( داستان )
حۇننان تۋعان، گۇننەن تۋعان - كۇن ەلى،
ەدىل باتىر كۇن ەلىنىڭ ۇلى ەدى.
كوكبورىدەي قايراتتى ەدى، ءىرى ەدى،
ارىستانداي ايباتتى ەدى جۇرەگى.
بۇكىل تۇرىك ساربازىنىڭ ءسانى ەدى،
بۇكىل باتىس ارۋىنىڭ ءانى ەدى.
ەر تارعىتاي، مودە سالعان ىرگەسىن
حۇن ەلىنىڭ باتىستاعى حانى ەدى.
"اتيللا!" دەپ جىرلار باتىس تاڭ قۇسى،
مولدىرلىگى - ءمولدىر كوزدىڭ تامشىسى.
بۇكىل باتىس قۇدايدايىن تابىنىپ،
دەپ اتاعان: "ءتاڭىرىنىڭ قامشىسى!"
ات ۇستىندە الماعان ءبىر تىنىمدى،
تۇرىك ەلىنە بەرگەن ءتاڭىر ءبىر ۇلدى.
كۇن ەلىنە قويدى ءبارىن تابىنتىپ،
گودتىقتاردى، ۆيزيانتيا، ءريمدى.
ەسكەن جەلدەي اسكەرىنىڭ شابىسى،
جەر-الەمدى تىتىرەتكەن دابىسى.
زامانىنان وزىپ تۋعان جان ەدى،
ەر تۇرىكتىڭ اتيللاداي ارىسى.
قانشا ساۋىت، كيسىن قۇرىش، تەمىردەن،
حاس دۇشپانى ەر تۇرىكتەن جەڭىلگەن.
باتىس ەلى - قىرىق پىشاق ءوزارا،
بۇل اقيقات - پانا تاپقان ەدىلدەن.
ەر داڭقى ءۇشىن كۇلىمدە كۇن، كۇلىمدە!
كوك بايراعىم - كوك توسىندە دۇرىلدە!
سول باتىستان بىزگە جەتكەن اڭىز كوپ،
مارتەبە ەتەر ۇرپاعى ونى بۇگىندە!
داڭىقتى ەدى - ەدىلدەيىن ەرىمىز،
بولعان وندا ۇلان-بايتاق جەرىمىز.
حۇن، ساق، سكيف - ەر تۇرىكتىڭ تامىرى،
ءبىزدىڭ ارعى قاسيەتتى تەگىمىز!
ءبىز انىعى و باستان-اق تەكتى ەدىك،
قىزۋ شوقتاي قىزۋ ەدىك، وتتى ەدىك.
قادىم، قادىم، سانسىز مىڭ-مىڭ جىلداردان
ءبىز بۇگىنگە جەتتىك، ءبىراز جەتپەدىك.
كوك ساۋىتتىڭ كوبەسى سان سوگىلدى،
قانشاما رەت جاۋ سيرەتتى توبىمدى.
ۇلى ءدۇبىر، ۇلى جورىق كەزىندە
قيسابى جوق قانىمىز دا توگىلدى..
ۇلى ماقسات! ۇلى مۇرات جولىندا،
جىعىلماعان ۇلى بايراق قولىمدا!
"بىرلىك!" دەگەن ءبىر ۇعىمدا كەلەدى،
ماڭدايداعى - باقىتىم دا، سورىم دا!
ونى بۇگىن: ۇقپاعان بار، ۇققان بار،
ءبىر تىرناعىن بىلدىرمەستەن تىققان بار.
ارام ويلى زىميان بار دامەلى،
مەنىڭ ۇلى ايباتىمنان ىققان بار.
بايراعىنا بۇركىت سالعان قوناتىن،
قاراپ تۇرىپ ورتا كوڭىلىم تولاتىن.
ازيا مەن ەۋروپانى جالعاعان،
ەدىل باتىر - التىن كوپىر بولاتىن.
كوك نايزانى كوكتەي جاۋعا سەرمەدىك،
قولىمىزدان ءبىز نامىستى بەرمەدىك!
ايتقاندايىن ءبىر ساۋەگەي باتىستىق:
"ۆارۆار دا" ەمەس، "جاۋىز دا" ەمەس، پەندە ەدىك!
جاۋلاسا دا: قىرىم مەنەن رۋمدى،
ەدىل باتىر قيراتپاعان ءريمدى.
باس ۇرعاندا ەجەلگى ريم پاپاسى
سىرت اينالىپ، ول قالادان بۇرىلدى.
…... 451ء-دىڭ جازى اپتاپ-تى،
شالون جەرى ... جاۋ قاپىسىز جاتپاپتى.
تەودوريس - گودت كورولى تۇتقيىل،
اتيللاعا ۇلى جورىق باستاپتى.
جويقىن سوعىس - كاتالاۋن ءوڭىرى،
شاقۇر-شۇقىر نايزا-ساۋىت تەمىرى.
ۇلى قىرعىن! ۇلى شايقاس باستالعان،
بۇكىل الەم كوز كورمەگەن ءومىرى.. .
قالىڭ اسكەر قاتالاعان ىندىنى،
ءومىر-ولىم! بىر-بىرىنە جىلجىدى!
قان مەن شاڭنان كورىنبەگەن الاپات
باستالعان-دى كاتالاۋن قىرعىنى!
قان مەن شولگە قاتالاعان ادامدار،
تاۋ-تاۋ ولىك! قان ساسىعان الاڭدار!
كىلەڭ تۇلپار: شوق شاينايدى، وت تىستەپ،
كىسىنەسە دەلديەدى تاناۋلار.
قوينى-قونىش سورعالاعان اش تەرى،
جەڭۋ عانا - بۇل قىرعىننىڭ باستى ەمى!
زور ەرلىكپەن جەڭىپ شىقتى اقىرى
اتيللانىڭ - ەر تۇرىكتىڭ اسكەرى!
ايعاي-سۇرەڭ!ءۇستى-باستى شاڭ كومدى!
جاۋىپ كەتتى جاڭبىردايىن قان جەردى!
حۇن اسكەرى قىلىشىنىڭ استىندا
گودت كورولى - تەودوريس جان بەردى.
ول زاماندا باتىر بولعان - ناعىزدار،
ناعىز عانا - ەل ەرلىگىن ۋاعىزدار!
بۇكىل باتىس سىلەكەيى شۇبىرىپ،
جازىپ كەتكەن بىزگە جەتكەن اڭىز بار.
ۇمىتپاعان ەۋروپا قۇرلىعى،
اڭىز بولعان كاتالاۋن قىرعىنى.
ول جايىندا ءالى كۇنگە ءسوز ەتەر،
ءتانتى بولعان سول ءوڭىردىڭ تۇرعىنى.
ءىز قالدىرعان ەدىلدەيىن بابامىز،
ەۋروپادا اتيللاداي بار اڭىز.
سەنبەسەڭىز مۇراعاتتى اقتارىپ،
تاسقا جازعان تاريحىما قاراڭىز؟..
كۇندەر باتىپ، اتار قانشا تاڭ كۇلىپ،
ءبىر پەندە جوق بۇ جالعاندا ماڭگىلىك!
ەدىل باتىر ول دا وتكەن ومىردەن،
بۇكىل الەم جىرعا قوسقان ءان عىلىپ.
اتاساق تا بۇ جالعاندى جالعان دەپ،
ەشكىم ماڭگى ءامىرشى بوپ قالعان جوق.
حۇن ەلىنىڭ اتىن جايعان الەمگە
ەدىلدەيىن بابامىزدا ارمان جوق!
دەسەك تاعى بۇل ادامدا ارمان كوپ،
جەرمەن جەكسەن بولمايتۇعىن تاۋلار جوق!
ەرجۇرەكتى بابامىزدى اڭساعان
ءبىر قيىردا كىسىنەيدى تارلانكوك…...
اياۋ بار ما، حاس دۇشپاننىڭ سۇمىندا،
ءبىلۋ قيىن جات جۇرتتىقتىڭ سىرىن دا؟..
ول كوز جۇمدى ۇيلەنگەن ءتۇن كورولدىڭ
جالعىز قىزى - يەديكا سۇلۋعا.
ول بەلگىسىز: كىمدەر، قاشان ۋ بەردى؟
ول بەلگىسىز: حانۋم بەردى، كۇڭ بەردى؟
ءالى بىلمەس قۇپيانى جان ادام،
جالعىز عانا قارعىس اتقان ءتۇن كوردى…...
ءوتتى ومىردەن ەدىلدەيىن بابامىز،
قالدى شوگىپ ەر تۇرىكتەي دانامىز.
جوقتاۋمەنەن اتيللاداي ارىسىن
تەك سوڭىندا قالدى اڭىراپ دالامىز!
بۇل اقيقات - ءبىزدىڭ اسىل تەگىمىز،
جانى ءسىرى ەل ەكەنبىز تەگى ءبىز.
تۋدى تالاي وڭىمىزدان كۇنىمىز،
كەتتى تالاي حاس دۇشپانعا كەگىمىز.
ءبىز ءبارىمىز - ەجەلدەن ەر تۇرىكپىز،
جەر-الەمدى شارلاپ-كەزىپ ءجۇرىپپىز.
توز-توز عىلىپ، شاشىراتپاي تارىداي،
و ءتاڭىرىم، بار تۇرىكتى بىرىككىز!
بۇل اقيقات - "تىرلىك ءتۇبى - بىرلىكتە!"
بايلانعامىز ءبارىمىز ءبىر كىندىككە.
بوستاندىقتى سۇيگىش ەلدىڭ ۇرپاعى
وتپەك ەمەس، قۇلدىق پەنەن كۇڭدىكتە.
ۇلى قىردا ۇلى ءدۇبىر باستالدى،
جول اشۋعا قۇمالاقتار تاستالدى.
ساۋلىق تىلەپ بۇكىل قانداس حالقىما،
وسى ارادان اياقتايمىن داستاندى.
جۇماش كوكبورى
