قازاقستاننىڭ قازىرگى تاۋەلسىزدىگى، ەگەمەندىگى الاش ۇكىمەتىنىڭ ءجۇز جىل بۇرىن قاسىق قاندارى قالعانشا كۇرەسۋىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى!
«كولدە جۇرگەن قوڭىر قاز – ءشول ءقادىرىن نە ءبىلسىن، شولدە جۇرگەن دۋاداق – كول ءقادىرىن نە ءبىلسىن. اتامىز قازاق قادىر-قاسيەتكە بايلانىستى ايتقان ماقالدارى كوپ قوي. تاۋەلسىزدىك جولىندا ايانباي، ۇلت قامىنا كەرەك دەسە جانىن اياماي قىزمەت ىستەگەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءقادىرىن ۇعىنۋ ءۇشىن، سول كەزدەگى حالىقتىڭ جاعدايىن ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا، الاش ارىستارىنىڭ قىلعان ەڭبەكتەرىنە بۇگىنگى ۇرپاق قانشالىقتى قارىزدار ەكەنىن، تەرەڭ ۇعىنا الامىز.
سول ويمەن مامبەت قويگەلدى اعامىزدىڭ «الاش قوزعالىس» كىتابىندا كەلتىرگەن دەرەككە كوڭىل قويساق: ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ 1928 جىلى وگپۋ تەرگەۋىنە بەرگەن جاۋابىندا: «ول جىلداعى قازاق حالقىنىڭ قاراڭعىلىعىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. قازاق بۇقاراسى گۋبەرناتورلار مەن ۋەز باستىقتارىن ايتپاعاندا تومەنگى ۋريادنيكتىڭ الدىندا ءدىرىل قاعىپ، ادام توزگىسىز قورلىققا شىدادى، ونىڭ بۇل حالگە جەتۋىنە ءوز اراسىنان شىققان نادان تىلماش-چينوۆنيكتەر بولىس باسقارۋشىلار جانە باسقالارى ءوز ۇلەستەرىن قوستى، اۋىر سالىق، زورلىق، پاراقورلىق، وسەك تاسۋ ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالدى؛ قازاق ايەلى كۇڭ جاعدايىندا بولدى، ەڭ قۇنارلى جەرلەر ەشقانداي دا ەسەپسىز قونىس اۋدارۋشىلارعا الىنىپ بەرىلدى، ال قازاقتار بولسا شولگە ىعىستىرىلدى؛ پاتشا ۇكىمەتى مەكتەپتەر اشتىرۋعا باس-كوز قامقورشى بولۋدىڭ ورنىنا، قازاقتارعا وزدەرى جيعان قارجىعا مەكتەپ، ءۇيىن تۇرعىزۋعا تىيىم سالدى؛ مەكتەپ اشۋعا ارەكەت جاساعاندار ياكۋت وبلىسىنا جەر اۋدارىلدى، (مىسالى قوسشىعۇلوۆ، ناۋان قازىرەت ت.ب) دارىگەرلىك كومەك جونىندە حالىقتا تۇسىنىك تە بولعان ەمەس. قازاق جۇرتى كەز كەلگەن ورىستى جاۋ سانادى، سوندىقتاندا: «سارى ورىستىڭ ءبارى ورىس» نەمەسە «ورىستان دوسىڭ بولسا، جانىڭدا ايبالتاڭ بولسىن» دەگەن ماقالدار شىقتى؛ ۇلتارالىق ارازدار قولدان جاسالىندى جانە ءتۇرلى شارالارمەن كۇشەيتىلىپ وتىردى؛ ەگەر قونىس اۋدارا كەلگەن ورىس شارۋاسىنىڭ اتى جوعالسا، ول اتتى كورشى قازاق اۋىلى تولەۋگە مىندەتتى بولدى... الىم سالىق اۋىرتپالىعى كەدەي-كەپشىككە ءتۇستى، ونى تولەۋدە جۇزدەگەن باس ايداعان باي مەن 5-10 باس ايداعان كەدەي تەڭگەرىلدى. قازاق ەلى، مىنە، وسىنداي تۇنەكتە عۇمىر كەشتى. پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىل ساياساتى گۇلدەۋ شەگىنە جەتتى. وسىنىڭ ءبارىن كورە تۇرىپ ءوزىمنىڭ ازىن-اۋلاق بىلىمىمە قاراماستان، قولىمداعى بارىممەن ار-نامىسى اياق استى بولعان، سورلى حالقىما كومەكتەسۋدى ءوز بورىشىم سانادىم...»- دەلىنگەن .
بۇل جەردە ەڭ باستىسى تاريحىمىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك، سول ارقىلى تاۋەلسىزدىك ءقادىرىن ۇعىنىپ، سونى ساقتاپ قالۋ جولىندا اركىم ءمىرجاقىپ اتامىز ايتپاقشى قولىنداعى بارىمەن قىزمەت ەتۋ كەرەك. ءسوز سوڭىندا فرانسيا تاريحشىسى جيۋل ميشلەنىڭ سوزىمەن اياقتاساق: «ەگەر كىمدە-كىم تەك قازىرگى، بۇگىنگى كۇندى عانا قۇرمەت تۇتىپ، سونىمەن ءومىر سۇرگىسى كەلسە، وندا ول بۇگىنگىنى باعالاي الماعانى».
راۋان بۇعىبايەۆ
