تانىمال اۋدارماشى حاقىندا:

اقىن، ەتنوگراف، اۋدارماشى شاكەن بوكەتاي ۇلى –  1972جىلى 14اقپاندا قحر-دىڭ باركول اۋدانىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن. پەكيندەگى "ورتالىق ۇلىتتار ۋنۆەرسيتەتىنىڭ " قازاق ءتىل- ادەبيەتى ماماندىعىن تامامداعان.  1996ج. "ىلە حالىق باسپاسىنا" جۇمىسقا ورنالاسىپ،  رەداكتور ءارى اسەمونەر رەداكتورى بولىپ ىستەگەن. 2006جىلدان بەرى «قۇمىل القابى»  جۋرنالىندا جاۋاپتى رەداكتور،  قوسىمشا اسەمونەر رەداكترى بولىپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدى.

1994جىلدان شىعارمالارىن جاريالاي باستاعان ول قازىرگە دەيىن جۇڭگو مەن قازاقستانداعى ءتۇرلى باسىلىمداردا،  راديو- تەليەۆيزيالىق باعدارلامالاردا بولىپ ەكى جۇزدەن استام ولەڭ، تولعاۋ، ەتنوگرافيالىق تىڭ دەرەكتەرىن جانە ءبىرتالاي ادەبي اۋدارمالارىن جاريالادى. 2005ج. شينجياڭ حالىق باسپاسىنان  «ورىك گۇلدەگەندە»  اتتى تۇڭعىش جىر جيناعى جارىق كورگەن ونىڭ كوپ وتپەي، 2006 جىلى شينجياڭ اسەمونەر- فوتوسۋرەت باسپاسىنان  «قازاق ويۋ- ورنەكتەرى»  اتتى فولكلورلىق كەسەك البومى جارىق كورگەن. «جاس ۋەرتەردىڭ قايعىسى» ،   «حازار سوزدىگى» ،   «باركول قازاقتارىنىڭ حالىقتىق ءان- بي، كۇيلەرى»  قاتارلى كىتاپتاردى اۋدارىپ،  باسپادان شىعاردى.

بۇلاردان سىرت،   «مەن جالىنداپ وتەمىن » ،   «جۇزدەن جۇيرىك » ،   «ۇلارلى تاۋ»  قاتارلى الماناقتارعا ولەڭدەرى ەنگەن.

شاكەن بوكەتاي ۇلى بۇدان تىس، 30-دان استام كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتور، 150دەن استام كىتاپتىڭ مۇقاباسىنىڭ اۆتورى بولعان ھام وسى ارالىقتا قىرۋار كىتاپتارعا قىستىرما سۋرەتتەر سالىپ بەزەندىرۋ جۇمىسىن ۇستىنە العان. اۆتور قىتايداعى قازاق- قىرعىز ادەبيەتشىلەرىنە تاعايىندالعان «ءدۇلدۇل ادەبي سىيلىعىنىڭ» ،   تۇڭعىش كەزەكتى «جۇڭگو قازاقتارىنىڭ حۇسنيحات بايقاۋىنىڭ «ۇزدىك حۇسنيحات» سىيلىعىنىڭ» ،  پەكيندەگى  «ۇلتتار ادەبيەتى» جۋرنالىنىڭ سارالاۋىنداعى 2012جىلعى «جىل ۇزدىگى»  سىيلىعىنىڭ،  شىڭجاڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ «ۇزدىك رەداكتور»  سيلىعى قاتارلى سىيلىقتاردىڭ يەگەرى. 

اۆتور بۇل كۇندەرى جۇڭگو از ۇلت جازۋشىلارى عىلمي قوعامىنىڭ مۇشەسى، قازاق حاتكەرلىك- سۋرەت قوعامىنىڭ القاسى،  شىڭجاڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ،  قۇمىل ايماقتىك جازۋشىلار بىرلەستىگى مەن كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى.

شاكەن بوكەتاي ۇلىنىڭ «شاكەن بوكەتاي ۇلىنىڭ سىزبا سۋرەتتەرى مەن حاتكەرلىك تۋىندىلارى» اتتى البومى،   «سەنبىنىڭ كەشى»  اتتى جىر جيناعى باسپادان شىعۋ الدىندا تۇر.

ميلوراد پاۆيچ (سەربيا)

اۋدارعان: شاكەن بوكەتاي ۇلى

سالۋو سۋك – دوكتور (1930.3.15 – 1982.10.2) ارحولوگ، اراب ءتىلى مامانى، نوۆيساد قالاسىنداعى بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى. 1982 جىلعى كوكەكتىڭ ءبىر تاڭى، ول ويانعان شاعىندا شاشىنىڭ جاستىققا باسىلىپ قالعانىن، اۋزىنىڭ جايسىزداپ، الدە ءبىر كەدىر-بۇدىر قاتتى زاتتىڭ تىعىلىپ قالعانىن سەزگەندەي بولدى. ول بەينە قالتاسىنان تاراق الىپ شىققان سياقتى قياپاتپەن، ەكى ساۋساعىن اۋزىنا جۇگىرتىپ ءبىر كىلت الىپ شىقتى. ول ءبىر كىشكەنتاي التىن ءدىلدادان الاقان سالعان كىلت ەدى. سۋك دوكتور توسەكتە جاتقان بەتى كىلتكە قاراپ ويعا كەتتى: ادامنىڭ ويى مەن ۇيقىسىنا تاۋەلدى ءبىر مۇيىزگەك بار-اۋ، بوگدەنى سىڭدىرمەيتىن سىرتقى قابىق، بىلايشا ايتقاندا قاپ، ىشىندەگى جۇمساق تىكانداردى زياندالۋدان ساقتايتىن بولار. ءبىراق، سونىمەن بىرگە وي تىلمەن شارپىسقاندا، بولماسا ءتىل ويدى جاناپ وتسە، ماناعى قابىق لەزدە جوق بولادى. ال ءبىز وسى ءبىر ءوزارا ءجۇرىپ جاتاتىن بىتىسپەس قىرقىسقا ەرىكسىز مويىنسۇنامىز. قىسقاسى، سۋك دوكتور ءشوپ باسقان ۇڭگىردەي كوزىن جىپىلىقتاتىپ قانشا ويلانسا دا مۇنىڭ بايىبىنا بارا المادى. ونى تاڭداندىرعان كىلتتىڭ اۋزىنا قالاي ءتۇسىپ قالعاندىعى ەمەس، باسقا ءبىر جاعداي ەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا مىنا كىلت كەم دەگەندە مىڭ جىلدىق تاريحقا يە ەدى. سۋك دوكتوردىڭ ارحەلوگيا سالاسىندا شىعارعان ءار قانداي قورتىندىسى اعات كەتپەۋشى ەدى. سۋك پروفەسسوردىڭ عىلىمداعى ايباتىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جۇرمەيتىن. سۋك پروفەسسور كىلتتى قالتاسىنا جايلاپ سالىپ قويىپ، سوسىن مۇرتىن شاينادى. ءار كۇنى تاڭەرتەڭ تۇرعاندا مۇرتىن شايناسا، ەسىنە تۇندە ىشكەن تاماعى ءتۇسۋشى ەدى. مىسالى، كەشە كەشتە جەگەن بىقتىرعان قىرىققابات پەن سارىمساققا قۋىرعان باۋىر كەلە قالادى. ارينە، ساقالىنىڭ اراسىنان كەيدە ليمونات، ۋستريسسا سياقتىلاردىڭ قالدىعى شىعىپ جاتقانىمەن، سۋك دوكتور ونىڭ جۇعىپ قالعان ءدامىن ءبىلىپ جاتپايتىن. قازىردە دوكتور كەشە كەشتە ءوزىنىڭ توسەككە كىممەن بىرگە جاتىپ، الگىندە ىشكەن كەشكى اس تۋرالى شۇڭكىلدەسكەنىن ەسىنە تۇسىرە الماي الەك. بۇل تاڭدا ونىڭ ەسىنە تۇسكەنى جەلسومينا موحوروۆيچ اند جەلسومينا بولدى. موحوروۆيچ دەگەن ونىڭ ءار تاڭ سايىن قيالىمەن شالىقتاپ، ويدان قيىستىرىپ ويلايتىن، ەكى جۇما بويى كەشكى اسىنىڭ الدىندا ويشا جاساسىپ كەلە جاتقان ادامى. ونىڭ كۇلكىسىنەن ۇنەمى سايقالدىق شىعىپ تۇراتىن، ونىڭ كوزى موڭعۇل كيىمىنىڭ بۇرمەلەرى سياقتى كىرپىگىن قاققان سايىن كوز تەرىسى مۇرنىنا سوعىلعانداي بولۋشى ەدى. نىپ-نىعىز قىسقا بىلەكتەرى جۇمىرتقا پىسىرەردەي ىستىق ەدى. ال، شاشى جىبەكتەي توگىلىپ تۇراتىن. سۋك دوكتور ونىڭ شاشىنىڭ تالدارىمەن جاڭا جىلدىق ساۋقات قالبىرىن بايلاپ قوياتىن ەدى دە، ونى كورگەن ايەلدەر ونىڭ كىمنىڭ شاشى ەكەنىن بىردەن بىلە قوياتىن.

سۋك دوكتور جۋىقتا استاناعا كەلگەننەن كەيىن، شەشەسى تۇراتىن ۇيگە بىرنەشە رەت باردى. سۋك پروفەسسور وتىز جىلدىڭ الدىندا وسى شەشەسىنىڭ سارايىنان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن باستاعان بولاتىن، ءبىراق بۇل زەرتتەۋ جۇمىسى ونى تۋعان ۇيىنەن بارعان سايىن الىستاتىپ كەتتى. ول اۋەلى ءوز ءومىر سوقپاعىنىڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلار جەرىنىڭ يت ارقاسى قيانداعى الىس ءبىر قيىر ەكەنىن، ول ارادا سىرتى قارايىپ، كەۋىپ، ۇگىتىلىپ قالعان بولۆا سىندى قاراعايلى تەكشە ەكەنىن دە سەزىنەتىن. مەيلى قالاي بولماسىن، ونىڭ اراب تانۋ عىلىمى سالاسىنداعى ارحەلوگيالىق زەرتتەۋلەرى مەن بايقاۋلارى، اسىرەسە، تاريح ساحناسىنان الدەقاشان ءوشىپ كەتكەن، ءبىراق، «رۋحتىڭ قاڭقاسى بولادى، بۇل قاڭقا ەسكە الۋعا قىزمەت ەتەدى» دەگەن ايگىلى ءسوز قالدىرعان ەجەلگى ۇلىس حازارلار جايلى تراكتاتى مىناۋ ەسكى تۇراقپەن مۇلدە كىرەلەسىپ جاتىر. ءاۋ باستا بۇل ۇيدە ونىڭ سولاقاي ناعاشى اپاسى تۇرىپتى، بۇل ءوزى دە وسى ۇيدە تۋىلعان سولاقاي ەدى. بۇل كۇندەرى وسى ۇيدە تۇراتىن شەشەسى اناستاسيا سۋك حانىم تۇراتىن بولمە سۋك دوكتورددىڭ ەڭبەگىنە العاشقى تياناق بولعانى شىندىق. بۇل كىتاپ توننان الىنعان جۇننەن ەسىلگەن جىپپەن تۇپتەلگەن ەدى. كىتاپتان ءشايدىڭ ءيسى بۇرقىراپ تۇرادى، بۇكتەۋىن جازىپ وقۋ ءۇشىن، ەرەكشە جاسالعان كوزىلدىرىك كەرەك بولاتىن، ول كوزىلدىرىك اناستاسيا قانىمنىڭ تەك سالتاناتتى ورتالاردا عانا تاعاتىن كوزىلدىرىگى ەدى. اناستاسيا حانىمنىڭ كوزى اققۋدىڭ كوزىندەي مولدىرەپ تۇراتىن، ول ءار رەت تىزەسىنە قويعان كىتابىن وقىعاندا، نە الدە كىمنىڭ اتىن اتاعان (اكەسىنىڭ اتى بولۋى مۇمكىن، كومەكەيينەن جوتەلىپ شىعارعانداي، ءتىپتى قان جۇعىپ قالعانداي بولاتىن) كەزىندە، ۇلى قارسى الدىندا پايدا بولا قالاتىن.  تالاي جىلعى بەينەتتى ەڭبەگى مەن قۇنىعا زەرتتەۋىنىڭ ارقاسىندا، سۋك دوكتوردىڭ كاسىبىنە شىراي كىرە باستادى. ول ون نەشە جىل قۇلشىنىپ قىرۋار ەجەلگى ماتەريالدار جانە ەسكى تەڭگە سۋرەتتەرى، تۇز كۇبىسىنىڭ قالدىعىن جينادى. اقىرى ءبىر اقيقاتتىڭ شۇعىلاسى كورىنگەندەي بولدى. تاعى ءبىر ايقىن نارسە، شەشەسى جۋىقتا الدە شالعايدا بولسىن، وعان بارعان سايىن ۇمسىنا جاقىنداپ، ونىڭ ومىرىندە شىت جاڭا ەشكىم دە تولەۋى بولا المايتىن ءرول وينادى. ول پىسىپ، تولىقسىعان سايىن، ونىڭ شەشەسى ەگدەلەپ، ەڭكەيگەن جاسىمەن، بەتىنە تۇسكەن اجىم-ايقىشىمەن ونىڭ اجارى مەن جان-جۇرەگىندە كۇن وتكەن سايىن ماڭىزدى ورىن الىپ بارا جاتقانداي. ءتىپتى ونىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە تالاي جىل بولعان اكەسىنىڭ بەينە-سۇلباسىن دا بويىنا قوسىپ، ءسىڭىرىپ العان سياقتى. كوزگە ۇرىپ تۇرعان تاعى ءبىر نارسە، ونىڭ بويىنا اكەسىنەن دارىعان ازدەك قاسيەتتەردىڭ شەشە قاسيەتىنە اۋىپ كەتۋى ەدى. ءقازىر ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر، ايەلدەر ىستەۋگە ءتيىستى كەيبىر جۇمىستاردى دا امالسىز ءوزى ىستەيدى، قوس قولىنا اكەسىنەن دارىعان ەپتىلىك تە جوعالعان. ول شەشەسىنىڭ ارەكەتىنىڭ قويۋلاپ، ساۋساقتارىنىڭ دا يكەمسىزدەنىپ بارا جاتقانىن سەزەدى. ول سىرتقا تۇيە بوتالاعانداي عانا شىعىپ، تۋىستارى مەن دوس-جاراندارىنا سيرەك قاتىنايتىن. انىقتاڭقىراپ ايتقاندا، ۇيىندەگىلەردىڭ بىرەۋىنىڭ تۋعان كۇنى بولعاندا عانا سىرتقا شىعاتىن (وسى رەتكى سىرتقا شىعۋى سونىڭ دالەلى). ول ەسىكتەن كىرگەندە، شەشەسى اڭقىلداي قارسى الىپ، شاشىنان ءسۇيدى. سوسىن ونى ەرتىپ قوناق بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشىنا اپاردى. ول ارادا تۇرعان جاقتاۋلى ارقالى ورىندىققا جىڭىشكە ءجىپ بايلاپ، ءدال ءبىر تورايدى ارقانداپ قويعانداي، ەكىنشى ۇشىن ەسىكتىڭ تۇتقاسىنا بايلاپ قويىپتى.

– سۇيىكتى ساسام مەنىڭ، سەن مەنى ەسىڭە الا بەرمەيسىڭ، – دەدى ول ۇلىنا، –  مەن ىنتى-شىنتىممەن ومىرىمدەگى اناۋ ءبىر ەڭ باقىتتى، ەڭ ءبىر كوركەم كەزدەردى ەسىمدە ساقتايمىن. سول شاقتاردى ويلاسام بولدى، ەسىمە سەن تۇسەسىڭ، سەنى ويلاۋ دەگەندە  ونشا ءبىر كوڭىلدى جۇمىس ەمەس، سونداي شادىمان بولعانىمەن، جانە سونداي ءتوزىسىز قىزمەت ىستەگەندەي بولاسىڭ. باقىتقا قول جەتكىزۋ نەگە سونشالىق قيىن، ادامدى نەگە سونشالىق دىڭكەلەتەدى؟ ءبىر جاقسىسى ءبارى دە  ءوتىپ كەتتى، ءماجنۇن تالدى جەل تولقىتىپ وتكەندەي عانا. ءتىپتى باقىتتى بولىپ تا كورمەگەن شىعارمىن، كوڭىل-كۇيىمدى تىپ-تىنىش ۇستاپ كەلەمىن. الايدا، سويلەمەي-اق قوي، تاعى ءبىر ادام مەنى سۇيەدى، ەسىندە ساقتاپ كەلەدى!

ول ءسوزىن اياقتاتىپ، حات قالبىرىن الىپ شىقتى،  ىشىنە الگى ادامنىڭ وعان جازعان ءبىر بايلام حاتى سالىنىپتى.

– قاراشى،ساسا، مىناۋ سۋك پروفەسسوردىڭ حاتتارى!

بۇل حاتتاردى شەشەسى جەلسومينا موحوروۆيچتىڭ شاشتارىمەن بايلاپ قويىپتى، ول حاتتى ءسۇيىپ-سۇيىپ الدى دا تەبىرەنگەن داۋىسپەن وقي باستادى. تاپ ءبىر مايدان جىرىن وقىپ تۇرعانداي اسا تولقىپ ءوز-وزىن ۇمىتىپ كەتتى. ءتىپتى ونى مەيمانسارايعا اپارۋ دا ەسىنەن كوتەرىلىپ كەتە جازدادى. سوسىن ۇلىن ابدىراي ءسۇيىپ قوشتاستى. كويلەگىنىڭ ىشىنەن ىركىلدەگەن ومىراۋى ءپىسۋى ءوتىپ بۇزىلعان شىرىندى المۇرت سياقتى اسەر بەردى وعان.

سۋك پروفەسسور ءوزىنىڭ زەرتتەۋمەن وتكەن ءومىرىنىڭ 30 تابالدىرىعىن اتتاعاندا، كوزى بارعان سايىن وتكىرلەنىپ، سىلبىر قۇلاعىمەن ءباس تالاسقانداي اۋزى تويپاڭداعان شاعىندا، ەڭبەگى ارحەلوگيا عىلىمى مەن شىعىس تانۋ عىلىمى اياسىندا بارعان سايىن قولدانىسقا ەنگەن شاعىندا، استاناعا بارماسا بولمايتىن ءبىر سەبەپ تۋىندادى. قاي كۇنى تاڭەرتەڭ، مىناۋ كوپ قاباتتى بالكۇلشە رەۋىشتى اشەمەتتى تۇراقتان، سالۋو سۋك دوكتوردىڭ ەسىم كارتۋچكاسى الدە ءبىر فارفور ساۋتتىڭ ىشىنە بارىپ ءتۇستى، ونى كورگەن قوجايىن كەلۋشىنىڭ كىم ەكەنىن بىلگەن. ارينە، وسى رەتتە بولسىن، الدە كەيىنگى كەزدەردە بولسىن ونىڭ تانىسقىسى ەشقاشان گۇلدى ساۋتتان شىعىپ كورگەن ەمەس ەدى. الايدا سۋك دوكتور مەرزىمدى ۋاقىتتا وسى عيماراتتا اشىلاتىن ءبىر جيىنعا شاقىرعان شاقىرتۋدى تاپسىرىپ الدى. ول جيىن كەزىندە ەزۋىنە كەشەگى كۇننەن قالعان ورمەكشىنىڭ تورىنداي كۇلىمسىرەۋىن ءىلدى دە وتىردى. ءدال بولمەگە باستايتىن دالانعا كەلگەندە بۇل كۋلۆى عايىپ بولدى. ول ءبىر دوڭگەلەك كاريدور ەدى، سەن ونى بويلاپ جۇرەر بولساڭ شىققان جەرىڭە ماڭگى قايتا كەلە المايتىن ەدىڭ. ول بۇل ءۇيدى ءوزى بىلمەيتىن تىلدە جازىلعان كىتاپ سياقتى دەپ ويلادى، ءۇيدىڭ دالانى بەلگىسىز سويلەمدەردەن قۇرالعان سويلەم دە، بولمە بەيتانىس ءتىلدىڭ سوزدىك قورى  سياقتى.  سودان دا بولار، كۇندەردىڭ بىرىندە  الدە بىرەۋ بۇعان ءبىرىنشى قاباتتاعى شىرنەۋىگى ورتەنىپ، قولقانى اتاتىن ساسىق ءيىس بۇرقىراعان بولمەدە بۇل ۇيگە كىرۋ ءۇشىن الىناتىن ەمتيقانعا قاتىناساسىڭ دەسە، ول تيتتەي دە تاڭعالماس ەدى. ەكىنشى قاباتتا توبە-توبە كىتاپ ءۇيىلىپ جاتىر. ونىڭ تراكتاتىنىڭ سالاۋاتىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جۇرمەس ەدى. ۇقساس ءبىر عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا تۇرعاندا ول بويىنىڭ الاسارىپ كەتكەنىن بايقادى، شالبارى اياق استىنان ۇزارىپ جەرگە سۇيرەتىلدى. ءبىرىنشى قاباتتا داۋرىعىسىپ جۇرگەندەر ەكىنشى قاباتتاعىلاردىڭ ءسوزىن ەستىگەنىمەن، ونىڭ كىتابىن كاپەرلەرىنە دە المايتىن سياقتى. ول جىل ارالاتىپ ەمتيقان تاپسىرىپ تۇردى، ونىڭ ۇستىنە ەمتيقاننان بۇرىن ونىڭ كىم ەكەندىگىن قازبالاپ سۇرايدى. ەمتيقاننان كەيىن سۋك دوكتورعا ەمتيقان ناتيجەسىن ەشقاشان ايتقان ەمەس. ەمتيقان ناتيجەسىن ارحيۆكە قوندىرعاننان كەيىن، ەمتيقان الۋ كوميسسيا ءتوراعاسى ونىڭ، بىلايشا ايتقاندا كانديداتتىڭ كاسىپتىك ورەسىنە جوعارى باعا بەرەدى. سول كۇنگى ەمتيقاننان كەيىن سۋك دوكتوردىڭ بويى سەرگىگەندەي بولىپ، جولجونەكەي شەشەسىنە امانداسا كەتۋگە باردى. شەشەسى كادۋەلگىدەي ونى اس ۇيگە ەرتىپ باردى، ونان سوڭ سۋك دوكتوردىڭ قوسىمشا باعىشتاماسىمەن باسىلعان كىتابىن كەۋدەسىنە باسىپ وعان كۇلىمسىرەي قارادى. ول اۆتور ءوز قولتاڭباسىن تۇسىرگەن كىتاپقا  قۇرمەتپەن كوز جۇگىرتىپ ءوتتى. ونان سوڭ شەشەسى باياعىسىنداي ونى بۇرىشتاعى ورىندىققا وتىرعىزدى... شەشەسى ادام تاڭعالارلىق دالدىكپەن ۇلىنا اناۋ قىرىمنان تابىلعان ەجىرەدەن شىققان كىلتتەرگە سۋك پروفەسسور جاساعان نازاريالىق قورىتىندىنى ايتتى: كىلتتىڭ الاقانشالارى جابايى كوشپەندىلەر پايدالاناتىن – مىس، كۇمىس نەمەسە التىن جارماقتارعا ەلىكتەپ جاسالعان ەكەن، كىلتتەن ءبىر ءجۇز وتىز بەسىن تاۋىپتى (امالياتتا، سۋك دوكتور ساناپ كورگەن، ەجىرەدەن شىققان كىلت ءبىر تۇمەننەن اسادى)، ول ءار ءبىر كىلتتىڭ الاقانىندا  ۇپ-ۇساق تاڭبا نەمەسە ەلەۋسىز ارىپتەر بارىن بايقاعان، ول باستابىندا بۇلاردى تەمىر قۇيۋشى ۇستالاردىڭ قىسقارتىپ جازعان اتتارى الدە وسى سياقتى كوبەدەي كوپ تاڭبا-بەلگىلەر شىعار دەپ ويلاپتى، ءبىراق، كەيىندەپ مەلجەمدىرەك ءبىر تەڭگەنىڭ بەتىنەن تاعى ءبىر ءارىپتى كورگەن، ال كۇمىس تەڭگەدەن الاقان سالعان كىلتتىڭ بەتىنە ءۇشىنشى ءتۇرلى ءارىپ ويىلىپتى، التىن الاقاندى تاعى ءبىر كىلتتىڭ بەتىنە ول دولبارلاعانىنداي-اق، ءتورتىنشى ءتۇرلى ءارىپ بادىزدەلگەن ەكەن. وسىدان سوڭ ول قايتىپ التىن ساباقتى كىلت تابا الماعان، وسىعان نەگىزدەلىپ ول ءبىر تالانتتى قورىتىندى شىعارعان. ( شەشەسى سويلەپ، تاپ وسى ماڭىزدى جەرگە كەلگەندە، ونىڭ جاقسىلاپ وتىرىپ، سۇراق قويىپ ءسوزىن بولمەي تىڭداۋىن سۇرادى): ول تەڭگەلەردى ۇلكەنىنەن كىشىسىنە قاراي ءتىزىپ، ءبىر جول سىرلى ءسوزدى، الدە بەلگىسىز نىسپىنى وقىپ شىققان. بۇل نىسپى ەكى ارىپتەن قۇرالعان «ادجە» دەگەن ءسوز بولعان، سوڭىندا تاعى دا ارىپتەر بار بولۋى مۇمكىن، التىن تەڭگەلەردەن سوعىلعان كىلتتەردى ايتامىن، وكىنىشتىسى بۇلاردان باسقا التىن كىلت تابىلماعان، سۋك دوكتور كەم ارىپتەردى يۋدەي الپبيىندەگى قاسيەتتى ارىپتەر بولۋى مۇمكىن دەپ توپشىلاعان، ونىڭ ۇستىنە ەۆرەي دىنىندەگى بىردەن-بىر جاراتۋشى  قۇداي ەسىمىنىڭ (ەۆرەي دىنىندە بىردەن-بىر ناعىز قۇداي «ياحۆي» دەلىنەدى، ىبىراي تىلىندەگى «ىنجىلدە» "يحۋح" دەپ جازىلعان) سوڭعى ءارپا – «ح» بولۋى دا ابدەن مۇمكىن ەكەن. «ح» ءارپا قۇيىلعان تەڭگە ادامعا ءولىم اكەلەدى عوي.

سونىمەن بىرگە، جىل ارالاعان كوكتەم سايىن، سۋك دوكتوردىڭ ەسىم كارتوچكاسى اناۋ عيماراتتىڭ جارما ەسىگىنىڭ سىرتىندا تۇراتىن فارفور شەلەكتەن تابىلاتىن بولدى. ول ءار رەت ەمتيقاننىڭ ناتيجەسىن بىلە المايتىن، ەشكىم دە وعان ايتىپ بەرمەيتىن... بۇل كۇندەرى ەمتيقاننىڭ اراسى جيىلەپ كەتتى. ءتوراعانىڭ ورنىنا ىلعي جاڭا ادامدار الماسىپ جاتادى. سۋك دوكتوردىڭ ءبىر قىز شاكىرتى بار، كىشكەنە كۇنىنەن باسى تاز بولاتىن، ءار كۇنى تۇندە باسىن يتكە جالاتاتىن، سودان ونىڭ باسىنا ءبىر قابات بولىپ تەڭبىل-تەڭبىل، الاباجاق ءولقايا شاش شىعا باستادى. سەمىزدىگى سونداي، ساۋساعىنا تاققان گاۋھار جۇزىگىن قايتىپ شىعارا المايتىن. ال قيىلعان قاستارى بالىقتىڭ قىلتانىنداي ءيىلىپ تۇراتىن. باسىنا قوي ءجۇنى شۇلىقتى كەپەش ەسەبىندە كيىپ الاتىن. ول ءوزىنىڭ ىبىرسىعان قالىڭ اينالارى مەن تاراقتارىنىڭ اراسىندا ۇيىقتايتىن، ءبىر جاعىنان قورىلداپ، ءبىر جاعىنان تۇسىندە بالاسىن ىزدەيتىن، ونىڭ قورىلداعان داۋىسى جانىندا جاتقان بالاسىنا ۇيقى بەرمەيتىن. ءقازىر ول سۋك دوكتوردىڭ ەمتيقانىن باسقارىپ ءجۇر، ونىڭ تالاي ۋاقىتتان بەرى شالا ۇيقى بوپ، شاشى ءتۇسىپ قالعان بالاسى ۇنەمى جانىندا وتىرادى. سۋك مىناۋ ەمتيقان دەيتىن قىل كوپىردەن تەزىرەك ءوتىپ كەتۋ ءۇشىن ءبىر جاعىنان ەمتيقان سۇراۋلارىنا جاۋاپ بەرسە، ەندى ءبىر جاعىنان بالانىڭ سۇراعاندارىنا دا جاۋاپ بەرەدى. ەمتيقاندى بەرىپ بولىپ، شەشەسىنىڭ جانىنا بارىپ جۇرەك جالعاردا، دىڭكەلەپ ابدەن شارشايدى، شەشەسى ونىڭ مىنا كەيپىن كورىپ شوشىپ كەتەتىن:

– شاشا، بايقاساڭشى، سەنىڭ بولاشاعىڭ وتكەن ءومىرىڭنىڭ تۇبىنە جەتەتىن بولدى-اۋ! قاراشى مىناۋ اجارىڭداعى قىنجىلىستى...

– ەۆرەيلەردە قانشا اۋىز بولادى، بىلەسىڭ بە؟

شەشەسى وسىلاي دەگەندە ول اس ءىشىپ وتىرعان.

– بايقايمىن، سەن بىلمەيتىن سياقتىسىڭ... ونى ءبىر ادام، بالكىم سۋك دوكتور بڭلەدڭ، ول وسى تۋرالى جازعان، از كۇننىڭ الدىندا مەن ونى وقىدىم. ول يزرايل ساحارالارىندا ۋاعىز ايتقان كەزڭندە وسى اڭگىمەنى قوتەرىپتى. 1959 جىلى ول دۋناي وزەنى الابىنداعى چيلاليەۆتە ارحەلوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەندە، ول ارادا ەجەلدىڭ ەن كۇنىندە ءبىز بىلمەيتىن ءبىر ەجەلگى قاۋىمدىق ەلدىڭ ءومىر سۇرگەنىن تۇراقتاندىرىپتى، بۇل قاۋىم اۋارلاردان دا بۇرىن جاساعان كورىنەدى. ول بۇل قازىندىنى VIII عاسىردا قارا تەڭىزدىڭ بويىنان دۋناي وزەنى اتىرابىنا كەلگەن حازارلاردىڭ قورىمى دەپ ەسەپتەپتى. بۇگىن كۇن ءجاي بولىپ كەتتڭ، ەرتەڭ جەلسومينانىڭ تۋعان كۇن قوناعاسىنا كەلگەنىڭدە، مەنىڭ ەسىمە سال، مەن ساعان سۋك دوكتوردىڭ وسىعان بايلانىستى جازعان ادامدى قايران قالدىراتىن بولەگىن وقىپ بەرەيىن، كەرەمەت قىزىق...

سۋك دوكتور شەشەسىنىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەرۋگە وقتالا بەرىپ، كەنەت ەسىن جيناعانداي بولدى دا، اۋزىنان ءبىر تال كىلت الىپ شىقتى.

ول ۇيىنەن شىعىپ، كوشەگە تارتتى. تال ءتۇستىڭ كۇنى تاپ ءبىر سۇزەككە شالدىققانداي ورتەنىپ تۇر. الدە ءبىر ساۋلە شەڭگەلى وبا اسپاننىڭ كوگىلدىر ءتۇسىن تۇگەل جۇتىپ، اۋا قوراسانعا شالدىعىپ، قۇلعاناعا جولىققانداي، مەرەز جاسۋشالار قاعىندىرعان بۇلتتار ولەتتەنىپ، سۇلدەرىن سۇيرەپ ارەڭ قوزعالاتىن سياقتى...

قان كوشەنىڭ بويىندا،  شالبار اۋىستىرۋ ويىنىن ويناپ جۇرگەن ءبىر ۇل بالا گازەت بۋتكاسىنىڭ تۇبىنە كەلىپ سارىدى، ونىڭ سىقپىتى گازەت الىپ تۇرعان  سۋك دوكتوردىڭ بالاعىنا شاشىرادى. سۋك دوكتور ماڭگىرگەن قياپاتپەن ەرىكسىز بۇرىلىپ قارادى، كۇن بويى تۇيمەلەنبەي اشىق جۇرگەن اۋىن ابدەن جاتاردا بايقاعان ادامداي، اڭىرا اڭقيىپ قالدى. ءدال وسى كەزدە ءبىر بەيتانىس ەركەك سۇرلانىپ كەلىپ مۇنى قۇلاق شەكەدەن كومىپ كەتتى. ول كۇنى كۇن قاتتى سۋىق ەدى، سۋك قۇلاق شەكەسىنە تيگەن قولدىڭ ىپ-ىستىق ەكەنىن سەزىپ قالعانداي بولدى، سوققى تيگەندە جانى كوزىنە كورىنگەندەي بولعانىمەن، سۇلاپ تۇسكەندە راحات سەزىمگە بولەندى. ول مىناۋ تومىرىق دۇلەيگە سالدارىن تۇسىندىرەم دەگەنشە، سۋ بولعان بالاعىنىڭ ەتىنە جابىسىپ سۇرەپەتىن كەتىرىپ تۇرعانىن اڭعاردى. تاعى ءبىر گازەت الىپ قايتاراتىن اقشاسىن كۇتىپ تۇرعان بىرەۋ دە ونى قۇلاق شەكەسىنەن كوسىپ جىبەردى. سۋك دوكتور بۇل جەردەن كەتۋدەن باسقا اقىل جوق دەپ تاپتى دا، جىلىستاي جونەلدى. ەش سەبەپسىز ەكى شاپالاق جەگەنىنە اڭكى-تاڭكى بولدى، ءبىر بىلگەنى ەكىنشى رەت تيگەن جۇدىرىقتان سارىمساق مۇڭكىپ تۇر ەدى. ەندى كەتپەسىنە ءتىپتى بولماي قالدى، ماڭىنا ءبىر قورا ادام توپتالا كەتتى دە، تەكپىنىڭ استىنان الىپ، يت كەرگىگە سالا جونەلدى. سۋك دوكتور شەكەلەتىپ تيگەن كەي قولداردىڭ مۇزداي سۋىقتىعىن، بەتىن ءسۇرتيتىپ وتكەن كەي قولداردىڭ سونداي ءبىر جايلىلىعىن سەزىندى، نەگە دەسەڭ، ونىڭ تۇلا بويى قىزىپ تۇرعان ەدى. ول مىناۋ وزىنە جابىلعان قاپتاعان قول-اياقتىڭ سوققىسىندا تۇرىپ وزىنە پايدالى ءبىر جاعدايدى بايقاعانداي بولدى، مۇقياتتاپ ويلاۋعا مۇرساسى ءتيسىن بە – قۇلاق-شەكەسىنە ەدەل-جەدەل  قونىپ وتكەن ەكى جۇدىرىقتىڭ ارالىعىندا ويلاۋعا وراي بەرەتىن قانشا ۋاقىت بار عوي دەيسىڭ؟ ونىڭ كوزى جەتكەنى – ارت-ارتىنان ءتيىپ جاتقان اياق پەن قولدار اراسىنان اۋليە ماك سوبورىنان الاڭعا قاراي، بىلايشا ايتقاندا ونىڭ ءاسىلى بارماقشى بولعان جەرىنە، ناقتىراپ ايتساق، كەرەك-جاراق ساتىپ الماقشى بولعان شاعىن دۇكەنگە قاراي زىمىراۋ ەدى.  ءسويتىپ ول تاياعىن جەي ءجۇرىپ دىتتەگەن جەرىنە جاقىنداي بەردى. ول ءبىر عيماراتتى جاعالاي ءجۇردى، ەش ءبىر دىبىس قۇلاعىنا كىرگەن جوق، ەشكىمگە دە ءتۇس توقتاتىپ قارامادى دا. جاڭبىرداي جاۋعان سوققى ونىڭ جۇگىرمەسىنە قويمادى، قاشىپ كەلە جاتىپ تۇڭعىش رەت شارباق قورشاۋدىڭ قۋىسى بارىن كوزى شالدى ( ءاسىلى ءوزى دە سول شارباق جاقتان شىققان)، شارباق قورشاننىڭ ار جاعىندا ءبىر ءۇيدىڭ تۇرعانىن، تەرەزە الدىندا ءبىر جاس جىگىتتىڭ سكريپكا ويناپ تۇرعانىن كوردى، ول ءتىپتى نوتا سورەسى مەن نوتانى دا كوردى، اۋەل دەسەڭ ونىڭ ويناپ تۇرعانى برۋحتىڭ G كىشى قالىپتاعى ءبىرىنشى سيمفونياسى ەكەنىن دە جازباي تانىدى. تەرەزە اشىق تۇرعانىمەن، ول مۋزىكانىڭ دىبىسىن ەستي العان جوق. سۋك دوكتور توپەلەگەن تاياقتان ەسەڭگىرەپ قالعان ەدى، ءولدىم-تالدىم دەگەندە، يت قۋعان تايلاقتاي تايراڭداپ كەلىپ، دۇكەنگە القىن-جۇلقىن كىردى (ءسوزدىڭ شىنىنا كوشسەك، ول بۇگىن وسى دۇكەنگە كەلۋ ءۇشىن ۇيىنەن شىعىپ، كوشەگە كەلگەن بولاتىن)، ەسىكتى جاۋىپ العاننان كەيىن بارىپ جانى تەرەزە تاپقانداي بولدى. دۇكەن ءىشى بادىرەن اتىزىنداي جىم-جىرت ەكەن. تەك جۇگەرى پالەگىنىڭ بورسىعان ءيىسى عانا قولقانى اتادى. دۇكەندە ءتىرى پەندە كورىنبەيدى، ءۇي بۇرىشىنداعى جاتقان قالپاقتىڭ ىشىندە ءبىر مەكيەن جاتىر. كارى مەكيەن سىڭار كوزىمەن شوقي قوياتىنداي بىرەر نارسە بار ما دەگەندەي سۋك دوكتوردىڭ تۇلا تۇلعاسىنا شولا قارادى، ونان سوڭ ەكىنشى كوزىمەن تاعى ءبىر بارلاپ الىپ، جەۋگە كەلمەيتىنىن بىلگەندەي، ءبىر مەزەت ءۇنسىز مۇلگىپ قالدى، سۋك دوكتور جەۋگە كەلەتىن جانە جەۋگە كەلمەيتىن ەكى بولىگىمەن قوسىلىپ، تۇگەل بويىمەن تاۋىقتىڭ سانا-سەزىمىنە ورناعان ەدى، تاۋىق ءوزىنىڭ كىممەن ساۋدالاسىپ تۇرعانىن اقىرى بىلگەندەي بولدى. كەيىن نە بولدى، ونى كەزى كەلگەندە سۋك دوكتوردىڭ ءوزى ايتاتىن بولادى.

چيراليەۆ(VII-XI عاسىرلار) دۋناي وزەنى الابىنداعى، يۋگوسلاۆيا شەكاراسى ىشىنەن ارحەلوگتار بايقاعان ورتا ەسكى عاسىرلارعا جاتاتىن ۇلكەن قورىم. ارحەلوگتار بۇنىڭ ىشىندە جاتقان قاڭقا يەلەرىنىڭ قاي شاھاردان كەلگەنىن ءالى كۇنگە انىقتاي العان جوق، چيراليەۆ بارقىنىنا بۇل مۇردەلەردىڭ قالاي كومىلگەنىندە بىلمەيدى. ءبىراق، قازبا بارىسىندا تابىلعان قوسا  كومىلگەن زاتتارعا تالداۋ جاساعاندا، بۇل بۇيىمداردا اۆارلار مەن ەجەلگى پارسىلار ىستەتكەن بۇيىمداردىڭ ەرەكشەلىگى بار ەكەندىگىن بىلۋگە بولادى. مولادان تاعى ءبىر قىدىرۋ ۇلاسپالى جەتى شىراعدان سۋرەتى كەزدەسەدى (جەتى شىراق جاراتۋشىنىڭ جەتى كۇندە اسپان مەن جەردى جاراتقانىنىڭ تولەۋىندە تۇر، ەجەلدەن بەرى ءيۋدايزمنىڭ ابزال ەسىمى سانالادى) تاعى دا تالايلاعان ەۆرەيلەردىڭ نىشاندىق زاتتارى مەن ىبىراي تىلىندە بادىزدەلگەن ويما جازۋلار دا بار. قىرىم تۇبەگىندەگى حەرسوننان تابىلعان ءبىر ارحەلوگيالىق قازبادان دا  ۇلاسپالى جەتى شامدال تابىلعان، فورماسى چيراليەۆتان تابىلعان شىراعدانمەن ەگىزدىڭ سىڭارىنداي. ارحەلوگتار سوعان قاراپ بىلاي قورىتىندى شىعارعان: نوۆيساتتىڭ ماڭايىنان( چيراليەۆ تۇرعان جەر) تابىلعان قۇرناق – ورناعا قاراعاندا، بىلايعى جۇرت ايتقانداي، بۇل جەر اۆارلاردىڭ ەسكى جۇرتى عانا ەمەس، تاعى ءبىر ۇلىس، عۇندار كەلۋدەن ىلگەرى، پاننونيا اڭعارىندا جاساعان بولۋى مۇمكىن. بۇلاردان سىرت، ماماندار كەيبىر قولجازبا كىتاپتاردىڭ جۇقاناسىن دا تاپقان، بەللو پاتشانىڭ ەستەلىكشىسى (وردا حاتشىسى) جانە اندالۋسيالىق ابدۋل حاميتIء-دىڭ ايتۋىنشا، وزەن ساعاسىنداعى بۇل ولكەدە تۇرىكتەردىڭ زاۋزاتى تۇرعان ەكەن (يسمايىل تابى)، تاعى ءبىر ايتىلىمدا ولار حەرسوننان كەلگەن رۋلاردىڭ زاۋزاتى دەلىنەدى. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەپ مىنا ءبىر اقيقاتتى  ايقىندايدى: چيراليەۆ قورىمىندا جاتقانداردىڭ ءبىر ءبولىمى يۋدايزمگە شوقىنعان حازارلار. سالۋو سۋك دوكتور ارحەلوگ ءارى اراب تىل-مادەنيەتىن تانۋشى مامان رەتىندە، چيراليەۆ قورىمىن العاش اشقانداردىڭ ءبىرى سانالادى. ول قايتىس بولعاننان كەيىن ادامدار ول جازىپ قالدىرعان وسى قورىمنىڭ بايقالۋىنا قاتىستى جازبالارىن تاپقان. بۇل شاعىن جازبا چيراليەۆتىڭ تابىلۋ جاعدايىن عانا شارپىماي، وسى ءبىر ارحەلوگيالىق جۇرتقا قاتىستى ءار ءتۇرلى ۇقساماعان كوزقاراستاردى دا ەستەلىككە العان. ول بىلاي دەپ جازعان: « چيراليەۆ قورىمىنا جەرلەنگەندەر كىمدەر دەگەنگە كەلگەندە، قايسىسىنىڭ ايتقانىنا يلانارىڭدى بىلمەيسىڭ، ۆەنگرلەر ولاردىڭ ۆەنگر، بولماسا اۆار بولۋىن ءۇمىت ەتەدى، يۋدايلار يۋداي بولۋىن قالايدى، مۇسىلماندار مۇڭعۇل بولسا ەكەن دەيدى، ءبىراق، ەشكىم دە ولاردىڭ حازارلار بولۋىن قالامايدى. الايدا، ولار تالاسسىز حازارلار... مولانىڭ ءىشى تولعان ەجىرە سىنىقتارى مەن ىزبوش بەرىشتى شامدال قالدىعى، يۋدايلاردىڭ ىرىمىندا، ءبىر ەجىرەنىڭ شاعىلۋى ءبىر ادامنىڭ جان ءتاسىلىم ەتكەنىن، جوعالعانىن بىلدىرەدى. شىنىندا مىنا مولاعا كومىلگەندەر سوناۋ ءبىر زاماندا وسىندا ءولىپ، تۇقىمى قۇرىعان حازارلار.»

ماعاۋيا ءابۋ كابر دوكتور ( 1930-1980) ارابتىق ىبىراي ءتىلى مامانى، كاير ۋنۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.

جاقىن شىعىس وڭىرىندەگەى دىندەردى سالىستىرا زەرتتەۋمەن اينالىسادى. يەرۋساليمدەگى ءبىر ۋنۆەرسيتەتتى بىتىرگەن. امەريكادا دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىن قورعاعان، ديسسەرتاسياسىنىڭ تاقىرىبى: « XIX عاسىرداعى يسپانbيالىق ەۆرەيلەردىڭ ەسكى ءپالساپاسى جانە جامىس قالام حۇسنيحات وقىتۋى» ەدى. ول ءبىر تۇلعاسى زور، بەلى جۋان جان بولاتىن، جاۋىرىنىنىڭ كەڭدىگى سونداي، ءبىر جاق شىنتاعى ەكىنشى شىنتاعىنا جەتپەيتىن. ول ەۆرەي حاليەۆيدىڭ كوپ ولەڭىن جاتقا سوعاتىن، ول داۋبومانۋجدىڭ 1691 جىلى شىققان«حازار سوزدىگىن» قازىرگى كۇندە دە الدە ءبىر ەسكى كىتاپ دۇكەنىنەن تاۋىپ الۋعا بولادى دەپ قارايدى. وسى قورىتىندىسىنا دالەل تابۋ ءۇشىن، XVII عاسىردان بەر3 قارايعى وسى كىتاپتىڭ باسىپ-تاراتىلۋىنا قاتىستى بارلىق وقيعالاردى ىسپاتتاپ، كەمەلدى دە سەنىمدى كىتاپ تىزىمدىگىن قۇراستىرىپ شىقتى، وسى كىتاپتىڭ ءار نۇسقاسىنىڭ دەرەگىن زەردەلەدى، كۇنى جوعالعان، ساقتالىپ قالعانى تىم از، ول جۇرتتىڭ ءبارى جوعالىپ كەتتى دەپ ەسەپتەيتىن وسىناۋ سوزدىكتىڭ كەم دەگەندە ەكى نۇسقاسىنىڭ ءالى دە بار ەكەندىگىنە قورىتىندى شىعارعان. وسى ساقتالىپ قالدى دەگەن ەكى نۇسقانىڭ دا قايدا ەكەندىگىنىڭ ءجىپ ۇشىن تابا الماسا دا، قاجىماي-تالماي، اسقان شوگەلدىكپەن جالعاستى ىزدەۋدە. ونىڭ ونەرنامالىق قۋاتى اسا ءبىر قارقىن الىپ، وسى سوزدىككە قاتىستى ءۇش مىڭ كىتاپتىڭ يندەكسىن باستىرىپ شىعارعان شاقتا، 1967 جىلى يزرايلمەن ەگيپەتتىڭ سوعىسى باستالىپ كەتتى. ول ەگيپەت اسكەرىنە وفيسەر بولدى، قىزىل-قىرمان، قان مايداندا بولدى، جارالانىپ تۇتقىنعا ءتۇستى. اسكەري قوسىننىڭ ماتەريالىنداعى ايعاققا نەگىزدەلگەندە، ونىڭ باسى مەن ۇلى دەنەسىنىڭ كوپ جەرى جارالانىپ، تۇرمىعى تۇرمايتىن بولىپ قالعان ەكەن. ول ەلگە قايتارىلعارندا، بەتىنە تاپ ءبىر ورامال بايلاپ العانداي-اق، اجارىندا ابىرجي قىستىققان كۇلكىنىڭ تابى تۇردى. ول مەيمانسارايعا تۇسە سالىپ، ۇستىندەگى اسكەري فورمانى سىپىرىپ تاستاپ، مىس اينادان تۇڭعىش رەت دەنەسىندەگى جاراقاتتاردىڭ ءىزىن كوردى. جاراقاتتاردان سارى شىمشىق ساڭعىرىعىنىڭ كۇلىمسى ءيىسى شىققانداي بولادى. ول ءوزىنىڭ ەندى قايتىپ ايەلدەرمەن بىرگە جاتا المايتىنىن ءتۇسىندى. كيىمىن ناۋمەز قيمىلداپ كيە تۇرىپ، «وتىز نەشە جىل اسباپشى بولدىم، ءار كۇنى تاماق ىستەدىم، اقىرى ءوز دەنەمدى ماتەريال ەتكەن قۋىرماشتى دا قۋىردىم؛ بولكاشى دا بولدىم عوي، يلەۋلى نانعا دا اينالعام، مەن ءوزىم ۇناتقان، ءوزىم پەيىل بولعان قامىر بولدىم، ويلاماعان جەردەن، تاعى ءبىر اسپاز پايدا بولا كەتتى، قولىندا تۇتىپ العان قىڭىراعى بار، كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ول مەنەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان باسقا ءبىر قۋىرماش جاسادى، مەن ءوزىمدى ءوزىم دە تانىماي قالدىم. مىنە ەندى قۇدايدىڭ اپايىمىن، بولمىستا بولماعان، جالعان پەندە بولدىم!» – دەپ ويلادى.

سودان كەيىن ول مىسىرداعى ۇيىنە بارعان جوق، ءوزى ساباق بەرەتىن ۋنۆەرسيتەتكە دە قايتىپ باس سۇقپادى. الەكساندريا ايلاعىنداعى اكەسىنەن قالعان يەن ۇيدە تۇرىپ قالدى دا، كۇندەرىن قاربالاستىقپەن وتكىزە بەردى. اۋاداعى اقشىل كوبىرشىكتەر بالىق جەلبەزەگىنەن شىققان كوبىكتەردەي-اق باشپايلارىنا سوعىلىپ، ونان كەڭىستىككە قاراي قالىقتاپ كەتەتىنىنە قارايدى دا وتىرادى. ول ءوز دەنەسىنىڭ تۇكتەرىن كورەر كوزدەن جاسىرىپ، اياعىنا باداۋيلەردىڭ سۇيرەتپەسىن ءىلىپ الاتىن بولدى. سۇيرەتپەنىڭ ءىزى ءدال ات تۇياعىنىڭ ىزىنەن اۋمايدى، قاي كۇنى تۇندە باداناداي-باداناداي بولىپ جاڭبىر جاۋدى، ول جاڭبىر داۋسىن تىڭداپ جاتىپ، اقتىق ءتۇسىن كوردى، سوسىن تۇسىندە كورگەندەرىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ حاتقا ءتۇسىردى: ەكى ايەل شاعىن مەڭرەۋدەن قاشىپ شىققان كىشكەنتاي اڭدى كورىپ قالدى، تۇگىنىڭ رەڭى توگىلە قۇبىلادى، قىلدىرىقتاي ەكى اياعىنا جالعاسقان تاباندارى دالاپتى اياماي جاققان بوياۋلى بەت سياقتى ەكەن. الگى اڭ جولدان وتپەكشى بولعان ەدى، ەكى ايەل: «قاراڭدار، مىناۋ...» ( ولار ونىڭ اتىن اتادى!) ونىڭ ءبىر ۇيالاسى ولتىرىلگەن نەمەسە ۇياسى بۇلدىرىلگەن. قورقىنىش ونىڭ اپانىنىڭ كەسكىنىن وزگەرتىپ جىبەرگەن، ءتىپتى دە كوركەم بولىپ كەتكەن. ءقازىر وعان ءبىر كىتاپ، ءبىر قالام جانە ازىراق جەمىس توسابىن بەرىپ ەدى، ول وقي باستادى، تاعى بىردەمەلەر جازا باستادى، ءبىراق ول جازۋدى قاعازعا ەمەس، گۇلدىڭ شوعىنا جازدى...

بۇل ءابۋ كابر ماعاۋيا دوكتوردىڭ ءتۇسى. ەكىنشى كۇنى كەشتە، تاعى دا ءدال سونداي ءتۇس كوردى، ءبىراق، ول ءبىرىنشى كۇنى ءتۇس كورگەندەي، الگى كىشكەنتاي اڭنىڭ اتىن ەسىندە ۇستاي المادى. سوسىن كەيىن، قاشىقتان جانە جاقىننان تۇسىندە كورگەن تۇسىن قايتالاي ەسىنە ءتۇسىردى. الدىمەن كەشە تۇندە كورگەن ءتۇسىن ەسىنە الدى، ونان سوڭ الدىڭعى كۇنى كورگەن ءتۇسىن ويىنا ءتۇسىردى. وعان جالعاستىرىپ ونىڭ ارعى كۇنى كورگەن ءتۇسىن دە ەسىنە ءتۇسىردى، وسى رەتپەن قۋارلاپ وتىرىپ، تۇتاس ءبىر جىل بويى كورگەن تۇستەرىن وسى ءتۇنى تۇگەلدەي جىپكە ءتىزىپ شىقتى. وتىز جەتىنشى تۇنگى تۇسىنە كەلگەندە، ءوز جۇمىسىنىڭ جاقىن ارادا زور تابىسپەن مارەگە جەتەتىنىن كوردى، سوناۋ شالعايدا  قالعان بالا شاعىندا كورگەن ءتۇسىنىڭ اينىماي قايتالانۋى ەدى بۇل، ال ول ويانعان كەزدە، وسى كورگەن تۇستەرىنىڭ ءبىر دە ءبىرى ەسىندە قالمايتىن. ول تۇسىندە ەر كۇتۋشىسى اسىلاننىڭ ساقالىمەن تارەلكە سۇيرتكەنىن، قار جاۋعاندا عانا ول جاراققا وتىراتىنىن، جالاڭ اياقتارىمەن قامىر يلەگەنىن، ءار ءبىر ارەكەتتەرىنىڭ 37 جاسىنداعى دوكتوردىڭ وزىنەن اۋمايتىندىعىن كوردى.

ونىڭ تۇنگى ۋاقىتتارى، حازارلاردىڭ ۋاقىتى يسياقتى ەدى، ءومىرىنىڭ كومبەسى ءمىرىنىڭ قاراقشىسىنا قاراي كەرى اعادى، قازىرگى كەزدە زاۋ شەگىنە دە جەتىپ قويىپ ەدى. وسىدان باستاپ ول قايتا ءتۇس كورمەدى. ول مىناۋ ءفاني دۇنيەنىڭ كۇناسىنان ات كەكىلىن كەسىسىپ، ءۇر جاڭا تۇرمىسقا قول ارتقانداي، ءار كۇنىنىڭ كەشىن «ولەكشىن قاباقحاناسىندا» وتكىزەتىن بولدى...

«ولەكشىن قاباقحاناسىندا» ورىندىققا عانا اقى الىنادى، شاراپحانا ەشقانداي تاماق، ەشقانداي سۋسىندىق ساتپايدى، ءدىن مەن عىلىمنىڭ يتشە تىمىسكىلەگەن مۇريتتەرى وسىندا وزدەرى الا كەلگەن تاماقتارى مەن اراقتارىن ءىشۋ ءۇشىن، بولماسا، كوپكە ورتاق اس شىراسىن قورالاي وتىرىپ، قورىلعا باسۋ ءۇشىن كەلەدى. شاراپحانا ادامنان بوسامايدى، ءبىراق ەشكىم ەشكىمدى تانىمايدى. بارلىق اۋىز قيمىلداپ وتىرعانىمەن، ەش ادام سويلەمەيدى. قاباقحانادا اراق سورەسى، اس ءۇي، ماڭعال، تاباقشى دەگەندەر اتىمەن بولمايدى. ەسىكتە تەك ورىن اقىسىن جياتىن جالعىز ادام وتىرادى. ماعاۋيا «ولەكشىن شاراپحاناسىنداعى» قوناقتاردىڭ ورتاسىنا كەلىپ جايعاسىپ، نايىن سورا وتىرىپ،  ويلاناتىن ۋاقىتتى قايتكەندە قىسقارتۋعا بولاتىنىنا قايتا-قايتا ماشىقتانادى، ءار قانداي ويدى ويلاۋعا جۇمسايتىن ۋاقىتىن ءبىر تەمەكى تارتىمعا كەتەتىن ۋاقىتتان اسىرمايدى. ول كوڭىرسىگەن اۋانى جۇتا وتىرىپ، ماڭىنداعى ەلدىڭ «ەسكى دامبال» اتالىپ كەتكەن قارمانى نەمەسە ءجۇزىم قوسىلعان كادى سىقپاسىن قالاي قوماعايلانا اساعانىنا، ولاردىڭ ءار اساعان سايىن وزدەرى الا كەلگەن تاماقتارىنا قالاي قىجىرتا قارايتىن كوز جانارلارىنا، ساۋساقتارىمەن تىستەرىن تازالاعانىنا، ۇيقىداعىلاردىڭ قالاي تىتىرەيتىندىگى مەن كيىمدەرىنىڭ تىسىرايا قاقىراعانىنا قارايدى دا وتىرادى.

ولاردى باقىلاي وتىرىپ، ءبىر جاعىنان ويعا باتادى: بۇنىڭ وزىنە جانە انالارعا تاۋەلدا ءار ءبىر قاس قاعىم ساتتەر، الدە قاشان ءوتىپ كەتكەن ىقىلىمداردىڭ ۋاقىت قيىندىسىن توقتاۋسىز تالعاجاۋ ەتىپ جاتىر-اۋ. ۇيتكەنى وتكەن ۋاقىت شىندىقپەن كىرەلەسىپ جاتادى، وتكەن كۇندەر شىندىقتان قۋات الادى، بۇل عانا ەمەس، قۋات بەرەر باسقا ەشقانداي مازمۇن بولمايدى. وتكەن كۇندەر دەگەن سان-ساناقسىز قاس قاعىم ساتتەر عوي، سانسىزداعان عاسىردىڭ ۇلى كەرۋەنىندە، وسى ۋاقىتتار سان ساناقسىز ەرتاۋىلدانادى، بەينە ۇقسامايتىن عيماراتتاردىڭ سانسىزداعان كىرپىشتەرى سياقتى. ءبىز شىنداپ نازار سالاتىن بولساق، بۇگىننىڭ وزىندە سول ءوتىپ كەتكەن ۋاقىتتاردى انىق تانىپ الاتىن ەدىك، قۇددى جۇرت قۇجىناعان بازاردان ۆيسپا ءداۋىرىنىڭ (ءبىرىنشى عاسىر) ءبىر دانا دەرقامىن تاۋىپ العانداي، ساتىپ الۋ ءۇشىن باعا كەسەتىن ەدىك...

بۇل ويلارى ونى تيىتتەي دە جانىن جاي تاپتىراتىنداي سەزىمگە جەتەلەي العان جوق. قايتا مىنا ادامداردى بايىپتاي باقىلاۋى وعان ءبىرتالاي جۇبانىش سىيلاعانداي بولدى. وسىدان باسقا امال دا جوق ەدى، تەك ءبىر ءىستى عانا كۇتۋىنە تۋرا كەلەدى: قۇددى ءوزىنىڭ ولاردى الداعانى سياقتى، بۇنىڭ تاعى دا باسقا ادامداردى الداۋىنا ولاردىڭ جول بەرۋى ەدى. وسى ءبىر توپ مازاسىز، اۋىزدارى شايناڭداۋدان ءامىر تاپپايتىن ادامدار ونىڭ ءوزىنىڭ ەندىگى جاڭا ءومىرىن تانۋىنا كومەكتەستى. ولاردىڭ دەنەسىنەن شىعىپ تۇراتىن كۇلىمسى يىستەر كىشى ازياعا دەيىن قالقىپ باراتىن ەدى، دەگەنمەن ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وزدەرىن بۇدان دا باقىتسىزبىز دەپ ەسەپتەيتىن. ويلاپ وسىعان كەلگەندە، ونىڭ جانى باراحات ءبىر كۇي كەشتى. مەيلى قالاي بولماسىن، «ولەكشىن قاباقحاناسى» ماعاۋيا جونىنەن ايتقاندا، وقشاۋ ءبىر بەيبىتشىلىك ارالىنداي بولدى. تەڭىز تۇزىمەن مايدالانعان ۇستەلدەر مەن بالىق مايىمەن جاناتىن شىراقتار، شاراپحانانى ءوز تىرشىلىگىندەگى جەتپىس جىلدان گورى سالقار تاريحتى باسىنان وتكەرگەندەي ەتىپ كورسەتەدى، وسىنىڭ ءبارى ماعاۋيا اعانىڭ جان دۇنيەسىن تىنىش تا بەيبىت ءبىر كۇيگە بولەيدى. ويتكەنى ول وزىمەن ىلىگى بار ءار قانداي ادام مەن كەشكەن كۇندەرىنە قاتىستى بارلىق زاتقا ەندىگارى توزە المايتىن بولعان. ءوزىنىڭ جەكە پاتەنتىندەي، ءقازىر ونىڭ جۇرەگىن اينىتاتىن نارسەلەر وسى، وتكەن كۇندەرى دە تۇتاستاي كۇتۋمەن كەلەدى، ءوزى دە الدە ءبىر «جارتىلاي ءوتىپ كەتكەن» ۋاقىتتىڭ ىشىنە اۋىل ءۇي قونىپ قالعانداي، ول ارانىڭ سۇمە تاستارى مەن حاس تاستارى دا ءبىر شەشە، وزگە اكەدەن تۋعان اپەكە-قارىنداستار سياقتى، ول ارانىڭ كوكەكتەرى دە بىرەۋلەردىڭ جەر باسىپ جۇرەتىن كۇندەرىن ساناۋ ءۇشىن شاقىراتىنداي، ول ارانىڭ ۇستالارى دا ءالى كۇنگە قوس ءجۇزدى سەمسەر سوعاتىنداي...

ول ءار كۇنى قاباقحانادا وتىرىپ، كەشكى اسىنا دەپ سيىردىڭ نە قويدىڭ قۇلاعىن جەگەننەن كەيىن، اكەسىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىندا قايتا اينالىپ سوعىپ، زىلدەي قۇلىپپەن شەگەندەپ كەتكەن ۇيىنە قايتىپ كەلەدى، سوسىن ول ارادا تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا الەكساندريا  ايلاعىندا شىققان اعىلشىن، الدە فرانسۋز تىلدەرىندەگى گازەتتەردى اقتارىستىرىپ، ءتۇن ورتاسىنا دەيىن وتىرادى. ول باقشالاپ قيناعان كاتولكتەردىڭ ۇستىنە وتىرادى، وسىلاي وتىرسا، ەتكە مەلدەكتەپ العاننان كەيىنگى بۋازىعان قاراڭعىلىق ىشىنە ءتۇسىپ كەتكەي سەزىمگە كەلەدى، سويتە وتىرىپ اسا ءبىر اشقاراق قىزىعۋشىلىقپەن مىناۋ ەسكى گازەتتەردى وقيدى، ويتكەنى ەسكى گازەتتەردىڭ وزىمەن ەشقانداي ىلىگى جوق بولاتىن. اسىرەسە جارنامالاردا بۇنداي مۇمكىندىك ءتىپتى دە بولمايتىن.

ول ءار ءتۇنى الدە قاشان و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ جاريالاعان جارنامالارى مەن قۇلاقتاندىرۋلارىن وقيدى، جاسى بۇدان الدە قايدا كارى، ەسكى جىلداردىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالعان بۇنداعى ارىپتەر ءوز ماعىنالارىن الدە قاشان جوعالتىپ بولعان. وسى ءبىر سارعايىپ كەتكەن گازەتتەردە، جەل-قۇز اۋرۋىنا شيپا بولاتىن فرانسۋزدىڭ شىرىن شارابىنىڭ جارناماسى، ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ اۋىز شايقايتىن سۋىن ساۋدالاۋ تۋرالى جارنامالار بار ەدى. اۆگۋستا زەگلەر دەگەن اۆستريالىق شىعارعان جارناماسىنا: ول اشقان شيپاحانا اسپاپتارىن، شيپاگەرلەر مەن كىندىك انالار قولداناتىن بۇيىمداردى ارناۋلى ساتاتىن دۇكەندە اسقازان بۇزىلۋۋدى ەمدەيتىن ءدارى، ۆەنا تامىرى بۇرالعان ناۋقاستار كيەتىن ۇزىن قونىش بايپاق جانە جەل تولتىرىلعان ۇلتاراق ساتىلادى دەپ جازىپتى... تاعى ءبىر بۇركەنشىك ات قولدانعان قاريدار اقشاسىن ءبولىپ تولەۋ جولىمەن ءبىر ەۆرەيدىڭ جانىن ساتىپ الامىن دەپتى، ونىڭ ۇستىنە ەڭ تومەن دارەجەلى قايمانا بىرەۋدىڭ جانى بولسا دەپ انىق ەسكەرتىپ قويىپتى. تاعى ءبىر اتاعىن ات كوتەرە المايتىن ساۋلەتشى حابارلاندىرۋىنا: قوجايىننىڭ شەرتوج بوباسى بويىنشا اسپانعا، بىلايشا ايتقاندا ۇجىماققا، ول ۇشىن ساۋلەتتى ساياجاي سالىپ بەرەتىندىگىن، باعاسىنىڭ تىم ارزان ەكەندىگىن، تەك قوجايىننىڭ ولەرىنەن بۇرىن ساياجايدىڭ كىلتىن وزىنە بەرىپ كەتۋىن جازىپتى، ساتىپ الۋشى تالون بويىنشا بارلىق سومانىڭ ەسەبىن جاپسا، كىلتىن قولما-قول الا الاتىنىن، الايدا، اقشاسىن قۇرىلىس سالۋشىعا تولەمەي، قايتا، مىسىردىڭ قالا كەدەيلەرىنە تولەيتىنىن جازىپتى. بۇلاردان باسقا، شىرىن ايدا شاش ءتۇسۋدى ەمدەۋ تۋرالى جارناما، سيقىر ءسوز ساتۋ تۋرالى جارنامالار بار ەدى، سايتان ءسوز ساتام دەۋشى، ساتىپ الۋشىنىڭ قالاۋىنا ساي، ول ءسوزدى كەسىرتكىگە نەمەسە ءبىر شوق ايگۇلگە ايلاندىرىپ بەرەمىن دەپ جازىپتى، اۋەلى پايداسى قۇيىلىپ تۇرعان جالپاق جەردى تاناداي تاناپقا ايلاندىراتىنىن، وسى ءبىر تەڭگەدەي جەردەن ءار جىلدىڭ كوكەك ايىنىڭ ءۇشىنشى جۇماسى كۇنى ايدىڭ كەمپىرقوساعىن كورە الاتىنىن ايتىپتى. تاعى ءبىر اكەلى-بالالى روننيلار سەرىكتىگى دەگەن سەرىكتىك جارناماسىنا بىلاي جازىپتى: ءار قانداي ءبىر ايەل زاتى كيىم-كەشەگىم تازا، بيت-بۇرگەدەن ادا بولىپ، بەزەۋ-بورىتكەننەن، سەكپىل-داقتان ارىلامىن دەسە، سەرىكتىگىمىزدىڭ وپا-دالابىن جاقسىن، سوندا ارۋ قىزعا اينالىپ شىعا كەلەدى. تاعى ءبىر حابارلاندىرۋدا بىلاي دەلىنىپتى: ءبىر ءجۇرىس جاسىل ءشاي دەمدەيتىن ىدىس بار، تۇلعاسىنا قاراساڭىز شوجەلەرىن ەرتكەن پارسى مەكيەنىنەن اۋمايدى، ساتىپ الۋشىلار جەتىنشى اۋلەت يمامنىڭ دەنەسىندە ۋاقىتتىق قوناق بولعان رۋحتىڭ ءبىر تال شاراسىنا يە بولادى...

نەشە ءتۇرلى سەرىكتىكتەردىڭ، ساۋدا سارايلارىنىڭ، دۇكەندەردىڭ اتتارى مەن ادرەستەرى وتكەن عاسىردان قالعان وسى ءبىر ەسكى گازەتتەردەن تابىلادى، وسىناۋ سەرىكتىكتەر، ساۋدا سارايلارى، دۇكەندەر الدە قاشان جوق بولعان، ساۋدالارى دا كەلمەسكە كەتكەن، ال، ماعاۋيا بولسا وسىبىر قۇرىپ جوعالعان ەسكى دۇنيەنىڭ ىشىنە شىم باتتى، ءوزى جولىققان ناۋبەت پەن قايعىعا بۇلاردىڭ ەشقانداي ىلىكتەستىگى جوق ەدى، وسىلاردىڭ ارقاسىندا ول ءوزىنىڭ جاڭا قوعامىن قۇتقارىپ قالعانداي بولدى. 1971 جىلدىڭ ءبىر كەشىندە، ماعاۋيا دوكتور ءار ءبىر تال ءتىسىن جەكە-جەكە ارىپتەرگە وزگەرىپ كەتكەندەي سەزىندى، سوسىن وتىردى دا، 1896 جىلعى ءبىر حابارلاندىرۋعا جاۋاپ جازدى. مارقانداي باسپاشا ارىپتەرمەن وسى ءبىر تاپسىرىس بەرۋ حاتىنىڭ كونۆەرتىنە الدە ءبىر سەرىكتىكتىڭ اتى مەن ادرەسىن جازىپ، پوچتادان سالىپ جىبەردى، ال بۇل سەرىكتىك XVIII-XIX عاسىردىڭ وزىندە-اق الەكساندريا كەمەجايىنان جوعالىپ كەتكەن بولاتىن. ءسويتىپ ول ءبىر قاۋىم حات جازىپ، دەرەكسىز مەكەنگە سالىپ جىبەرگەن ەدى، ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ، ويلاماعان جەردە حات تاپسىرىپ الدى. بەيتانىس ادام حاتىندا ماعاۋيا دوكتوردىڭ حات ارقىلى تاپسىرىس ەتكەن، جارنامادا ايتىلعان، فرانسيادا وندىرىلگەن «تولور» ماركالى وتباسىلىق بۇيىمدارعا وتە قانىق ەكەنىن، وكىنىشتىسى، ءقازىر قولىندا بۇل بۇيىمداردى ساتۋ ۇقىعىنىڭ جوق ەكەندىگىن، ءبىراق باسقا زاتتاردى جەتكىزىپ بەرەتىندىگىن ايتىپتى. ايتقانىنداي، ەكىنشى كۇنى تاڭەرتەڭ وسى حاتتا ايتىلعانداي ءبىر بويجەتكەن مەن تاعى ءبىر توتى ماعاۋيانىڭ ۇيىنە كەلدى، ەكەۋى قوسىلىپ اعاش ۇلتاندى جاي تابان كەبىس تۋرالى ءاندى قوسىلىپ شىرقاپ بەردى. ونان كەيىن توتى جالعىز ءبىر ءان ايتتى، ءبىراق قانداي تىلمەن ايتقانىن ماعاۋيا بىلە المادى. ماعاۋيا قىزدان ەكەۋىنىڭ قايسىسىنىڭ ساتىلاتىنىن سۇرادى، ول: «ءوزىڭىز تاڭداڭىز»،- دەدى. ماعاۋيا