مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن حالىق سانى دا قامتاماسىز ەتەدى

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 1989 جىلعى حالىق ساناعىندا 16199،2 مىڭ ادام تىركەلدى. 1999 جىلعى ساناققا دەيىنگى ارالىقتا قازاقستان حالقى 1246،1 مىڭ ادامعا كەمىگەن. مۇنىڭ باستى سەبەبى بۇرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، قازاقستان جەرىنە كوشىرىلىپ، قونىستاندىرىلعان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ، اسىرەسە، ورىستاردىڭ، ۋكراينداردىڭ، نەمىستەردىڭ، كاۆكاز حالىقتارىنىڭ، ت.ب. ءوز اتا مەكەندەرىنە كوشىپ كەتۋى بولدى. ءوسۋ تەك وڭتۇستىك قازاقستان، قىزىلوردا، اتىراۋ وبلىستارىندا، الماتى، استانا قالالارىندا بايقالدى.

1989 جىلمەن سالىستىرعاندا 1999 جىلى   ۇلتتىق قۇرامدا دا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولدى. مىسالى، قازاق ۇلتى 1468،1 مىڭ ادامعا (22،9%) كوبەيىپ، رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن (53،4%-ىن) قۇرادى. ونىڭ ەسەسىنە ورىس ۇلتى وكىلدەرىنىڭ سانى 1582،4 مىڭ ادامعا (26،1%-عا) كەمىدى، نەمىستەر 593،5 مىڭ (62،7%)، ۋكرايندار 328،6 مىڭ (37،5)، تاتارلار 71،7 مىڭ (22،4%)، بەلارۋستەر 66 مىڭ (37،1%) ادامعا كەمىگەن. 

ياعني،  1989 جىلدان 1999 جىلعى دەيىن ون جىلدا حالىق ساناعىندا قازاقتار 22،9 پايىزعا كوبەيىپ، 53،4 پايىز بولسا، ورىستار 26،1 پايىزعا كەمىگەن.  ال  2009 جىلى قازاقتار رەسمي دەرەك بويىنشا 63،1 پايىزعا جەتتى.

«2009 جىلدان بەرى دە ون جىلعا جۋىقتاپ قالدى. شەتتەن كەلگەن ورالماندار مەن جەرگىلىكتى دەموگرافيانىڭ ءوسىمىن جانە ۇلەستىك باسىمدىلىقتى ەسەپكە الار بولساق، ءقازىر قازاقستانداعى حالىقتىڭ 75%ء-ى قازاقتار دەپ ەركىن تۇردە توپشىلاۋعا بولادى.

سونىمەن قوسا، قازاقستاندىق ورىس دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ 25،3 پايىزى قازاق ءتىلىن تۇسىنەدى، 8،8 پايىزى وقي الادى، 6،3 پايىزى جازادى. ەلىمىزدەگى دياسپورالاردىڭ وكىلدەرى ءالى دە وزدەرىنىڭ، نە ۇرپاقتارىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارعانىن قالايدى. ماسەلەن، «ءسىز، ءوز بالالارىڭىزدىڭ بولاشاعىن قازاق ەلىمەن بايلانىستىراسىز با؟» — دەگەن ساۋالعا، قازاقتاردىڭ 96،9 پايىزى، ورىستاردىڭ 53،5 پايىزى، باسقا دياسپورا وكىلدەرىنىڭ 78،5 پايىزى -«ءيا» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ەرتەڭ ەلىمىزدە قازاقتار 75-80 پايىزدى قۇراپ، ءبىراق ورىسشا سويلەپ، ءىس قاعازدارىن ورىسشا تولتىرساق، ەل ىشىنەن شي شىعىپ كەتۋى مۇمكىن. 

2013 جىلى وتكىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقتىڭ ەتنوقۇرامى كەلەسىدەي: قازاقتار – 65،2%،  ورىستار – 21،8%، وزبەكتەر – 3%، ۋكرايندار – 1،8%، ۇيعىرلار – 1،4%، تاتارلار – 1،2% ، نەمىستەر – 1،1%، كورەيلەر – 0،6%، تۇرىكتەر – 0،6% .

بۇنداعى 2013 جىلعى قازاقتاردىڭ سانى كۇماندى.  سەبەبى،  2009 جىلى حالىق ساناعىندا ۇكىمەت قازاقتاردى 65 پايىزدان استام دەپ رەسمي جاريالاپ الدى دا، كەيىن 63،1 پايىزعا كەمىتتى.  سودان سول كەزدەگى ستاتيستيكا كوميتەتى ءتورايىمى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلىپ، ەلدەن قاشىپ، اقىرى سوتتالىپ تىندى…

ال 2017 جىلعى حالىق ساناعى ءالى جوق. ءار  ونجىلدىق ساناقتا ەلىمىزدەگى حالىق سانىنا شاققاندا، كەمىندە 10 پايىزعا ءوسىپ وتىرعانىمىزدى ەسكەرسەك، (1989 جىلى مەن 1999 جىلى اراسىنداعى ون جىلدا   قازاقتار 13،7 پايىزعا ءوستى)  قازاقتىڭ بۇگىنگى سانى شامامەن 75 پايىزداي دەگەن ەلدىڭ بولجامى تۋرا كەلەتىن سياقتى. سەبەبى، اتامەكەنگە كوشىپ كەلۋشى قانداستارىمىز دا مول، كەرىسىنشە تاريحي وتاندارىنا كوشىپ كەتۋشى ورىس  ۇلتى وكىلدەرى دە كوپ. ال «سايلاۋداعى ساياساتكەر مەن ستاتيستيكاعا سەنۋگە بولمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز تاعى بار. سوندا، قازاق حالقى 75 پايىز دەپ الاتىن بولساق،  2013 جىلعى ورىستان وزگە ۇلتتاردىڭ ساندىق پايىزى (9،7)  وسى قالىپتا قالعان كۇننىڭ وزىندە، (تۇركىتىلدەس دياسپورالارىنىڭ ءوسىمى جوعارى، ولاردىڭ كوبىسى مەملەكەتتىك ءتىلدى جاقسى بىلەدى)، باسقا حالىقتار (سانى 1 پايىزدان تومەن دياسپورالار) 2013 جىلعى ساناق بويىنشا 4،4 پايىز بولسا، وندا ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى 10 پايىزعا جۋىق تومەندەيدى  دەپ ساناۋعا بولاتىن شىعار….

ەندەشە، 20 پايىز بولسا دا، 10 پايىز بولسا دا، كەزىندە ءوزىمىز وتارى بولعان ۇلتقا وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن سانسىز ارتىقشىلىق-استامشىلىق  بەرىپ، شيرەك عاسىردان استام ءالى قۇلدىق ۇرا بەرۋ – نەگىزگى ۇلت – قازاقتاردى تىلدىك كەمسىتۋشىلىك بولىپ سانالادى. ءارى بۇل تىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى  قازاق ەلى بيلىگىنىڭ ءوزىنىڭ قامتاماسىز ەتۋى! بۇل ءوزىن سىيلايتىن كەز-كەلگەن مەملەكەتكە سىيىمسىز ساياسات. ءقازىر قازاقستانداعى ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن، شالا بىلەتىن تۇپكىلىكتى قازاقتارعا (كوبىنەسە اۋىل حالقى)   رەسمي سانى عانا ميلليوننان اسا قوسىلعان ورالمان اعايىندارىمىزدىڭ باسىم بولىگىن  قوسساڭىز، ورىستىلدىلەردىڭ سانىن ون وراپ الادى. سوندا كونستيتۋسياداعى  ورىس ءتىلى تۋرالى ءبىر تارماق ورىستاردان ەكى-ۇش  ەسە كوپ حالىقتى شيرەك عاسىردان استام تىلدىك كەمسىتۋشىلىككە، ياعني مەملەكەتتىك تىلدىك كەمسىتۋشىلىكە  ۇرىندىرىپ كەلەدى.

مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن ەلگە اينالامىز

ال مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ 95 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە ەڭ بولماسا، دەمالىس سۇراپ، ارىز جازۋعا ساۋاتتارى جەتپەيتىنىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنە ءتوراعا بولعان كەزدە ءاليحان بايمەنوۆ مالىمدەگەن بولاتىن… سوندا مەملەكەتتىك  تىلدە نان سۇراي المايتىندار مەملەكەت تاعدىرىن شەشەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە مەملەكەتتىك تىلگە – مەملەكەتتىك مۇددەگە قارسى قىزمەت ەتىپ  وتىر…  قورقىنىشتى ەمەس پە، سىزدەرگە…

ەندەشە، ۇيىڭىزدە جاتا بەرمەي، وسىعان جەتكىزگەن كونستيتۋسيانىڭ 7-بابى 2-تارماعىن تەزىرەك الىپ تاستاۋ ءۇشىن كونستيتۋسيالىق  رەفورماعا  ءۇن قوسىڭىز!..

اۆتور: قازىبەك يسا

دەرەككوز: qazaquni.kz