كوگەرشىن تىلەگەن
(سءۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى 1 كۋرس)
ءۇش ۇلى كۇش
فرانسۋز ويشىلى جوزەف جۋبەر «جەردى ورنىندا ۇستاپ تۇرعان ءۇش كۇش : وي، ءىس ،نيەت» دەگەن ەدى. قازىرگى ساتتە نيەتىمىزگە قاراي ءىس جاساپ سونى سالماقتى ويمەن تارازىلايتىن كەز تۋدى. ءاربىر جاساعان ىس-ارەكەتىمىز نيەتىمىزگە قاراي ورىندالىپ، سوعان ساي جاۋابىن الامىز. ءوزىمىز ويلاپ، تارازىلاپ سالماقتاپ كورەيىكشى. ءسىز ءبىر ءىستى باستاۋعا شەشىم قابىلدادىڭىز. وزىڭىزگە بارىنشا سەنىپ، ماقساتىڭىزعا جەتۋ جولىندا بىلەك سىبانا كىرىستىڭىز دەلىك. الايدا، وسى ءىسىڭىزدى قانداي نيەتپەن باستاماق ەدىڭىز.
بالكىم، ءوزىڭىزدى وزگەدەن جوعارى كورسەتۋ ءۇشىن؟ جوو-وق. ولاي استە بولماس. نيەتىڭىزگە ساي ىسىڭىزدە ءونىمدى بولادى. سوندىقتان دا ادامزاتقا پايدا اكەلەلەر، يگىلىكپەن تيگىزەر ىسپەن اينالاسىڭىز. دانالىقتىڭ ەڭ ىزگى جولى ويلانۋ بولعاندىقتان، اقىل قۋاتىن پايدالانا ءبىلىڭىز. سالماقتى ىستەردى قولعا العان سايىن، جاقسى ناتيجە كۇتۋمەن قاتار تازا نيەتتە بولۋدى ۇمىتپاڭىز. كەز كەلگەن ورتادا سىيىمدى بولعىڭىز كەلسە اۋزى اشىلسا جۇرەگى كورىنەتىن جانداردىڭ قاتارىنان تابىلعانىمىز ارتىق بولماس.
ومىردە قاشاندا بولسىن ءۇش ۇلى كۇش، ءۇش ۇلى شىندىق جانە ءۇش مۇمكىندىك بولاتىنىن ۇمىتپاڭىز. سولاردى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋ كەرەك.
اتاشىما حات...
قاراڭعىلىق... اتاشىم ءسىز كورگەن سول ءبىر قاراڭعى الەمنىڭ بارلىعى دەرلىك كوبى تۇسىنە بەرمەيتىن تۇڭعيىقتايىن ەدى عوي.
مەن ءسىزدىڭ قايسارلىڭىزعا تاڭ قالاتىنمىن. مۇمكىن، جۇرەگىڭىز جىلاپ جاتىر.ءبىراق، جانارىڭىز ىلعيدا كۇلىپ، جۇزىڭىزدەن ۇلكەن شىدامدىلىقتى بايقايتىنمىن.
ول كەزدە مەن ءالى كىشكەنتاي ءسابي بولدىم عوي. ءسىزدىڭ قاسىڭىزدا بولىپ ەركەلەپ، ەرتەگىڭىزدى تىڭداپ، جانىڭىزدان شىقپايتىن ەدىم عوي. وسە كەلە مەكتەپكە بارىپ، ءارىپ تانىپ ۇيرەنگەن سوڭ، كۇنى بويى سىزگە ەجەلەپ بولسىن ەرتەگى وقىپ بەرەتىنمىن. سولاي ۋاقىت جىلجىپ جاتتى. ءسىزدىڭ قاسىڭىزدا وتىرىپ ەرتەگى وقۋىمدا، اڭگىمە ايتۋىمدا سيرەدى عوي. ءبىراق، ىلعي دا سىزگە قاراي ەلەڭدەپ وتىراتىنمىن. كۇندە جاعدايىڭىزدى سۇراپ وتىراتىنمىن. ءبىراق، بۇرىنعىداي كىتاپ وقىپ بەرەتىن ۋاقىت تاپپاعانىما شىنىمەن دە وكىنەمىن...
سىزبەن اڭگىمەلەسەتىن جاننىڭ ايىزى ءبىر قاناتىن. ءتۇرلى اڭگىمەلەردى ءوز باسىنان وتكەن جاعدايلاردى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ايتىپ بەرۋگە قۇمار بولاتىن. قوس جانارىنان ايىرىلعان ساتتەن باستاپ، جالعان ءومىردىڭ بار قىزىعى ەكى بالاسى مەن نەمەرەلەرى بولعاندىقتان سولاردىڭ قاسىندا وتىرىپ-اق ءوزىن شەكسىز باقىتتى سەزىنەتىن ەدى عوي.
بالالىقپەن ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناپ قويا بەرەتىن ەدىم.
- اتا، نەلىكتەن كوزىڭىز كورمەي قالدى؟-دەگەن سۇراققا ءۇنسىز عانا:
- تاعدىر عوي.ماڭدايعا جازىلعانى ...-دەپ جاۋاپ بەرەتىن.
وسى جاعداي تۋرالى ۇلكەندەردەن تۇرلىشە اڭگىمەلەر ەستىگەن ەدىم. ءبىراق، ناعىز اقيقاتتى الىدە بولسىن تۇسىنە المادىم.
جابۋلى قازان، جابۋلى كۇيدە قالسىن دەپ اتاشىما بۇنداي سۇراق قويماۋعا تىرىستىم.
مەن ءبىراز كۇن ۇيدە بولماي قالسام ىزدەپ، سۇراپ وتىراتىن ەدى.
«... كوگەرشىنسىڭ بە ،قۇلىنىم؟»- دەپ باتاسىن بەرىپ، اقىل-كەڭەسىن ايتاتىن.
العاش ولەڭ جازا باستاعان ساتىمدە اتاما اكەلىپ وقىپ بەرىپ، ءبىر قۋانتىپ تاستايتىن ەدىم. سولاي كۇن سايىن ولەڭدەرىمدى وقىپ بەرىپ، باتسىن الاتىنمىن.(وزگەلەرگە ۇناماسا دا اتاما ۇنايتىن بولار دەپ ۇمىتتەنەتىنمىن)
جوعارى سىنىپقاپ بارعان كەزدە دومبىرا تارۋتىدى ۇيرەندىم.ۇيرەنگەن كۇيلەرىمدى اتاما كەلىپ شەرتىپ بەرەتىنمىن. ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. مەن 11-سىنىپقا كوشتىم. جىل بويى قىزۋ دايىندىق ۇستىندە بولدىم. ءار سىناق تاپسىرار الدىندا اتامنان باتا الىپ كەتەتىنمىن. جوعارى بال العان سايىن قۋانتىپ، ماز-مەيرام بولاتىن ەدى. اتامنىڭ باتاسىنىڭ ارقاسىندا ، اتا-انامنىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن اقتاپ ، وقۋعا ءتۇستىم. ارمان قۋىپ الماتىعا جول تارتتىم. از ۋاقىت ىشىندە سۇلەيمان دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانىپ شىقتىم.
الماتىعا جول تارتقان كەزدە اتامدى سوڭعى رەت كورەتىنىمدى كىم بىلگەن؟ باتاسىن بەرىپ، اق جول تىلەپ ، كوزىنە جاس الىپ شىعارىپ سالعان ەدى.
مەن اتام مارقۇمنىڭ سابىرلىعىنا تاڭ قالاتىنمىن. جارتى عۇمىرىن قاراڭعىلىقتا وتكىزسە دە ومىرگە ەش نالىماي، تاۋبەسىن ايتىپ، ريزا بولىپ وتىراتىن ەدى. ءوزىن شەكسىز باقىتتى جان سانايتىن ەدى. اتام ءۇشىن قوس جانارىنان دا ماڭىزدى نارسە قوس بالاسى مەن نەمەرلەرى جانە تۋىس-تۋعاندارى ەدى. وتكەنگە وكىنىشىن بىلدىرمەي، بار قايعى-مۇڭىن ىشىندە تۇنشىقتىرعان بولۋ كەرەك، ءسىرا؟
بار قيىندىقتارعا قاراماي ەش مويىماي وتكەن جاننىڭ ارتىنداعى ۇرپاعىنا ۇلگى بولىپ وتەرىنە ەش كۇمانىم جوق. باسىنا تۇسكەن بار اۋىرتپاشىلىقتى كوتەرە بىلگەن، تاعدىر سوقپاعىنا تۇسسە دە ، جىگەرىن مۇقالتپاي عۇمىر كەشكەن اتاشىمدى ىلعي دا ماقتان ەتەمىن...
اتام مارقۇم ، ومىردەن باقىتتى جان بولىپ ءوتتى عوي. جانىڭ ءجانناتتا بولسىن، اتاشىم!
بوستاندىق! تەڭدىك! تۋىسقاندىق!
اعەدەن جاندا نايزاعاي نامىس ويناتىپ، وعىلاندارىنا ەرتەڭگى تاڭنىڭ قامىن ويلاتىپ، بۇلقىنا تاسىپ ەركە ەرتىستەيىن تەربەلگەن الاشتىڭ ارداقتىلارىنىڭ دارا ءھام دانا جولدارىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىرمىز. تۇعىرلى تاۋەلسىزدىگىمىزبەن قاتار كەلگەن ازات ەلدىڭ ايبارلى تاريح پاراقتارىنا كوز جۇگىرتسەك ، وسىنىڭ بارلىعىنى دا سەبەپكەر بولىپ كەلگەن الاشتىڭ ارىستارى ەدى.
الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بويىنان تابىلاتىن ۇشقىر قاسيەتتەردىڭ بارلىعىدا ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى، ەلدىگىمىزدى جانە ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزۋگە كومەكتەستى. العاشقى دارا جولدى باستاعان، ۇلتتىق بولمىسىمىزدى قايتا قالىپتاستىرىپ، ەرەكشە لەپ اكەلگەن جانە اردالى ەلدىڭ مادەنيەتىن ءبىر ساتىعا جوعارى كوتەرگەن الاشتىڭ ايبىندى ەرلەرىنىڭ جاساعان ەرلىكتەرى دەپ بىلەمىز. سايىن دالا توسىندە قۇلاگەردەيىن قۇلديلاپ، ساحارانىڭ بەلىندە التى الاشتى ورتاق ۇرانمەن رۋحتاندىرىپ ەلدىك ماقسات پەن ەرلىك قاسيەتكە شاقىرعان ەدى. سوناۋ ءدۇبىرلى شاقتا تۇنشىققان ەلدىك سەزىمنىڭ، قازاقى نامىستىڭ ءبىر ارناعا توعىسىپ جالىنداۋىنا جاردەم بولعان وسى الاشىمنىڭ قايراتكەرلەرى دەپ بىلەمىز.
كورنەكتى الاشتانۋشى م.قويگەلدييەۆ «...الاش –حالقىمىزدى بەسىگىندە تەربەتىپ، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنگەندە بويىنا كۇش-قۋات جانە سەنىم بەرگەن ۇلتتىق يدەيا. الاش- ۇلتتىڭ ءوزىن بولىنبەس تۇتاس جەر، ياعني تەرريتوريا رەتىندە سەزىنۋى...»
تاريح ساحناسىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى ەرەكشە اتالىپ، جاساعان ەرلىك پەن ەڭبەكتەرى باعالانۋدا. ءوزىنىڭ ەرەكشە قابىلەتىمەن، قايسارلىعىمەن وق بويى وزىق بولىپ العا شىعىپ توپ باستاعان جۇيىرىكتەردىڭ ىشىندە تارلاندايىن دارالانعان ءاليحان بوكەيحانوۆ «الاش» قوزعالىسىنىڭ كوسەمى بولعان. ءاليحان اتامىز زەردەلى ويىمەن تەرەڭ بىلىمىمەن الدىڭعى قاتاردان تابىلىپ، بويىندا كوك تۇرىكتىڭ تەكتىلىگى بار ەكەنىن دالەلدەدى. ەل تاعدىرى ءۇشىن تالكەككە ءتۇسىپ، ايداۋعا دا اباقتىعا دا كونگەن رۋحتى اعالارىمىزدىڭ باسىن ءبىر ارناعا قوسۋعا بارىنشا كومەكتەسىپ، قامقور بولعان كوسەم رەتىندە ءاليحان بوكەيحانوۆ تاريح پاراقتارىندا ماڭگىلىك دارا تۇلعا بولىپ قالادى.
«الاش» قوزعالىسىنىڭ سەبەپكەرلەرى بولعان قايراتكەرلەرىمىز سول كەزدە حالىقتىڭ بار مۇڭىن تۇسىنە ءبىلىپ، رۋحاني سەرپىلىس پەن ءتىل جانە وي ازاتتىعىن سىيلاعىسى كەلدى. قوعام مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىن كورە وتىرىپ، ءالسىز حالىقتىڭ كورگەن قورلىعىنا كوز جۇما قاراي المادى. ەڭسە كوتەرەر شاقتا قازاق اراسىنا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كەرەكتىگىن تۇسىنگەن. سول سەبەپتەن دە قاراپايىم حالىقتى بارىنشا ساۋاتتاندىرۋ ءۇشىن دالا حالقىنىڭ كوكىرەگىن وياتىپ ، وي سانالىعى مەن ۇلتتىق قاسيەتتى ۇشتاستىرۋ ارقىلى الاشتىڭ ورتاق شاڭىراعىنا زيالى قاۋىمدى جينادى.
ۇلت كوسەمىنىڭ جولىن جالعاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دارا جولدارى ەل ءۇشىن دە ، جەر ءۇشىن دە ماڭگىلىك تاريح بولىپ ساقتالادى. وسى تاريحتىڭ پاراقتارىندا ەسىمدەرى التىن ارىپپەن قالانعان قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ەسىمدەرىن جۇرەكتەرىمىزدە ساقتاپ وتەيىك. بۇل قايسار ەرلەرىمىزدىڭ قاتارىندا- احمەت بايتۇرسىنوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ ، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ، جاقىپ اقبايەۆ،
مۇستافا شوقاي، احمەت ءبىرىمجانوۆ ەسىمدى ەڭبەگى دە ءومىرى دە ەلگە ەلەۋلى بولىپ كەتكەن تۇلعالارىمىزدى اتاپ وتۋگە بولادى.
«بوستاندىق! تەڭدىك! تۋىسقاندىق!» قازاقتىڭ بەلسەندى تۇلعالارىنىڭ تاستاعان ۇرانى دا بارىنشا جالىندى ەدى.
بوستاندىق بويىندا قازاقتىڭ قانىمەن،
وزىندىك بولمىسپەن رۋحاني بارىمەن.
بارىنشا حالقىنا ازاتتىق سىيلاعان،
بوستاندىق قىمبات دەپ بىلەمىن بارىنەن.
تەڭ بولۋ ءۇشىن تەرەزەڭ وزگەلەرمەن،
ومىردە مىناۋ رۋحتى بول وزگەلەنگەن.
قزاقتىڭ باعى حالىقتىڭ قورعانىما،
تەڭدىك سىيلاعان بولمايدى-اۋ وزگەدەن كەم.
تۋىسقاندىعىڭ تابىسقان كۇنىڭ بۇگىنگى،
بار الەم ەستىپ جاتىر-اۋ ازات ءۇنىڭدى.
بىرلىگىڭ سەنىڭ بىرىگۋىڭە سەبەپشى،
الىدە جەتە بىلە الماي ءجۇر عو قۇنىڭدى.
الاشتىڭ اق جولىمەن شارىقتاپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ تەكتى ۇرپاعى بۇگىننەن ەرتەڭگە امانات ەتىلگەن بوستاندىقتى باعالاي ءبىلۋ كەرەك. الاش ارداقتىلارىنىڭ كوتەرگەن تۋىنىڭ استىندا نۇرلى تاڭىمىزدىڭ ماڭگىلىك سونبەۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتەيىك، تالاپتانايىق جانە تاريحىمىزدى ارداقتاپ وتەيىك.
