شالقار ەركىنبەك ۇلى

اتتىلار اۋلەتىنىڭ ايى وڭىنان تۋىپ تۇرعان تۇستا،ايقاسقا پىراقپەن توسىنەن سان مارتە دۇبىرلەتە وتكەن؛ ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى«كىر جۇىپ،كۇل توككەن»—  ىرىستى ىلە بۇگىندە حۇسىني عالامنىڭ،كەر زاماننىڭ اپتاپ جالىنىندا القىنىپ ىشتەي تىنادى.ءتاڭىر تاۋىنىڭ ەرەنقابىرعا جانە ەشكىلىك اتالاتىن ەگىز سىلەمىنىڭ اراسىنداعى قۇيقالى القاپ كوشپەندىلەردىڭ اتا قونىسى. وعان ماڭگىلىك جۇمباق شىعىسقا كوز تىككەن،كوكبورى انالى كوشپەندىلەردىڭ تۇلپارىنىڭ تۇياعى جەتكەن تۇسقا دەيىنگى ۇلان-عايىر دالاعا ورناتىپ كەتكەن ءتىلسىم بالبالتاستار، قاسيەتتى قاسپەن كۇنقاستىڭ（كۇنەس） بويىندا بۇگىن دوڭىز تۇرتكىلەپ كۇن سايىن كىشىرەيىپ بارا جاتقان ءۇيسىن مولالارى؛ كۇن سايىن كەتىلىپ جاتقان «التىنقورعان»، «تاسقورعان»؛ تاريحىن تاسقا قاشاپ جازعان كوشپەندىلەردىڭ كونە جادىگەرلىگى؛ ۋاقىتتىڭ ۋىسىندا ۋاتىلىپ، كەر زاماننىڭ كۇرەگىمەن كۇيرەگەن تاريحنامالار كۋا!...ارۋاقتى اۋلەتتىڭ اتا قونىسقا باسقان تاڭباسى — بالبال تاستار ماڭگىلىك جۇمباق
كۇنشىعىسقا سارىلا كوز تىككەن دە نەنى كۇتەدى ەكەن، ءا؟!....مۇمكىن ءبورى توتەمدى تۇرىكتىڭ ءتۇپ قازىعى شىعىسقادەگەن ساعىنىشى شىعار؟!....مۇمكىن تۇلەگى بىزدەرگە تابىستاپ كەتكەن اماناتى، اسپانيلىق اقيقاتپەن استاسقان اق تىلەگى شىعار؟!...مۇمكىن....
سالقىن سامالى ساز شەرتكەن،قوڭىر كۇزدىڭ باسى بولسادا،
كۇننىڭ ىستىقتىعى سونشا،اۋااپتاپ جالىن بۇركىپ ءجۇزىڭدى قاريدى،مەن بولماسام كۇندەرىڭ قاران،-دەپ قىر كورسەتەتىندەي،بالكىم تاكاپپار قولدان كولەڭكە مىنەز جاساپ الىپ قورازداناقالاتىن سايتاني زامانپيعىلىنىڭ سىيلىعى شىعار....كەڭسىرىگىكەۋىپ جۇتاپ جاتقان دالانىڭ جونىنا، بەينە جەرگە قاداي-قاداي سالعان قۋ سۇيەكتەي قالانعان قالا شەتىندەگى وزەنگە شومىلۋعا كەلە جاتقان بەسەۋ —قالالىق«ارمان» ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى.تىلسىمدى تىلىنە توقتاتا بىلگەن، ءبورى توتەمدى اۋلەتتىڭ بۇگىنگى ءتۇياعىنىڭ ايتارى، بىلىققان حارەكەت، تويىپ الىپ تىرق-تىرق كۇلەر ارسىز كۇلكى قاقىندا.  ءومىر وسى.....ورتالارىنداعى ورالاتتى بالا، تابيعاتىنا جاتوعاشتىق تانىتىپ ءۇنسىز كەلەدى.ءتىپتى توڭىرەگىندە ادام بارىن دا ۇمىتقان. سامارقاۋ تارتقان ساناسىن تۇسىنىكسىز،تەك  جۇرەگىعانا سەزەر تۇيسىك تۇرتكىلەپ مازالايدى. تاناۋىنا كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى توپىراقتىڭ با،الدە اياۋلى اناسىنىڭ جۇماقتىڭ جۇپار لەبى اڭقىعان اق ءسۇتىنىڭ بە،الدە ءبىرتىم-تىم ەرتەدە،ەرتەدە ەمەس-اۋ كەشە عانا اناسىنىڭ ارتىنان،تومپاڭداپ جۇگىرىپ جۇرگەن ءسابي شاعىندا جادىندا قالعان،سۇمدىق اڭقىما ءيىس كەلگەندەي بولادى.سول وسىدان مىڭ جىلداي بۇرىن سىرنەگە اينالعان سەزىمىن سىلكىپ سەرگىتكەن. ونە بويىن اناسىنىڭ جۇماقتىڭ جۇپار لەبى اڭقىعان اق ءسۇتىن قۇشىرلانا جۇتقاندا جانى ماشھارلىق راحات تاباتىن قاسيەتتى ھام باقيعا دەيىن تەك جالعىز ءسات قانا قانىعار....سوسىن،سوسىن تىرلىكتىڭ تەپەڭدەگەن قويتورىسىنىڭ ۇزەڭگىسىنە تابانىڭ تيگەننەن باستاپ،قايدا ەكەنىن،قالاي ىزدەۋدىوزىدە بىلمەيتىن تەك الدە قايدان سابىلىپ ىزدەپ شارشايتىن،ات باسىنداي التىنعا ايىر باستاپ الا المايتىن عالامات اسەر ارالاي جونەلەر......«مەن ويلايمىن»...مىناۋ تىلسىم دە تۇسىنىكسىز دۇنيەدە،وسىناۋ تەپەرىشكەتولى بەس كۇندىك جالعاندا، جاراتقاننىڭ ادامعا سىيلاعان ەڭ ۇلى سىيىنىڭ ەڭ ۇلىسى- اناسىنىڭ جۇماقتىڭ جۇپار لەبى اڭقىعان اق ءسۇتى. قالىبىڭنىڭ قۋات كوزى اناڭنىڭ اق سۇتىنەن كيەلى نە بار؟...سول ءۇشىن دە كيەلىنى كوكىرەك كوزىمەن كورە بىلگەن حالىق دانالىعى «اناڭنىڭ اق ءسۇتىن اقتا» دەپ،اق باتاسىن بەرەدى.ۇرپاق ءۇشىن «اناڭنىڭ اق ءسۇتى اتسىن»-دەگەن قارعىسقا قالۋدان اۋىر قاسىرەت بارما؟...ساناسىندا ساۋلەسى بار جان اناسىنىڭ اق ءسۇتىن اقتاۋ ءۇشىن ارپالىسار. انانىڭ اق ءسۇتىن اقتاۋ- ءومىر ءسۇرۋ. ال اياۋلى انالار ءۇشىن كەرەگى، كۇندىز-تۇنى جاراتقانعا جالبارىنىپ جالعىز سۇرانارى سەنىڭ اماندىعىڭ. ادامنىڭ وپاسىز ۋاقىتتان جالعىز ۇتار ۇپايى-ارتىنا ءتۇتىنىن تۇتەتەر ۇرپاق قالدىرۋ ەمەسپە؟!  ەندەشە،تابىت تاڭدايىڭدى جىبىتكەن، ءپانيدىڭ بارلىق كۇناسىنەن قۇلان تازا پەرىشتە قالىبىڭا قۋات بەرگەن،اناڭنڭنىڭ قاسيەتتى اق ءسۇتىن اقتاۋدان ارتىق قانداي ۇلى ءھام قيىن ماقسات بار؟..  بىزدەر، ۇرپاقتار وسىنى تولىق ۇعىنىپ ءجۇرمىز بە؟...ويلامسىز  جاستىقتىڭ جەلىگىمەن قانشالاعان قاتەردىڭ جالىنا جارماسىپ ءجۇرمىز، زاۋدەعالام جارماسىپ جۇرگەن قاتەردىڭ جالىنان قولىمىز شىعىپ كەتسەشى؟...بىزدەر قارىمىمىزدى اياۋلى انامىزدىڭ اق ءسۇتىن اقتايتىن قارەكەتكە جۇمساپ ءجۇرمىز بە؟!.... ونىڭ ويىنا قىزىعى مەن قىزۋى مول وتكەن كۇندەرى ورالدى،ءقادىرىن بىلمەي وتكىزگەن كۇندەرىنە كوز جۇگىرتسە ومىرىندە وزگەلەردەن وزگەشە ەشتەڭە جوق ەكەن. وزگە بالالارداي اكە-شەشەسىنىڭ ارقاسىندا تارشىلىق كورمەي تايراڭداپ ءوستى. ءبىر كەزدەرى وڭ-سولىن ايىرا الماي ويىن قۋىپ جۇگىرىپ جۇرەتىن ءسابي ەدى. ەندى مىنە،شاشىن شالقايتا تاراپ، قۇربى قىزدارعا ۇرلانا قاراۋعا جاراعان ۇياڭ جاس.ونىڭ وزگە قۇربىلارىنان اناۋ دەگەن ايىرماشىلىعى ءوزىنىڭ ءبىر سىدىرعى، وپاسىز تىرلىگىنەن جالىققانى، تىڭ تىرلىكتى اڭساعانى-تىن.ءقادىرىن بىلمەي وتكىزگەن كۇندەردىڭ،كوبەلەك تىرلىكتىڭ ءبىر سۋراۋى بار شىعار...ول العاش وقۋعا كەلگەندە قالانىڭ ادامدى الجاستىرار ساۋدايى قىلىعىنان،ارزان قارەكەتىنەن ادا دالانىڭ دارحان جۇرەكتى،قارا دومالاق بالاسى ەدى.قالانىڭ تىلسىم تىرلىگى،وزگە ءناسىلدىڭت ۇسىنىكسىز مىنەزدەرى تومپاق سەزىلىپ توسىلىپ قالاتۇعىن. وندايدا اۋىلدى اڭسايتىن.شىركىن اۋىل!......اق كوڭىل ادامداردىڭ اق-جارقىن مىنەزدەرى،بىلعانىشتان ادا بۇيىعى تىرلىگى،بال داۋرەنىن باۋىرىنا تىعىپ،بۇرتىيىپ جاتقان ءدوڭ-جىرالارى، تاريحىنىڭ كۋاگەرى اقباس تاۋلارى، كەزىندە باباسى تۇلپارىمەن دۇبىرلەتە جورتىپ وتكەن كەڭ بايتاق دالاسى. ءبارى-بارى ساعىنتىپ سابىلتاتىن. العاش اۋىلعا ءجيى-جيى قاتىناپ،اۋناپ-قۋناپسەرگىپقايتۋشى ەدى.كەيىننەن قالانىڭ قىزىققا تولى توق تىرلىگىنىڭ قىزىقتىرىپ،قىزىلدى-جاسىل دۇنيەلەرى كوڭىلىن ارباپ،اۋىلدان ەپتەپ الىستاتا باستاعانىن، باسقا ءبىر بارماۋعا ءتيىستى...ءتۇپ تەگىجيركەنىپ،ارباۋىنىن
اۋلاق جۇرگەن الەمگە باستاپ بارعانىن بايقامايقالدى.ەندى ول اۋىلعا قايتۋدان ەرىنەتىن بولدى.اتتەڭ!..اۋىلعا دەگەن ادەمى ساعىنىشىن جوعالتپاۋى كەرەك ەدى...ەگەر سىزدە اينالايىن اۋىلعا دەگەن ازعانتاي ماحابباتىڭىز بولسا،جىلاپ تۇرىپ جالبارىنارىم استە جوعالتا كورمەڭىز!..اۋىلدان قانشالىق الىستا جۇرسەڭىز دە، قانشالىق قاربالاس بولساڭىز دا قوقسىق جۇمىستاردان قولىڭىزدى بىرساتكە بوساتىپ اۋىلعا قايتىڭىز.وندا ءسىزدى ءتورت كوزبەن كۇتىپ وتىرعان اق سامايلى اناڭىز،اقساقالدى اكەڭىز بار.وندا ءسىزدى جۇرەگىڭىزدىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە ساقتالعان،بال داۋرەنىڭىزدىڭ تومپاڭداپ جۇگىرىپ جۇرگەن ءتاتتى ەلەسى بار،وندا ءسىزدىڭ تازا دا تاكاپار ءسابي ساناڭىزعا تاڭبالانعان ماقساتىڭىز بار.تىرلىكتىڭ تالابى «ءوزىڭىز» دەن الىستاۋ، تۇپكىلىكتى ماقساتىڭىزدان جىراقتاۋ تالعامىن جاساۋعا تىرەدى مە؟...اۋىلعا قايتىڭىز،سۇراعىڭزعا جاۋاپتى اقپاس الاتاۋ بەرسىن.....قانشا قولىڭدى توبەڭە قويىپ بەزىپ كەتسەڭ دە، ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەڭىرەپ جۇرىپ اينالايىن اۋىلدى، اينالايىن اتا جۇرتتى تاباتىن بولاسىز...... «مەن ويلايمىن»:ادامداردىڭ اسىرەسە،وسەر ۇرپاق جاس بۋىننىڭ تاس قالادا ءجۇرىپ،تاسباۋىر بولىپ بارا جاتقانى وزدەرىنەن ۇركىپ كەتكەنى،اتا-اناعا دەگەن بەز بۇيرەكتىك،يمانسىزدىقولاردىڭ اۋىلعا دەگەن ماحابباتىن جوعالتقانىنان، وزىنە عانا تاۋەلدى اۋماقتان الىستاپ قالعانىنان.«كەلەر ۇرپاقتىڭ جانىڭدى جارالاپ، كوكەيىڭدى كەمىكتەر قانشالاعان ويسىز قىلىعىن ءىشىڭ سەزىپ، جۇرەگىڭ مۇزدايدى.» جاستار اقىلدان استە كەندە ەمەس،ءتۇيسىنىپ،
جۇرەگىنە جۇقپاسا ايتىلعان اقىلدىڭ،وقىلعان توم-توم كىتاپتىڭ تۇككە كەرەگى جوك،دۇنيەنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان وتىرىك اقىل،جالاڭاش ناقىل ولاردى وزدەرىنەن الىستاتىپ جاتىر،«ءوزى»بولا الماعان ادام «ەشتەڭە دە» ەمەس.تەحنولوگيا مەن ءتىس-تىرناعىنا دەيىن قارۋلانعان ميىنا الدەبىر اعىمداعى« بۇيرىقتار»،ەركىننەن تىس ماڭگۇرتتىكتىڭ ەڭ داۋرەندەگەن تاسىلىمەن «ەنگىزىلگەن»،جاندى تەتىككە ايلانىپ قالعان يمانسىز جانداردان جاھان جارالانىپ جاتىر...ەگەر سەن اينالايىن اۋىلدىڭ،اينالايىن تۋعان جەردىڭ اقىل ىستاپ كەتكەن ساناڭا ساۋلە شاشار شۋاعىمەن شومىلماساڭ، سىرنە بولعان سەزىمىڭدى سەرگىتەر سۇلۋلىعىن سەزىنبەسەڭ، ۇلىلىعىن ۇعىنىپ،ۇلىقتاي الماساڭ وندا ءبارى بەكەر،ءبارى....ەگەر سەن ارحيمەت ايتقان «جەردىڭ تىرەۋ»نۇكتەسىن،الدەبىر جاتتاندى تەورەمالارعا سالىپ تاۋىپ شىعىپ،جەردى دومالاتىپ جىبەرە الاتىن قابىلەتكە يە بولساڭ قايتەرەدىڭ...ساناڭا ءسىڭىپ قالعان تەحنالوگيالىق  تۇيسىكتىڭ ساعان نە ىستەتەتىنىن شامالاي الاسىڭ
با؟....اباي اتامىز اۋەلدە مەدىرسەدەن ءبىلىم الىپ حاقتى تانىعان. ساناسىنا اسپانىيلىق اقىيقاتتىڭ ءنۇرى سىڭگەن حاكىم ەدى. انە سودان اكەنىڭ ەمەس ادامزاتتىڭ ۇلى بولۋ باستالدى....يمان-جۇرەگىمىزگە  جىلۋ  جىبەرەتىن، اسپانيلىق اقىيقاتتىڭ قاينار كوزى.جۇرەگىمىز جىلىۋىنان ايىرىلىپ جۇتاپ بارادى..اۋاعايىن، يماندى بولايىق!!!.....

 ول ەندى دوستارى تۇراسىندا ويلاندى. ءبىز قۇلىن-تايداي تەبىسىپ تەتە وستىك. جاستىقتىڭ جەلىگىمەن الاتاۋ اسامىزدان كەلمەي اسپەنسىپ جۇردىك. مەن ويلاۋشى ەدىم، ارعىماقتاي ارىندى، قارا نارداي قارىمدى دوستارىم تۇرعاندا اسپاس اسۋىم، الماس قامالىم بولماس دەپ.ءارقاندي جاعدايدا قولداپ، قول ۇشىن بەرە الاتنىنا،قاۋىپ-قاتەر  اتاۋلىنىڭ بارىنەن قۇتقارا الاتىننا ەش-كۇمانسىز سەندىم. ەشقانداي  ءقاۋپىم جوق بولسا دا، جاقىننان بەرى الدەبىر ءقاۋىپ قاۋمالاپ جۇرگەندەي ۇرەيلەنە بەرەتىنىم قالاي؟.....اياقتان شالار قاۋىپ-قاتەر  اينالامىزدا ءبۇعىپ جۇرگەن بولساشى؟.....ءبىز ءبىر-بىرىمىزدى باياعىدان بىلەمىز، تولىق تۇسىنەمىز دەن ويلايمىز. شىنىندا دا سولايما؟ اعاتتىعىمنىڭ كوبى وسى دوستارىما ەلىكتەۋدەن، ەرۋدەن باستالدى. ءبىز كوڭىل جىقپاس مىيىقپەن ءماز بولىپ ءجۇرىپ، سول ءماز بولعان مىيىقتان دا ادامدىق سىيىقتان دا ايىرىلا باستاپتىق.تەزەك سورىپ، اشتى سۋعا اۋەستەندىك، اتا-انامىزدىڭ ادال ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن حارام حارەكەتكە جۇمسادىق. تولىپ جاتقان تويلارىمىز بولدى. توپىرلاپ بارىپ تويلادىق. قاسىمىزدا توبىق ءجۇتقانداي تومپىيىپ،  اقتاماق اققۋ ءمۇسىن قۇربى قىزدارىمىز ءجۇردى. ادالدىقتى ايىرلماۋ  ماحابباتتى «ءماز بولۋ» دەپ تۇسىندىك. بىزدە ەركىندىكتى اڭساعان ازات ارمان بولدى.  باتىستىق مادەنىيەتكە بەرىلە قۇشتار بولدىق. باتىسشا  ءومىر سۇرۋگە بارىمىزدى سالا تالپىندىق. «جاستىقتا ماستىق بار»- دەپ ۇقتىق، نەگە بىزدەر ءقازىر ءبارىن، ناقىلدىڭ ءمانىن باسقاشا تۇسىنەتىن بولدىق.... ول ماستىق حالال قارەكەتكە، ادال ماقاباتقا، عىلىم-بىلىمگە دەگەن ماستىق ەمەس پە ەدى؟ ادام تۇرا جولدان تايامىن دەسە وپ-وڭاي، ءوزى دە انىعىن بىلمەيتىن الدە ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ ارباۋىمەن اعاتتىقتىڭ ارتىنان مۇرىنىن تەسكەن تايلاقتاي سالپاقتايسىڭ- اۋ كەلىپ.بىلايعى تىرلىگىڭ بۇيداڭ ۇزىلگەنشە وسىمەن وتەدى...مەن ءوزىمدى بوتەن سەزىنىپ كەلەمىن، ءتىپتى، مىنا دۇنيە ماعان جات. بار-جوعىن وزىمدە بىلمەيتىن باسقا ءبىر الەمدى الا-سۇرا اڭسايمىن، اسىعامىن. قايدا، نە ءۇشىن اسىعاتىنىم تاعى بەلگىسىز....ماقساتسىز مۇنار تىرلىگىمىزدەن اپتەن جالىقتىم. جان دۇنيەمدە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تولقۋ تۋىلىپ كورمەگەن....دوستارىما ەرىپ وسىلاي ەش ويلانباستان كەلە جاتقانىما وكىنەتىن ءتارىزدىمىن...تاعى نە ءۇشىن مەنى الدەكىم كۇتىپ تۇرعانداي اسىعىپ كەلەمىن. اۋلعا قايتقىم كەلدى... 

    ولار قالادان قالا شەتىنە جەتەلەيتىن جولدىڭ سوڭعى مۇيىسىنە جەتتى.ودان ارى الاتاۋدىڭ قوينىنا،ۇرلانادا ۇيالا كىرىپ بارا جاتقان ۇلكەن ساي. ارسىيعان ادىر-جىرالار. ورال يىعىنان بىرەۋ قاعىپ قالعانداي توسىن ارتىنا بۇرىلىپ، قالاعا تەسىلە ۇزاق قارادى. الدە ءبىر قىيماسى، ءال ەتۋگە ءتىيىستى شارۋاسى قالىپ بارا جاتقانداي......ساي-قىم-قۋىت قايشىلىقتان تۋعان،مازاسىز مۇڭنىڭ سايى .جاڭا  زاماننىڭ

ونەركاسىبى وڭدىرماي جارالاعان. الاتاۋدان باستاۋ العان، التى  الاشقا اتى ماشھۇر  ارقالى اقىن—تاڭجارىق جولدى ۇلى تۇنىعىنان   ءشولىن قاندىرىپ، تۇلەپ ۇشكان «اعىنى قاتتى،شاپقان اتتان»-دەپ جىرعا قوسقان ءور شاقپى القىمىنان بۋىلعان. ەركەلىگىن، ەركىندىگىن توناتىپ، سەركەلىگىن سەتىنەتكەن نەگىزگى ارناسى توعانعا بۇرىلعان. جول بويىنداعى بارلىق لاستىقتى بويىنا جىيىپ الىپ جوڭكىلىپ جاتىر. اۋەلگى ارناسىندا ازعانا بولگى اعادى. قانشا بىتەن، توسسادا توسپانىڭ بەلگىسىز ءبىر تۇسىنان اعىپ توقتاماي قويدى. تابيعاتتىڭ بار تىلسىمىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ،ەركىمىزگە كوندىرەمىز دەپ ەرەۋىلدەگەن ايلاكەر ادامنىڭ اقىماقتىعىن ايگىلەگەندەي، ەسسىز ەرەۋىلىن مازاقتاعانداي.....وزەننىڭ وسى از عانا بولەگىنىڭ ءوز تۇنىقتىعىن ساقتاپ ماڭعاز اعىپ جاتقانىن قالاي تۇسىنەسىز؟....ادامدارعا، ادام بولامىن دەپ ارپالىسىپ ءجۇرىپ، ادامدىقتان الىستاپ الاتىن اقىماقتار «اقىرىن ءجۇرىپ انىق باس»، نەگە سەندەر ءبارىن ءبۇلدىرىپ بولعان سوڭ بارىپ «بۇيتپەڭدەر» دەيسىڭدەر؟...قانشا تىراشتانعانمەن تابيعاتتىڭ تۇنىقتىعى ءبىر ىلايلانسا تۇنىۋى قيىن. قالپىنا كەلتىرەمىز دەگەندەرىڭ،  «ە،مىنانداي ەمەسپە ەدى»-دەپ ەلەستەرىڭ بويىنشا قالقىيتۋ عانا اۋەلى اينالايىن تابيعاتتىڭ ءوز تۇنىقتىعىن ساقتاڭدار! تۇنىعىنان تونالعان سۇلۋلىق تۇل-دەپ ءتىل قاتىپ تۇرعانداي..... تاريحتى باۋىرىنا باسىپ بۇك ءتۇسىپ جاتقان اقباس تاۋلار «ەرتەڭگى تىرلىكتەرىڭ نە بولار ەكەن» دەپ قامىعا قارايدى.......ساناڭدا ساۋلە،تۇسىنىگىڭ تۇماننان ادا بولسا اينالايىن تابيعات ءبارىن دە ۇعىندىرادى. اتتەڭ، بىزدەر  تۇسىنە الماي جۇرمىز......

   شاقپىعا تۇسكەن توسپا-سۋەلەكتىر ستانسياسى. توسپانىڭ تۇسىندا ۇلكەن سارقىراما بار.تاعانى جازىقشا، شاعىن كولسىماق. ەكپىندەنە قۇلاعان سۋ تاعانىنداعى قۇم، تاستاردى ەكشەپ شىعارىپ، ۇلكەن شوڭەت قالىپتاستىرعان. تولقىنداردىڭ قايتالانا قالىپتاسۋى تىم تەز  جانىنا جاقىنداعاننىڭ ءبارىن وزىنە تارتىپ كەتەدى. اق مونشاققا تولعان سۋ بەتى بەلگىسىز ءبىر مۇڭنان، بەلگىسىز ءبىر قايعىدان حابار بەرەتىندەي، ونە-بويىنا ۇرەي ۇيىپ ءالسىز دىرىلدەيدى....دوستارى سۋعا  تۇسە باستادى... ورال جاعاعا جاقىنداپ بارىپ ، اڭىرىپ تۇرىپ قالعان، توسىننان تۇسكىسى كەلمەدى. جاعاعا انە-مىنە جەتە بەرە جەلى شىققان تەنتەك تولقىننىڭ بەتى قىم-قۋىت، كەلىپ-كەتىپ جاتقان تولقىندار «بەرى كەل، بەرى كەل»-دەپ شاقىرىپ تۇرعان ءتاتىزدى.... «و،باتىر كەلسەڭشى»-دەپ مازاقتاي ءتىل قاتىپ، مارە-سارە بولىپ شومىلىپ جاتقان دوستارىن كورگەندە،توسىننان تۋىلعان ولەزدىگىنەن ۇيالىپ،سۋعا قويىپ كەتتى.تىم اسىعىس ىتقىعان، دوستارىنان وزا سۇڭگىپ بارىپ باسىن كوتەرگەن ونى شوڭەت قۇشاعىنا توعىتتى دا اكەتتى... شوگىپ بارا جاتقاندا عانا بايقاعان دوستارى قاراسى قايتا كورىنگەن دە ءبىر-بىرىنىڭ قولىنان ۇستاپ شوڭەتكە جۇگىرىسكەن. سۋ ەكپىنىمەن ءجانشىلا شوگىپ شىققاندا ەسەڭگىرەپ كەتكەن ول، دوستارىنىڭ ايعايىنان ەسىن ازەرگە جىيناعان دا شوڭەت شەتىندە وزىنە قول سوزىپ تۇرعان دوسىنىڭ بۇلدىر بەينەسىن بولجادى. قولىن سوزۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەن...تەرەڭ سۋ، قول سوزىپ تۇرعان دوسىنىڭ بويىنان اسىپ كەتىپتى، تەك قولىن ءسال سوزسا بولدى دوسىنىڭ شىعارىپ اكەتەتىنى انىق. بار قاۋقارىن ىسكە قوسىپ قولىن سوزىپ، دوسىنىڭ قولىنان ۇستاي بەرگەندە بالتىرىنا الدە ءبىر قول ساپ ەتىپ جابىسا كەتتى.....شوگىپ بارا جاتقان دا شوڭەت شەتىندە وزىنە جىمىيا قاراپ تۇرعان اناسىن كوردى. قىزىق ەكەن...قۋانىپ تۇرعان ءتارىزدى....نەگە؟....ەندىگى ساتتە «كومەكتەسىڭدەر، قايسىڭ بارسىڭ؟»-دەپ شوشىنا ايعايلاعان جاستاردىڭ داۋىسى مەڭىرەۋ دالانىڭ مەڭ-زەڭ تىنىشتىعىن  بۇزىپ، جارتاستاردا  جاڭعىرىپ جاتتى. ساي ءىشى ۋ-شۋ جارتاستار بىر-بىرىنە حابار جەتكىزىپ  اعاشتار ايعاي  شىققان  جاققا ۇدىرەيە قاراپ قالىپتى.  ازدان سوڭ ءىستىڭ ءجايى ايقىندالا باستادى....ءبارى سارقىراماعا تونە تۇسكەن، ءتۇتىپ جىبەرگەلى تۇر. وز-وزىنەن قۋىستانعان سارقىراما：جاعامداعى، «جاقىنداما قاتەرلى!!!»- دەگەن قاتاڭ ەسكەرتۇدى كورە تۇرىپ ەلەمەگەن وزدەرى- دەپ سازارادى. جۇيەمەن جۇگەندەپ، قىيسىنمەن قۇرىقتاپ ەسە بەرەر ەمەس...جاستار سۋ شىعارىپ تاستاعان ورالدى ءوز بىلگەن ادىستەرىمەن ءقۇتقارىپ الماقتىڭ قامىندا....تەك قول ءسوزىم جەردە تۇرعان دوسىن قۇتقارا الماعانى ءۇشىن وزىنە ولەرشە وشىككەن بىرەۋى ءوز الدىنا مەڭىرەيىپ وتىر. كوكىرەگىنە كەپتەلگەن ۇلكەن ۇرەي بار.ول ورالدى الدە كىمنىڭ شوڭەت تۇبىنە قاراي سۇيرەپ بەرا جاتقانىن كوردى.....

ورال شوڭەتكە شىم باتىپ بارا جاتىپ، ءوزىنىڭ تىم ۇزاق شوككەنىن، بالتىرىنا شەڭگەلىن باتىرا شەگەلەنگەن قولدىڭ وزىنە تانىس قول ەكەنىن، قۇتىلدىرماسىن ءتۇيسىندى. وتكەن ءومىرى كوڭىل ەكىرانىنان قايتالانۋدا...تىرلىگىنىڭ تۇپكىلىكتى ءمانىن ءتۇسىندىرىپ، وزىنە تاۋەلدى اۋماقتان اداسىپ جۇرگەنىن العاش اڭعارتقان وسى قولدىڭ يەسى كىم ەدى؟...شۇعىلا!..جۇرەگى شىمىرلاپ قويا بەردى....شۇعىلا ەكەن عوي...ورتا مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان جىلى تانىسقان.  جۇزىنەن ءنۇر تامعان اسا اجارلى قىز ەدى.ۇزدىك وقيتىن. جاس ارۋدىڭ وزىنە ۇنەمى ۇيالا، قاراقات جانارىنا الدە ءبىر قۇپيالىقتى قاماپ مولدىرەي قارايتىنىن العاشىندا قانشا ويلانسادا تۇسىنبەگەن .از عانا ۋاقىتتا قىز وزىنە باۋار باسىپ ۇلگەرگەندى. وزىنە تانىس دۇنيەنىڭ دۇبىرىنەن بەيحابار قىزدى تىم ءسابىي سەزىنەتىن. بىردە ويىنعا سۇيەپ قىزدىڭ قولىنان ۇستادى. ءالى ەسىندە... سول ءسات شوشىنا سەلت ەتە تۇسكەن قىزدىڭ ونە بويىندا وزىنە بەيمالىم الدە نەنىڭ دىرىلدەي ۇيىپ تۇرعانىن اڭعاردى. ۇيرەنىپ ۇلگەرگەن ءتاسىلى ەسىنە تۇسىپ قىز الاقانىن يسكەگەن دە  ەكى بەتىنە ۇياتى ويناقتاپ شىعا كەلگەن قىز قولىن تارتىپ ۇلگىرسە دە، ون التىداعى قىز الاقانىنان ءوزىنىڭ بەسىكتەگى قارىنداسىنىڭ نارەستە  ۋىز يسى اڭقىپ تۇرعانىن اڭعاردى....قىزعا ۇرەيلەنە قاراعان  ساناسىنا  العاش رەت «تازالىق» تۇراسىنداعى تىڭ تۇسىنىك سالماعىن ءتۇسىردى. قىزدىڭ ۇل ساباقتاستارىمەن نە ءۇشىن قول بەرىپ امانداسپايتىنىن، سەبەبىن سۇراعاندا، «ادامنىڭ الاقانى مەن ماڭدايىادا اللانىڭ جازۋى بار...مەنىڭ بىلىۋمشە قازاق قىزى الاقانىن تەك ءوزىنىڭ جاقسى كورگەن ادامىنا ۇستاتقان...ال كەشەگى قازاق جىگىتتەرى قىزداردىڭ ماڭدايىننان عانا يسكەپ، جاقسى كورەتىندەرىن بىلدىرگەن ەكەن ....»-دەگەن جاۋابىنىڭ ءمانىن ەندى تۇسىنگەن. ول ءوزىنىڭ قاتەلەسىپ جۇرگەنىن ءتۇسىنىپ، قىزدان ىرگەسىن اۋلاققا سالدى.... «تازالىقتى» قورعاۋعا تالپىنعانى ەدى. ارنامىسى اقىرىندا قىزعا ءوزى جايىندا ويىنا بۇگىپ جۇرگەنىن ايتقىزىپ، «باقىتىڭدى مەننەن ىزدەپ اداسپا، مەن تەڭىڭ ەمەسپىن»-دەپ كەشىرىم سۇراتىپ تىنعان. كەشىكپەي قىزدان حات الدى. «بىلەسىزبە؟... جۇرەگىڭىزدىڭ ۇنىن تىڭداي الاتىن ءتارىزدىمىن،ورالجان... وزگەرگەن ءتابىيعاتىڭىزدان مەن اقىيقىي ءوزىڭىزدى تاني الدىم. ءسىز  اكەمنەن كەيىنگى الاقانىمنان يىسكەگەن ەر ادام بولدىڭىز. ۇلكەن ەرلىگىڭىز دەپ ءبىلدىم، ۇياتتىڭ قانشالىق ۇلى ەكەنىن سوندا، سىز ۇعىندىردىڭىز. مەن سول ساتتە قولىمنان «و باستاعى» ورالدىڭ ۇستاپ وتىرعانىن سەزىنىپ، تاڭىرگە شۇكىرلىك ايتتىم. ورالجان سىزگە، ءسىزدىڭ وزىڭىزگە تاۋەلدى اۋماعىڭىزعا ءتۇبى ءبىر ارعىماعىڭىزدىڭ باسىن بۇراتىنىڭىزعا سەنەمىن....» .قىز حاتىن وقىپ وتىرىپ ءوزىنىڭ شىنىمەن دە تىلسىم دە تۇسىنىكسىزدەۋ  دۇنيەنىڭ قاقپاسىن قاعىن تۇرعانىن تۇيسىنگەن. ءسويتىپ جۇرگەندە اتا-اناسىنىڭ    قالاۋى قالالىق ورتا مەكتەپتىڭ ورداسىنا تۋ تىكتىردى. كوپ وتپەي شۇعىلانى دا ۇمىتىپ ۇلگىرگەن....  ەندى ول، بالاعىنا جارماسقان قولدىڭ جالعىز ەمەس ەكەنىن ءبىلدى.قولدار بالتىرىنا جارماسۋعا تالاسىپ جاتىر ەكەن....باسقا قولدار شۇعىلانىڭ قولىن قاقپايلاۋ دا. شۇعىلانىڭ قولى بالتىرىنان بوساي قالسا بولدى باسقا قولدار، وشىگە جارماسىپ، شوڭەتكە باتىرا تۇسەدى.....سول ءسات اسا ۇرەيلى ءولىم تۇراسىندا ويلانعان. ءولىمنىڭ ۇرەيلى ەمەس، ءوز ىرىزدىعىن تۇگەتپەي ۇزىلگەن ءومىردىڭ ۇرەيلى ەكەنىن، ادامداردىڭ ءولىم دەپ جۇرگەنى ماڭگىلىك ءومىردىڭ ەسىگىن اشار ءسات ەكەنىن، ءوزىنىڭ ول ەسىكتى اشۋعا ءالى دايىندىقسىز، تولىمسىز ەكەنىن ءتۇسىندى. ولگىسى كەلمەدى....  وسى ساتتە بالتىرىنا جارماسقان جۇمباق كۇش تىلگە  كەلدى..   

• تۇسىندىڭبە؟.....                                      

—ءتۇسىندىم.........  

سول ساتتە، بالتىرىنداعى قولدىڭ بوساتقانىن سەزدى. قاۋرسىننان دا قاۋقارسىزدانعان دەنەسىن، ونە بويىن ۇيىتقان قۇدىرەتتى الدە ءبىر  ۇننىڭ جەلپىپ جوعارى كوتەرگەنىن، بار بولمىسىن سول ۇننەن تارالعان،   اسپانىيلىق اقيقاتتان ءنار العان اق نۇردىڭ ايمالاپ، بار لاستىعىنان ارىلتىپ جاتقانىن ونە بويى سۇيسىنە ۇعىندى. ول ءۇننىڭ مالتىعىپ قالعان قاراڭعىلىعىنىڭ ار جاعىنداعى اپپاق الەمنەن جەتىپ جاتقانىن، ءوزىنىڭ سول ۇنگە تالپىنا ءتۇسىپ ، اپپاق ءبىر الەمگە ەنىپ كەلە جاتقانىن ءبىلدى. سالدەن سوڭ ورال راحىماننىڭ نۇرىن توككەن راحىمى مول،مەيىرىمدى،ءادىل دە ارايلى كۇندى كوردى. ول ومىرگە قايتا كەلدى....مۇمكىن كەلمەي اق قويعەنى ءدۇرسپا ەدى؟.....

   ورالدىڭ كوزىن اشقانىن كورگەن دوستارى ەستەرى شىعا قۋاندى. بەتىنە دوستارىنىڭ قۋانىش جاسى تامىپ جاتىر، تاتىپ كوردى، ءتاپ-تاتتى ەكەن، ءتاپ-تاتتى.....دوستارىنىڭ دا ماڭگىلىك ءومىردىڭ ەسىگىن اشۋعا ەشقانداي دايىندىقسىز  ەكەندىگىن ءبىلدى. ماڭگىلىك ءومىردىڭ ەسىگىن اشۋعا لايىقتى بولىپ ءولۋدىڭ وتە قيىن  ەكەنىن اڭعارعان. ويىنا وتكەن ومىرىندە تۇسىنۋگە ورەسى جەتپەگەن ءبىر وقيعا ورالدى. العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كۇنى، الپپەدەن ساباق بەرەتىن اپايى بەت اشارىن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ « كەل بالالار وقىلىق، وقىعاندى كوڭىلگە ىقىلاسپەن توقىلىق.» دەگەن جىرىمەن اشقاندى. بۇل جىردى اكەسى مەكتەپكە اكەلە جاتىپ جاتتاتقان. بىراق ،جىر «ءبىر قۇدايعا سىيىنىپ... » -دەپ باستالاتۇعىن.سول ەسىنە ءتۇسىپ، «جوق، اپاي قاتە ايتىپ تۇرسىز»- دەپ اكەسى جاتتاتقان جىردىڭ تولىعىن ايتقان. «بىر قۇدايعا سىيىنىپ ....» ءبۇل وجەتتىگىنىڭ كەسىرىنەن اكەسىنە تەكسەرۋ ءتۇسىپ، سوڭى قىزمەتتەن قۋىلۋىمەن تىنعاندى.... ول كەزدە قانشا ويلانسا دا بايىبىنا بارا الماعان. ەندى ءتۇسىندى.... ءومىر وعان ەندى عانا بار قۇپىياسىن اشقانداي..... ءوزى فيزمكا پانىندە ۇيرەنگەن ماڭگىلىك مەحانيكا زاڭىندا ءتاڭىردىڭ تىرشىلىكتى جاراتقانداعى زاڭدىلىعى جاتقانىن بايقادى. كۇندى اينالا قوزعالاتىن پلانەتالاردىڭ، الەمدىك اينالىستىڭ توقىراۋسىزدىعى، ءبىر ورتالىققا باعىتتالعانى، ادام جۇرەگىنىڭ قىزمەت قۇرىلىمى بارلىعىندا وسى زاڭدىلىق جاتىر. تىنىسىڭ توقتاعانعا دەيىن تىنىمسىز كەۋدەڭدى تەپكىلەر تەنتەك جۇرەك، العاش اناڭنىڭ  جان  بەسىگىندە  قالىپتاسا باستاعانىڭدا توقتاۋسىز ،توقىراۋسىز سوعاتىن ءبىر نۇكتە....ول قوزعالىستىڭ قايدان قۋات الىپ، سوڭعى تىنىسىنا دەيىن قالاي توقتاۋسىز جالعاسا الاتىنى تۇسىنىكسىز...كۇندى   ورتالىق ەتىپ اينالىپ تۇرعان پلانەتالاردىڭ قوزعالىسىنىڭ باستالۋىنا دا ءبىر تۇرتكى كۇش اسەر ەتىپ تۇر.... «ماڭگىلىك مەحانيكا»... نيۋەتون  اقساقال اشتى دەيتىن...انىعىندا العاش بايقاعان....ودان دا انىعىن ايتسااق العاش تاڭبالاپ قاعازعا تۇسىرگەن  ءۇشىنشى زاڭى- كەرى تەبۋ زاڭىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ءتاڭىر –پەندە توەروماسى دەپ ءتۇيدى."ەشقانداي نارسە جوقتان بار بولمايدى " دۇنىيەدەگى بارلىق تاپقىرلىق اتاۋلىنى ادام تابىيعاتتان بايقاعان ، بۇرىننان بار....تەك پەندە بالاسى ار ءبىر جاڭالىقتى "جاراتقان "سايىن ، تاڭىرگە اكىرەندەۋىن قويعان ەمەس....ادەبىيەتتەدە جاڭا بىر "يزىم "جاراتقانى ۇشىن ، ءباز بىرەۋلەردى قۇدايداي كورىپ...تابىنىپ كەتتىك...سول نىعىمەتتى ءتاڭىردىڭ پەندەسىنە سىيلاعانىنىن تۇسىنىۋگە سانامىز جەتپەدى....قاتەلىك انە سودان باستالدى...."ادام پەندەسى ءوزىن جاراتقان يەسىنە وقساعىسى كەلىپ تالپىنادى .....بىراق ول قاشاندا پەندەلىگىن قويعان ەمەم "...."مەن ويلايمىن " ادەبىيەتتە ەكى -اق "ءيزىم " بار....ءتاڭىريزىم جانە ءشايتانيزىم ....بىز ءوزىمىزدىڭ ۇلىقتاپ جۇرگەنىمىزدىڭ قايسى "ءيزىم "ەكەنىمىزدى بىلەمىزبە وسى...."كوزى سوقىر ناداندىق قورقىنىشتى ەمەس...ناعىز قورقىنىشتى كوكىرەگى سوقىر ناداندىق " ءومىر وسى..... كەرى تەبۋ زاڭى-«ءتاڭىر–پەندە» تەروماسىنىڭ ايتارى : ءبىر دەنەگە قانشالىق كۇشپەن اسەر ەتسەڭ، ول دا سونشالىق كۇشپەن كەرى اسەر ەتەدى. ادام تاعدىرىن «ءتاڭىر–پەندە» تەروماسى مەن  تۇسىندىرەر بولساق: تاعدىر دەگەنىمىز ادامنىڭ ءوز تىرلىگىنە تيگىزگەن اسەرىنىڭ كەرى اسەر كۇشى .....جاڭعىرىعى........دەمەك  بارلىعىدا  نيەتكە بايلانىستى. بۇل توەرەمودا ادىلەتسىزدىك ساقتالمايدى ءھام بۇل زاڭدىلىق بارلىق بولمىستا ءبىر تۇتاس ساقتالادى. سەنىڭ اسەر كۇشىڭنىڭ كەرى اسەرى تەك سەن عانا ەمەس، سەنىمەن ءبىر تۇتاس الەمگە دە اسەرىن تيگىزەدى. جاساعان جاقسىلىعىڭ ، نە جاماندىعىڭ بولسىن ، جاڭعىرىعى  ساعان عانا ەمەس سەنىمەن ءبىر تۇتاس الەمگە ....ۇرپاعىڭا اسەر ەتەدى.....قارەكەتىڭە قاراي قارىمتاسىن الاسىڭ....

«ءتاڭىر–پەندە» توەرەماسى باقيعا دەيىن تەپە-تەڭدىگىن بۇزباي ساقتالادى. بۇل زاڭعا ءتاڭىر دا قايشى كەلمەيدى..ويتكەنى بۇكىل جاراتىلىستى ۇستاپ تۇرعان وسى زاڭ...ەندەشە پەندەنىڭ تاعدىرى ءوز قولىندا.......... قالانىڭ شەتىنە تاياۋورنالاسقان كوك كۇمبەزدى مەشىتتەن ازاننىڭ داۋىسى ەستىلدى.سوندا بارىپ ورال شوڭەتتە ەستىگەن ءۇنىنىڭ ازاننىڭ ءۇنى ەكەنىن، بۇگىن قاسيەتتى جۇما كۇنى ەكەنىن ءبىلدى.......دوستارىنىڭ ازاننىڭ داۋىسىنا ۇيىپ وتىرعانىن بايقاعاندا، ەسى شىعا قۋاندى مەشىتكە قاراي اسىعىس اتتانعان بەسەۋىنە ءتاڭىر تاۋى باتاسىن بەرە ءتىل قاتتى.... تىڭداڭدار كوكبورى انالى كوشپەندىنىڭ بولتىرىكتەرى:تاسىما قاشالعان تاريحتارىڭدى تانىي بىلىڭدەر. بىلەم الدەكىمدەر ول تاريحتى وزگەرتكىلەرى كەلىپ ارەكە تجاساپ جاتىر.....تاريح وزگەرمەيدى، تەك ۇمىت بولادى.......ۇمىتپاڭدار باعىزىداعى بۇكىل دۇنيەنى تىتىرەنتكەن ساقتاردىڭ سالماعىن، بەگزاتتىعىن ەۆرو- ازيانى قالتىراتقان عۇننىڭ قۇدىرەتى.........قاراتەڭىزگە اتىن سۋارعان ەر تۇركتىنىڭ تەبىنى......قىپشاقتىڭ دۇشپانىنىڭ جادىنا ماڭگىلىككە قاشالىپ قالعان ەرلىگى ساناڭدا تۇرسىن... ەرلىگىڭ ەسىڭنەن شىعىپ بارا جاتسا دۇشپانىڭنان سۇرا سەبەبى،ولار ۇمىتپايدى.ۇمىتا المايدى.......ۇراندا وعىزدىڭ ۇرپاعى!......ءتۇر-تۇلعاڭنان ايىرىپ ازعىنداتقان،وزىڭنە ۇرىككەن  ويسىزدىعىڭنان قۇتىل. كوشىڭدەر كوشپەندى!!سەنىڭ باقىتىڭ  كوشۋ..........ءتاڭىرى سىيعا تارتقان، وزدەرىڭە تاۋەلدى اۋماققا اتتارىڭنىڭ باسىن بۇرىڭدار!!.....ءبورى توتەمدى تەكتىڭ تۇياعى. ويانعان ۇرپاق-وزدەرىنە تاۋەلدى الەمگە العاشقى قادامدارىن تىلەك تىلەيىك اعايىن «جورتقاندا جولى، يمانى جولداسى بولسىن»...........اسپاننان تارالعان، راحىماننىڭ نۇرىنان ءنار العان شاقپى،ولاردى عۇسىلعا قۇيىندىرىپ شىعارىپ سالدى.كوك كۇمبەزدى مەشىت اسپانى تۇنىق............ودان ارى ارپالىسقان قالا تىرلىگىنىڭ اسپانىنا كوز تاستادىم.......... بۇلدىر............مىناۋ مەڭىرەۋ..........ناشا شەككەندەي مەڭ-زەڭقىلار تىرلىگى مەن تاۋەلدەپ العان مازاسىز ءومىر.....قۇبىلمالى قوعام،بولتىرىكتەرگە ەپتەپ قىڭسىلا دەپمەۋرىن تاناتىپ جاتقانداي....ءومىر وسى......تۇپكى تۇيسىگىمدە ءبىر ايعاي كوتەرىلدى  «كوشىڭدەر كوشپەندى!!!! »......ايعاي اسقاق الاتاۋلار عاجەتىپ، جاڭعىرىپ، ايبىندى ۇرانعا ۇلاستى.ۇران ۇنىنەن كوكبورىنىڭ ۇلىماسى اڭقىيدى.............كوككە تالپىنعان ءۇن،يلاھي نۇر تامشىلاعان القار اسپانعا باياۋ ءسىڭىپ بارا جاتتى كەنەت الاتاۋدىڭ ارعى بوكتەرىنەن تاۋەلسىز تۇعىرىنا شاقىرعان تاعى ءبىر كوكبورىنىڭ ۇلىعان ءۇنى ەستىلدى..........«كوشىڭدەر،
كوشپەندى»!!!!.....