا دەگەن ۇمىتپەن عانا جازامىز. اللانىڭ بارىمىزگە تۋرالىعى مەن كەشىرىمى بولسىن باۋىرلار!!!
Abai.kz
