بيىلعى جىلى الاش ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ جانە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولدى. سونىمەن قاتار ءبىرقاتار الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دە مەرەيتويى قاتار كەلە جاتىر. ولاردىڭ ءبىرى قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن الاش ارىسى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ تۋعانىنا دا 2017 جىلى 125 جىل تولادى.
وسى ورايدا الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋعا قولداۋ قاجەت ەكەنى تۋرالى Qamshy.kz-تە ماقالا جاريالانعان ەدى. "قامشى" اقپاراتتىق اگەنتتىگى اقىلبەك شاياحمەتتىڭ قۇراستىرۋىنداعى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ كولەمدى ەڭبەگىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
ەلدەس ومار ۇلى. شىعارمالار
قۇراستىرعان مارات شۋاقايەۆ، اقىلبەك شاياحمەت
الاش ارداقتىسى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ شىعارمالار جيناعىنا ونىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلعان شىعارمالارى ەنگىزىلدى. ءبىراق، عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى بۇل كىتاپتا تۇگەل قامتىلماعان. كوپتەگەن تۋىندىلارى ءالى جيناستىرىلماعان نەمەسە اراب جانە لاتىن ارپىنەن كيريلل ارپىنە كوشىرىلمەگەن. بۇل تۋىندىلاردى مۇراعاتتان تاۋىپ، جاريالاۋ كەلەشەكتە عالىمداردىڭ ۇلەسىندە. ازىرشە قولدا بار شىعارمالار عانا وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەلدەس
قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ازاپتى ساپارىندا قازاعىم دەپ ءتانى ورتكە شارپىلعان، الاشىم دەپ جانى دەرتتەن القىنعان پەرزەنتتەردىڭ ءبىرى كورنەكتى عالىم، بىلىكتى اۋدارماشى، ۇلاعاتتى ۇستاز، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ەلدەس ومار ۇلى ادىلەتسىزدىكپەن ارىستانداي الىسقان، جولبارىستاي جۇلىسقان ءبىرتۋار تۇلعا.
ەلدەس ومار ۇلى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ توبىل بولىسىندا، قازىرگى تاران اۋدانىنا قاراستى قوجاي اۋىلىندا 1892 جىلى تۋعان. ەلدەس اعانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى مارات شۋاقايەۆ مۇراعات ماتەريالدارىنان (قور.95، بۋما.2، ءىس.170) ونىڭ جەكە كۋالىگىن تاۋىپ العان. №40 كۋالىك، 1907جىلى 19 يۋل كۇنى بەرىلگەن. وندا ونىڭ ومار تيەسوۆتىڭ ۇلى ەكەنى، دامبار بولىسىنا قاراستى №2 اۋىلدا 1893 جىلى 1 ناۋرىزدا (ەسكى ستيل بويىنشا) تۋعانى جازىلعان. ياعني، ەلدەس ومار ۇلى جاڭاشا جىل ساناۋ بويىنشا 1893 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىندا تۋعان.
اكەسى ومار ەرتە حات تانىعان، اۋىلداعى ساۋاتتى كىسىلەردىڭ ءبىرى بولعان. ەلدەس اۋەلى ىبىراي التىنسارين اشقان قوستانايداعى ەكى جىلدىق قازاق-ورىس مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ، كەيىن ورىنبورداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى.
ەلدەستىڭ تۋىسى، ءمۇعالىم قاپاش شۋاقايەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ەلدەستىڭ ارعى اتالارى ورتا ءجۇزدىڭ قىپشاق رۋىنىڭ ىشىندەگى قارابالىقتىڭ بەلگىلى بيلەرى بولعان. قورجىنكول اۋىلىنىڭ ماڭايىندا ەرتەرەكتە قاراكوز دەگەن ەلدى مەكەن بولىپتى. كەيىنگى جىلدارعا دەيىن سول جەردە ديقاندار بريگاداسى تۇرعان. قاراكوز وماردىڭ تۋعان شەشەسى ەكەن. جاۋگەرشىلىك جىلدارى قالماقتان تۇتقىنعا كەلگەن قىز ەكەن دەگەن دە اڭگىمە بار.
ەلدەس اعا ءوزى قىزمەت اتقارعان جىلدارى ەلدەگى بالالاردى دا وقۋعا الدىرىپ، ادام قىلۋدى كوزدەگەن، تالاپتانعان جاستارعا قولداۋ جاساپ، قولقابىس بەرىپ وتىرعان. وسى كىسىنىڭ جاردەمىمەن وقىپ شىققان، كەيىن وقۋلارىن ورىنبوردا جالعاستىرعان قوستانايلىق جاستاردىڭ ءوزى ءبىر توبە. ولاردىڭ ىشىندە احمەت تاشبايەۆ، جۇسىپبەك جاقايەۆ، قايدار يبراشيەۆ سەكىلدى كەزىندە ەل باسقارعان ازاماتتارمەن بىرگە راقات قىزى كۇلاي، كۇلقاديشا، كۇلايىم، قاتيرا ەسىمدى قوستانايلىق قىزدار دا بولعان.
ەلدەستىڭ تۋعان شەشەسى شولپان جاستاي قايتىس بولادى. ال ومار اتايدىڭ ەكىنشى ايەلى عاليا بەرتىندە، 1953 ج. كايتقان. قاراتومارعا جەرلەنگەن. وماردىڭ ءۇش ۇل، ءبىر قىزى بولعان. ەلدەستىڭ ءىنىسى ەسكەندىر سۇم زاماننىڭ قۇربانى بولىپ كەتسە، عاليادان تۋعان ابدەش اۋرۋدان 1948 جىلى كوز جۇمعان. بۇگىندە جاسى توقسانعا كەلگەن بيعانشا رايىس قىزى ەلدەستى كوزى كورگەن كىسى. ومار قىزى ءمارۋاش بولسا قايىڭدىكول اۋىلىندا (قازىرگى بەلينسكيي اتىنداعى اق) تۇرىپ، توقسانىنشى جىلدارى قايتىس بولدى.
ۇلى وتان سوعىسى باستالعان جىلدارى ومار اقساقال جەتپىستەن اسقان ەكەن. سول جىلداردىڭ وزىندە كونەكوز قاريا اۋىل ادامدارىنا مايداننان كەلگەن حاتتاردى، گازەتتەردى وقىپ بەرىپ وتىرعان. كىشى بالاسى ابدەشتى اعالارىنىڭ اۋىر جولىن قۋماسىن دەپ ادەيى وقىتپايدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنى جايناماز ۇستىندە ءوتىپ، ناماز كەزىندە ومىرمەن قوشتاسادى.
ەلدەس ومار ۇلى قوستاناي قالاسىنداعى 2 سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىندە وقيدى، كەيىن ورىنبورداعى ورىس-قازاق مۇعالىمدەر مەكتەبىن ءبىتىرىپ شىعادى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تورعاي ۋەزدىك كوميسسارىنىڭ كومەكشىسى، تورعاي وبلىسى ازاماتتىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىقازاق سيەزدەرىنە قاتىستى. قوستاناي ۋەزىندە الاشوردا كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى رەتىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الاش اۆتونومياسىن قولداۋعا شاقىردى. 1922-26 جىلدارى قازاق حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ اكادەميالىق ورتالىعىندا، قىرعىز (قازاق) حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەدى. 1926-29 جىلدارى تاشكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا، ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس فاكۋلتەتىندە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1934-35 ج. قازاق مەملەكەتتىك مەديسينا ينستيتۋتىندا قازاق تىلىنەن ساباق بەردى. 1935-37 جىلدارى قازمۋ-دا قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ دوسەنتى بولىپ قىزمەت ىستەدى.
اڭداعان ادامعا اعانىڭ ءومىر جولى دا تار جول، تايعاق كەشۋدەن قۇرالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ەلدەستىڭ ءسۇيىپ العان جارى ەلزا اداموۆنا بەرتە تاشكەنتتەگى نەمىس ەلشىسىنىڭ قىزى ەكەن. ولار تۇڭعىش ۇلدارىنىڭ اتىن كەنەحان قويادى. سول تۇستاعى دوستارى ونى ەركەلەتىپ گەنريح دەسە، ورىس جولداستارى اندرەي دەپ اتاعان، ءسۇيتىپ باتىر اتاسىنىڭ اتىن ەنشىلەگەن جىگىتتىڭ ءۇش بىردەي ەسىمى بولىپتى. كەنەحان ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا اسكەري ۇشقىش بولىپ، فاشيستەرگە قارسى شايقاسادى. ال اكەسى تاعدىر ازابى بالاعا تيمەسىن دەپ ساقتىق جاسادى ما ەكەن، كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر، ونىڭ تۋۋ تۋرالى كۋالىگىندە بالانىڭ ءاتى-جونىن گەنريح بەرتە دەپ جازدىرادى. اسىل اعانىڭ ارتتا قالعان جالعىز ۇرپاعىنىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز.
ەلدەس اعانىڭ قازاق تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالۋعا ءتيىستى ۇلكەن ەڭبەگى ونىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆپەن بىرگە 1926 جىلى ءازىربايجاننىڭ استاناسى باكۋدە وتكەن تيۋركولوگتاردىڭ، ياعني، تۇركىتانۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايىنا (سەزىنە) قاتىسۋى. مۇندا ول قىزىقتى بايانداما جاسايدى، بايانداماسى ماماندار تاراپىنان جاقسى باعاعا يە بولادى. ەلدەس اعا وقۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولعان جىلداردا دا ءونىمدى ەڭبەك ەتەدى، قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن ارناۋلى وقۋلىقتار جازىپ، ءبىرقاتار كىتاپتاردى ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارادى. عالىمنىڭ كوپتەگەن كىتاپتارى ورىنبور، تاشكەنت، قىزىلوردا قالالارىندا جارىق كورەدى. بۇل كىتاپتاردىڭ ءبىرازى ءتىلتانۋعا، قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالسا، ەندى ءبىرازى حرەستوماتيالىق نەگىزدە قۇراستىرىلعان. قالاي بولعان كۇندە دە عالىم قازاق مەكتەبى ءۇشىن اۋاداي قاجەت وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءوزى دە جان اياماي كىرىسىپ، وزگە كىسىلەردى دە وسى ماقساتقا جۇمىلدىرا بىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا كەيبىر ءتىلشى-عالىمدارىمىز بەن اۋدارماشىلار ورىس تىلىندەگى كوپتەگەن سوزدەردىڭ بالامالارى مەن قازاقشا اتاۋىن ءدال تابا الماي، باس قاتىرىپ جۇرسە، ءارى ۇستازى، ءارى دوسى بولعان احمەت سەكىلدى ەلدەس اعا دا كوپتەگەن قازاق سوزدەرىن ۇتىمدى ءارى شەبەر قولدانادى. ماسەلەن، اقاڭ پۋبليسيستيكانى كوسەم ءسوز، ءافوريزمدى ءدىلمار ءسوز دەپ اتاسا، ەلدەس اعا انا تىلىندە جارىق كورگەن گەومەتريا وقۋلىعىن پىشىندەمە، تريگونومەتريانى كەسكىندەمە دەپ اۋدارعان. ال ماتەماتيكانى ەسەپ-قيساپ دەپ اتاعان.
ەۆنەي بۋكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ: «انا ءتىلى» گازەتىندە (دوڭىز جىلى، شىلدەنىڭ 20-ى) جارىق كورگەن «ماتەماتيكا قازاقشالاۋعا كونە مە؟» دەگەن ماقالاسىندا كەزىندە ماتەماتيكادان العاشقى وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن جاساعان ەلدەس ومار ۇلى ەڭبەگىنە ۇلكەن باعا بەرىپ، ونىڭ «پىشىندەمە» وقۋلىعىندا تەورەما – ءتۇيىن، بيسسەكتريسا – جارما، راديۋس – ورە، حوردا – كەرمە، پاراللەلوگرامم – قيىقشا، پروپورسيونال – قۇرىلىمداس، فيگۋرا – ءپىشىن، تراپەسيا – قوستابان دەپ اتالىپ، قازاققا وتە تۇسىنىكتى تىلدە جازىلعانىن اتاپ كورسەتەدى.
ەلدەس اعانىڭ تاعى ءبىر ءىنىسى، بۇل كۇندەرى قازاق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت اتقاراتىن مارات قاپاش ۇلى شۋاقايەۆ ءوزىنىڭ مونوگرافيالىق ەڭبەگىن اتاقتى اتاسىنا ارنادى. مارات ماسكەۋدەگى ورتالىق كىتاپحانادان ەلدەس اعانىڭ بىرنەشە كىتابىنىڭ كوشىرمەسىن دە الىپ كەلدى. سول تۇستا قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ زاكازى بويىنشا باسىلعان بۇل كىتاپتار تاڭداي قاقتىرماي قويمايدى. ماسەلەن، 1923 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «فيزيكا» كىتابى (ءبىرىنشى باسىلىم) 400 بەتتەن تۇرادى. ال 1928 جىلى قىزىلوردادا شىققان «پىشىندەمە» (گەومەتريا) كىتابىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بولىمدەرى (ەكى كىتاپ) 6000 دانا تارالىممەن جاريالانعان. كىتاپتاعى گراۆيۋرالاردى ا. يۆانوۆ دەگەن ورىس سۋرەتشىسى ورىنداپتى.
ەلدەس اعانىڭ ءوز قولىمەن جاساعان «الىپپەسى» باسپادان كىتاپ بولىپ شىعىپ ۇلگىرمەگەن. ونى كەزىندە اۋىل اقساقالى اسىلبەك تاشبايەۆ وقىپ كورىپ، «بۇل كىتاپتا قازاقتىڭ ءبىرىڭعاي بايلارى مەن بيلەرىنىڭ سوزدەرى مىسالعا كەلتىرىلگەن ەكەن، مىنا كۇيىندە كىتاپ بولىپ شىعۇى ەكىتالاي عوي!» دەگەنىندە، عالىم: «بولاشاقتا بىزگە وسىنداي كىتاپتار قاجەت بولادى، جاتا بەرسىن، كەرەك تاستىڭ اۋىرلىعى جوق!» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. قولجازبا كۇيىندە قالعان تاعى ءبىر وقۋلىق ادەبيەت تانىتۋعا ارنالعان. وندا عالىم وتەبايدىڭ «اق التىن»، قالقاماننىڭ «سىرداريا»، ءىلياستىڭ «قۇلاگەر»، ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر ەرتەگىسى» جانە «تەمىرتاس»، بەيىمبەتتىڭ «بەكبەرگەن مەكتەبى» سەكىلدى شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر كەلتىرەدى.
عالىمنىڭ شەشەندىك ءۇردىسى دە ونىڭ سويلەگەن سوزدەرى مەن جازعان ماقالالارىندا انىق بايقالادى. ماسەلەن، «اراب تاڭباسى» تۋرالى ەڭبەگىندە «ەسكىشىلدىك دەگەن نە؟» دەگەن ساۋال قويىپ الىپ، ىلە-شالا: «ەسكىشىلدىك دەگەن بۇرىننان ۇيرەنشىكتى بولىپ، بويىنا ءسىڭىپ قالعان ادەت. ۇيرەنگەن ادەتتەن بۇرىلىپ شىعۋعا بولمايدى. بۇرىن ورىسشا وقىپ، ۇيرەنىپ قالعان قازاق جىگىتتەرى قازاقشا جازا المايدى. پىشىندەمەدە كەزدەسەتىن ءتۇرلى اتاۋلاردى قازاق ارپىمەن بەلگىلەسەك، ولار بۇرىن تۇيە كورمەگەن جىلقىنىڭ تۇيەدەن ۇرىككەنىندەي وسقىرىنىپ قارايدى... مىنە، ەسكىشىلدىك دەگەن وسى. ءوزىنىڭ ۇيرەنىپ قالعانىنان باسقاعا وسقىرا قارايتىندىق»، – دەيدى. وسىناۋ سوزدەر كۇنى بۇگىن دە ماعىناسىن جويماعان، ءبىزدىڭ قازاق قاۋىمىنا ارناپ ايتىلعان ءسوز سەكىلدى اسەر ەتەدى. كەزىندە قازاق زيالىلارى وسىنداي سوزدەرگە قۇلاق قويماعانى وكىنىشتى، ارينە!
ەلدەس ومار ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىنداعى (3626 ءىس، 61ء-شى بۋما) 1935 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا ءوز قولىمەن تولتىرعان جەكە پاراقشادا (ليچنىي ليستوك پو ۋچەتۋ كادروۆ) 1892 جىلى 29 اقپاندا شارۋا وتباسىندا تۋعانىن، ورىنبورداعى قىرعىز مۇعالىمدەر مەكتەبىنە 1907 جىلى ءتۇسىپ، ونى 1911 جىلى ءبىتىرىپ شىققانىن، ال 1918-19 جىلدارى الاشوردادا قىزمەت اتقارعانىن اتاپ جازعان. وسى قۇجاتتاعى ارناۋلى ساۋالدارعا ەلدەس اعا ورىس تىلىندە: «رابوتال پرەدسەداتەلەم كۋستانايسكوگو وتدەلەنيا الاش-وردى ي كوميسساروم الاش-وردى پو كۋستانايسكومۋ ۋەزدۋ ۆ 1918-19 گ.گ. پوستانوۆلەنيەم كوللەگيي وگپۋ وسۋجدەن پو ست. 58، پار 10 ي 11، زاكليۋچەنيەم ۆ كونسلاگەرە 10 لەت. ناحوديلسيا ۆ زاكليۋچەنيي س 1929 گ. پو 1933 گ. ۆ يۋلە 1933 گ. وسۆوبوجدەن دوسروچنو»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن. ال ەڭبەك تىزىمىندە نەگىزگى ماماندىعىن وقىتۋشى جانە ادەبي قىزمەتكەر دەپ قوسارلاپ كورسەتكەن. وسىدان-اق ەلدەس ومار ۇلىنىڭ قازاقستاننىڭ وقۋ-اعارتۋ ىسىنە قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەنىن كورەمىز.
قازاقشا جازۋ تۋرالى جاڭا ەرەجەلەردى دە ەلدەس اعا دايىنداپ، وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سول تۇستاعى وقۋ كوميسسارى نۇعىمان بالا ۇلى،قازاق كوميسسياسىنىڭ باستىعى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە قازاق كوميسسياسىنىڭ جارشىسى (سەكرەتار) ەلدەس ومار ۇلى قولدارىن قويعان. عالىمنىڭ ورىس تىلىندە جازعان «و سوچەتانيي زۆۋكوۆ كازاحسكوگو يازىكا» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە قازاق تىلىندەگى 43 دىبىسقا، سونىڭ ىشىندەگى 9 داۋىستى جانە 34 داۋىسسىز دىبىسقا تەرەڭ تالداۋ جاسالعان.
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ەلدەس ومار ۇلى قازاقتار اراب جازۋىن قولدانعانى دۇرىس پا، الدە لاتىن ارپىنە كوشۋى قاجەت پە دەگەن پىكىرتالاستا سويلەگەن سوزىندە اراب تاڭباسىنىڭ ارتىقشىلىعىن عىلىمي دەڭگەيدە دالەلدەيدى.
«تاعى دا جازۋعا كەلگەندە، ءبىزدىڭ وڭنان سولعا جازۋىمىز ابدەن دۇرىس، – دەپ جازادى عالىم، – ويتكەنى، ادامنىڭ تابيعاتى جاراتىلىسىندا سولاي. ماسەلەن، ءجىپ يىرگەندە قازاقتىڭ ايەلدەرى وڭنان سولعا قاراي يىرەدى. سولدان وڭعا قاراي يىرۋگە ولاردىڭ تابيعاتتارى كونبەيدى، ىڭعايلارى كەلمەيدى. جازۋ دا وسى سياقتى. تەك ءبىزدىڭ ورىسشا جازىپ ۇيرەنىپ قالعاندارىمىز عانا وڭنان جازا المايدى. سونان سوڭ سولدان جازۋدى ماقتاپ، جورتا جىلدام جازىلادى دەپ، تاجىريبەسىز دەماگوگتىككە سالىنادى».
ەلدەس ومار ۇلى: «ماسكەۋگە بارعان قازاقتىڭ جىگىتتەرى مەن ايەلدەرىنەن قاي ۇلتتان بولاسىڭ دەپ سۇراساڭ، قازاقپىن دەۋگە ارلانىپ، جاپونمىن دەيدى»، – دەي كەلىپ: «بۇل نە؟! قازاقتان جيرەنگەندىك. اقىلى سوعان ولشەنگەندىك. لاتىن ءارپىن الامىز دەۋشىلەر دە قازاقتىڭ قازىرگى ارپىنەن جيرەنەدى. ول ولاردىڭ ورىسشا ۇيرەنىپ قالعان ادەتتەرىنەن شىعا الماي، سىرتى سۇلۋعا ەلىكتەگەنىنەن شىققان ادەت» – دەگەن قورىتىندى جاسايدى.
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1931 ج. 24 شىلدەدەگى سانىندا باحتيار دەگەن اقىن «جاڭا ءالىپ جولىندا» دەگەن ولەڭىندە:
«ارابشى، جاڭا ءالىپشى
ەكى جاق بوپ تارتىستى.
احمەت،ەلدەس، مۇحتارلار
ارابقا جۇمساپ بار كۇشتى» – دەپ جازعانىندا دا سول كەزدەگى ساياسات پەن ۋاقىتتىڭ تابى بار.
ەلدەس: «ءبىز لاتىننىڭ ءارپىن الامىز دەگەنشە ياۋروپانىڭ (ەۋروپا دەگەنى) مادەنيەتىن قالاي الامىز دەپ كەڭەسۋىمىز كەرەك. مادەنيەتسىز بىرەۋدىڭ ءىشى قۋىس تونىن كيۋدەن پايدا شامالى. ءبىز نە نارسەنىڭ دە سانىنە قىزىقپاي، دانىنە قىزىعۋىمىز كەرەك... ورىنسىز لاتىنشانى ورتاعا سالعانشا ءوز ارىپتەرىمىزدىڭ كەمشىلىگىن تولىقتىرالىق، سونى قولدانالىق. ءبىزدى مادەنيەتكە جەتكىزبەي جۇرگەن تۇرىك ءالىپبيى ەمەس، سوندىقتان ونى جازىقسىز قۇربان قىلۋدىڭ ورنى جوق» ( قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ ءتۇڭعىش سەزى. ءبىرىنشى قىرعىز عىلىمي سەزىنىڭ ەڭبەكتەرى. قازاق مەملەكەتتىك باسپاسى. ورىنبور، 1925 ج.) – دەپ پايداسىز ايتىستى توقتاتۋعا شاقىرعان.
اسىل اعانىڭ بىربەتكەيلىگى، ەل ءۇشىن قوڭ ەتىن كەسىپ بەرۋگە دايىن مىنەزى، ارينە، سول تۇستاعى جاعىمپازدار مەن «شولاق بەلسەندىلەرگە» ۇناي قويماعانى انىق. جۋرناليست ءشاربانۋ بەگىمقۇلوۆا «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ارىستارىمىزدىڭ ءبىرى تەلجان شونانوۆقا ارنالعان ماقالاسىندا ەلدەس اعانىڭ تەلجانمەن دوستىعىن بايانداپ، ونىڭ وسى دوستىعى ءۇشىن كۇيگەنىن دە اشىپ جازادى:
«ءقازمۋ-نىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى وشكوۆ ەلدەس ومارۇلىن دا اشكەرەلەۋگە اسىعادى. ونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىلدەر كافەدراسى 1937 جىلعى 13 قازانىندا وتكەن ماجىلىسكە سالادى. كافەدرا ماجىلىسىندە ءارى ديرەكتور، ءارى تىلدەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ف.ت. وشكوۆ، بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ميتروفانوۆ، وقىتۋشىلار ي. و. بايكوۆ. م. ب. بايكوۆا، ي. و. پاپوروتنايا، رات جانە وماروۆ قاتىسادى. ماجىلىستە بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ وقىتۋشىسى وماروۆ «حالىق جاۋى» شونانوۆتى ەرەكشە قورعاشتاعانى جايلى ارىز تىڭدالىپتى. وسى ارىزدىڭ نەگىزىندە كافەدرا ءماجىلىسى بولعان كۇنگى بۇيرىقپەن وماروۆ «كونترريەۆوليۋسيونەر شونانوۆتىڭ اشىق قورعاۋشىسى» دەپ قىزمەتىنەن بوساتىلعان. مۇنىمەن دە تىنباي، ە. وماروۆتىڭ وتباسىن قازمۋ-دىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى تۇراتىن جاتاقحانادان دا «شونانوۆتىڭ اشىق قورعاۋشىسى» بولعانى ءۇشىن قۋىپ شىعادى».
شىنىندا دا ەلدەس اعا قازاق ءتىلىنىڭ، قازاق ءارپىنىڭ عانا ەمەس، جۇرەگى قازاق دەپ سوققان، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن تالاي ەردىڭ قورعاۋشىسى بولعان، اجال الدىندا دا قايمىقپاي، تۋرا ءسوزىن ايتا بىلگەن.
ەل باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن اۋىر جىلداردى ەلدەس ومار ۇلى ءوزىنىڭ جان اياماس دوستارى احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ماعجان جۇمابايەۆتارمەن بىرگە وتكىزەدى. وسى بەسەۋىنە اشىلعان № 6 ءىس بويىنشا 1929 جىلعى 16 تامىزدا بىرىككەن ساياسي باسقارمانىڭ شىعىس ءبولىمى باستىعىنىڭ كومەكشىسى ساەنكو قىلمىستىق كودەكستىڭ 207 ستاتياسىن باسشىلىققا الىپ، قاۋلى شىعارادى. ماسكەۋدىڭ اتىشۋلى بۋتىر تۇرمەسىنە دە ەلدەس اعا ءوز ارىپتەستەرىمەن بىرگە تۇسەدى. ال 1929 جىلى 24 قاراشادا بىرىككەن ساياسي باسقارمانىڭ شىعىس ءبولىمىنىڭ باستىعى ءمىرجاقىپتى 14ء-شى كامەراعا الىپ كەتكەننەن كەيىن بۇعان دەيىن ءبىر كامەرادا وتىرىپ كەلگەن احمەت، ماعجان، جۇسىپبەك، ەلدەس جانە تاعى بىرنەشە ادامدى بىر-بىرىنەن بولەكتەپ، جەكە كامەراعا وتىرعىزۋدى سۇراعان قۇجات تا مۇراعات دەرەكتەرىندە ساقتالعان.
ەلدەس ومار ۇلى قىزىق كۇندەردى دە دوستارىمەن بىرگە كورىپ، قىسىلتاياڭ زامان قيامەتىن تۋعان دالانىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرىمەن، الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارىمەن بىرگە تارتادى. ەلدەستىڭ ماعجانمەن، احمەتپەن جانە باسقا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىمەن تۇسكەن سۋرەتتەرى دە تابىلدى.
دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ 1992 جىلى قازاقستان باسپاسىنان جارىق كورگەن «اباقتى» دەپ اتالعان كىتابىندا عالىم تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. جازۋشى تاپقان دەرەكتەرگە قاراعاندا، 1930 جىلى 4 كوكەكتە بىرىككەن ساياسي باس باسقارمانىڭ القاسى احمەت، ءمىرجاقىپ، جۇسىپبەككە قوسا بارلىعى ون ءۇش كىسىگە اتۋ جازاسىن قولدانۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. كەيىنىرەك ماعجان، ەلدەس جانە دامۋللا بيتىلەۋوۆكە ۇيعارىلعان اتۋ جازاسى كونسلاگەردە ون جىل وتىرۋعا الماستىرىلادى. ەلدەس بۇل مەرزىمدى ماعجان جانە مىرجاقىپپەن بىرگە قيىر سولتۇستىكتە، كارەليا ورمانىنىڭ ىشىندە وتكىزەدى.
تاعدىر تالكەگى مە، ماقسات بىرلىگى مە، ايتەۋىر، الاش اسىلدارى قايدا دا بىرگە جۇرگەنگە، ءومىر تاۋقىمەتىن بىردەي كورگەنگە ۇقسايدى. ورىنبوردا باس قوسقان قازاق زيالىلارى ۇلتتى امان ساقتاۋ ءۇشىن جالپى قازاق سەزىن شاقىرايىق دەگەن ءپاتۋاعا كەلگەندە، الاشوردا مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلعان ۇيىمداستىرۋ القاسىنداعى بەس ادامنىڭ ءبىرى ەلدەس ومار ۇلى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ساعىندىق دوسجانوۆتاردىڭ جانىنان تابىلعان ەلدەس 1918-19 جىلدارى الاشوردانىڭ قوستاناي ۋەزىندەگى كوميسسارى بولعانىڭ جوعارىدا ايتقانبىز.
قازاقتىڭ لومونوسوۆى اتانعان اعانىڭ «لومونوسوۆ» دەگەن بۇركەنشىك اتى دا بولعان. «تايباعار» دەگەن اتپەن «جاس قازاق» جۋرنالىنا (1924 جىل № 5-7) «قازاق سالتى» جانە «داعدىلى جول مەن ايلالى جول» دەگەن ماقالالارىن باستىرعان. ءبىرقاتار شىعارمالارىن «ءادىل» دەگەن بۇركەنشىق اتپەن جاريالاعان.
كەرەكۋدە شىعىپ تۇراتىن «داۋا» گازەتىنىڭ 1994 ج. № 1 (ناۋرىز) سانىندا جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ «كۇنى باردىڭ كۇنشىلدىگى جوق» دەپ اتالعان ماقالاسى باسىلدى. وندا وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىندا جۇرگەن ءىرى مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن قازاق زيالىلارىنىڭ ىرگەلەرى اجىراماي، ۇنەمى بىرگە باس قوسقانى ايتىلادى. جازۋشى وسى ماقالاسىندا ارىستارىمىز وزدەرىنىڭ وڭاشا وتىرىس-ماجىلىستەرىندە ءبىرىن ءبىرى قوسالقى اتتارىمەن اتاعانىن جازادى. مىسالى: ءمىرجاقىپ – قوڭقاق، مەندەشيەۆ – شۇبار، ساكەن – دولان، ەلدەس – جورعاق.
«جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1996 جىلعى ماۋسىم ايىنداعى سانىندا ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنار اپايدىڭ «ارداقتاپ وتەم اكەمدى» دەپ اتالعان ەستەلىگى جارىق كوردى. وسى ەستەلىگىندە اپاي ەلدەس اعاسىن ەرەكشە ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى:
«... بۇل كىسىنى ەلدەس اعا دەيتىن ەدىم. پاپام ەكەۋى قاتتى قالجىڭداساتىن، قۋاقى سويلەيتىن، ءوزى كۇلمەي، جۇرتتى كۇلدىرەتىن قاسيەتى بولاتىن. كەيىن دارىگەرلىك ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەنىمدە ەلدەس اعا مەن ىسمەت كەڭەسبايەۆ سوندا ورىستارعا قازاق تىلىنەن ساباق بەردى. 1935 جىلدارى ءجيى كورىپ تۇردىم. پاپامنىڭ ەڭ جاقىن جولداسىمەن ۇشىراسقانىمدا كوز الدىمنان بۇلدىرلاپ، الىستاعى ساعىمداي، تىلەسەڭ دە ورالمايتىن باقىتتى بالا كەزىم ەلەستەپ وتەتىن. اكەمدى ءبىر كورۋگە زار بولعان ساعىنىشىم ودان سايىن كۇشەيىپ، جۇرەگىمدى سىزداتاتىن.
ەلدەس اعا ءوزىنىڭ دوسى ءمىرجاقىپ قايتىس بولعانىن ەستىگەندە كەڭەسبايەۆقا: «ىسمەت، بۇگىن مەن ءۇشىن قارالى كۇن، ازا تۇتامىن، اياۋلى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جان جولداسىم دۇنيە سالعانىن ەستىدىم، مەنىڭ ساباعىمدى ءوزىڭ جۇرگىزە سال»، – دەپتى. مۇنى ماعان الپىسىنشى جىلى ىسمەت اعانىڭ ءوزى ايتتى. ەلدەس اعا، پاپام جانە باسقا ون ءتورت كىسىمەن بىرگە 1988 جىلى نويابردە، الپىس جىلدان سوڭ اقتالىپ شىقتى»، – دەپ جازادى گۇلنار اپاي.
گۇلنار اپاي ەلدەس اعانىڭ زايىبى ەلزانى جانە ءمىرجاقىپتىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى، قازىرگى قوستاناي وبلىسىنىڭ قارابالىق وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن عابباس نۇرىموۆتىڭ ۇيىندە بولعانىندا تەبىرەنە جازادى. عابباس تۇڭعىش رەت الاش مارشىن ورىنداعان. كەيىن سوۆناركومدا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان، بىلىكتى اۋدارماشى بولعان ارداگەر اعالارىمىزدىڭ ءبىرى.
ەلدەس اعانىڭ ىنىلەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىرى قاپاش شۋاقايەۆ پەن قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىنى اباي قوشالوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، العاش سوتتالعان جىلدارى ەلدەس اعا توزاقتا بولعانداي ءقۇي كەشكەنىن كەيىن ەلگە ورالعاندا ايتقان كورىنەدى. «ادام يت جاندى دەگەن وتىرىك ەكەن، ادام يتتەن دە ءتوزىمدى بولادى ەكەن. ءىش اۋرۋىنان ادامدار شىبىنداي قىرىلعاندا دا امان قالعاندار بولدى. ەگەر ءجۇز تال كەندىر تالداساڭ، ءبىر كۇرەشكە بىلامىق بەرەدى، جۇتقان جۇتامايدى دەگەندەي، جۇرۋگە شامام كەلمەسە دە، جاتىپ، كەندىر تالداپ، بىلامىق ءىشىپ، ەس جيدىم» – دەيدى ەكەن.
ەل ادامدارىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، جيىرما ءبىرىنى جىلعى اشتىقتا ەلدەس سول تۇستاعى قازاق زيالىلارىمەن تىزە قوسىپ، تورعاي وبلىسى قازاقتارىن اشتىقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن كوپ كۇش-جىگەر جۇمساعان. سەمەي بايلارىنان ءۇيىر-ۇيىر جىلقى العىزىپ، كوپ ادامدى اشتىقتىڭ ارانىنان اراشالاپ قالعان.
ەلدەس ءاليحان مەن احاندى قازاق ۇلتىنىڭ كوسەمدەرى دەپ تانىسا، ولار دا ەلدەس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. ەلدەس «پىشىندەمە» مەن «كەسكىندەمە» جارىق كورگەننەن كەيىن ەڭ العاشقى باعانى دا سولاردىڭ اۋزىنان ەستىگەن. گەومەتريا مەن تريگەنومەتريانى ءتارجىمالاۋعا بولادى دەگەن ءۇش ۇيىقتاساق ويىمىزعا كەلمەپتى، سەن قازاق ۇعىمىنا ساي بالاما تاپقان ەكەنسىڭ، – دەپ ەكەۋى بىردەي بالاشا ءماز بولعان. سوندىقتان دا ەلدەس ماتەماتيكانى قازاقشالاۋ بارىسىندا تاعى دا ارقا تۇتار ەكى اعاسىن العا سالىپ، سولارمەن اقىلداسىپ الۋدى ءجون كورگەن. بىرەۋىنە ارنايى حات جازىپ، اقىل قوسۋىن سۇراسا، ەكىنشىسىمەن كوزبە-كوز كەزدەسىپ، پىكىرلەسكەن. احمەت ەلدەستىڭ اۋدارمالارىن جانە جاڭا بالامالارىن قۋانا قۇپتاعان بولاتىن. سول جولى ەلدەسكە ءاليحاننىڭ وزىنە جازعانىنداي عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا جاڭا سوزدەر جاساۋدا وزىڭنەن اسقان ەشكىم جوق بولىپ تۇر، ەلدەس! – دەپ ارقاسىنان قاققان.
ءاليحان احمەت بايتۇرسىنوۆقا جازعان حاتىندا: «ەلدەسىم جاقسى جىگىت. بۇرىن دا جاقسى ەدى. ەندى ونان دا سۇيىكتى بولىپ كەتتى. ءبىر كۇنى شاڭگەرەي ماعان: «مەن سەنى جاقسى كورەم. بىلەسىڭ بە؟ – دەدى. مەن: «جوق!» – دەدىم. شاڭگەرەي ماعان: «سەن شىن قازاقسىڭ با؟ سەنى قازاق دەپ جاقسى كورەم!» – دەدى. فيزيكانى وقىپ قاراسام، ەلدەسىم دە قازاق ەكەن»، – دەپ جازىپتى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جان دوستارىنىڭ ءبىرى بولعان ەلدەس ومار ۇلى مۇحتاردىڭ العاشقى ايەلى رايحاننان تۋعان قىزى مۇعاميلا اپايدى جاس كەزىندە مۇحاڭنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا سەمەيدەن ەرتىپ اكەلىپ، جازۋشىنىڭ وتباسىنا تاپسىرعان ەكەن. ۇلى جازۋشى ۆالەنتينا نيكولايەۆنادان تۋعان تۇڭعىش ۇلدارىنىڭ ەسىمىن ەلدەس ومار ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە ەلدەس دەپ قويعان. وكىنشكە وراي، نارەستە ءبىر جاسقا تولماي شەتىنەپ كەتكەن.
كولەمى ءۇش ءجۇز بەتتەن قۇرالعان قازاق ادەبيەتى تۋرالى جازۋشى ەڭبەگىنەەڭ العاش ورىس تىلىندە پىكىر جازعان دا ەلدەس ومار ۇلى. وندا ەلدەس اعا جازۋشىنىڭ ەڭبەكتەرىنە جاقسى باعا بەرەدى.
جازۋشى بەيبىت ساپارالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ارىستار ءومىرىنىڭ اسىل ۇزىگى» دەگەن ماقالاسىندا (20 مامىر،1997 جىل): «1934-1937 جىلدار ارالىعىندا الماتىدا قازاقتىڭ ۇلت مادەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (كنيينك) جۇمىس ىستەپ، ادەبيەت پەن فولكلور، ءتىل، تاريح، سۋرەت سىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوماقتى-قوماقتى ەڭبەكتەر تىندىرعانى بەلگىلى. تاپ وسى عىلىمي-زەرتتەۋ ورداسى اياسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ەلدەس ومار ۇلى اۋقىمدى ارنادا كەلىسىم-شارت بويىنشا جۇمىس ىستەگەنىن ينستيتۋتتىڭ ساقتالىپ قالعان (كورنەكتى عالىم، ءتىل مامانى – تۇركولوگ سارسەن امانجولوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان تابىلعان بولاتىن – ب. س.) رەسمي كىرىس-شىعىس قاعازى ارقىلى انىقتالعان بولسا، جاڭادان تابىلعان ءاليحان اقساقال حاتىنىڭ مازمۇنى سول دەرەكتەردى ۇستى-ۇستىنە ايعاقتاپ، بەكىتىپ بەرىپ تۇر»، – دەيدى.
جازۋشى-عالىم تۇرسىن جۇرتبايەۆ «جۇلدىز» جۋرنالىندا (№1،2010 جىل) جارىق كورگەن «ۇرانىم – الاش» اتتى ەسسەسىندە تەرگەۋشى لوگاچيەۆتىڭ ەلدەستەن العان جاۋابىن كەلتىرەدى. وسى ەڭبەگىندە: «الاشوردا» كوسەمدەرىنىڭ اراسىنداعى «سۇيكىمدى سەرى» اتانعان ەلدەس وماروۆتىڭ ەرىكسىز جازىلعان جوعارىداعى «ەستەلىگى» ءاليحاننىڭ كوزقاراسى مەن جان دۇنيەسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى... «ءوزىنىڭ شىققان الەۋمەتتىك-تاپتىق تەگىنە قاراماستان، قازاق حالقىنىڭ بارلىق ءتۇتىن يەسى ءوز جەرىن ەمىن-ەركىن پايدالانۋى ءتيىس» دەگەن تالاپتىڭ تۇپكى استارىندا: قازاق جەرى – قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بايلىعى دەگەن ۇلكەن ماعىنا بار ەدى» – دەپ جازادى.
ەلدەس ءوز جاۋابىندا: «ال اۋىلداعى تاپتىق جىكتەۋگە كەلسەك، ونى مەن – وماروۆ، قازاق حالقىنىڭ كوپشىلىك بولىگى – بايلارعا بايلاۋلى بولعاندىقتان دا، ونىمەن اشىق كۇرەسە المايدى، بايدىڭ ىقپالىنداعى كەدەي ءوزىنىڭ ۇكىمىن اۋقاتتىلارعا قارسى جۇرگىزە المادى دەپ ويلادىق» – دەگەن تۇسىنىكتەمە بەرگەن.
ەلدەس ۇلت مۇددەسىن كوزدەپ:«قازاقستاندا ەشقانداي باسى ارتىق جەر جوق، سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق بولىگىندەگى گۋبەرنيالارىنان قوڭىس اۋدارۋشىلاردى كوشىرىپ اكەلۋ تۋرالى اڭگىمە بولۋى مۇمكىن ەمەس. توڭكەرىسكە دەيىن دە، توڭكەرىستەن كەيىن دە قازاقستانعا قوڭىستانعان ورىس تۇرعىندارى جەرگىلىكتى حالىققا جەر ءبولىنىپ بەرىلگەننەن كەيىن، ونىڭ ىڭعايىنا قاراپ، ەڭ سوڭىنان بارىپ جەرگە ورنالاستىرىلۋى كەرەك. ەگەر دە جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن، قاجەت بولسا، وندا ورىس تۇرعىندارىن قازاقستاننان كوشىرىپ جىبەرۋ قاجەت» – دەپ كەسىپ ايتقان.ياعني، الاش ارىستارىنىڭ جەرگە دەگەن كوزقاراسى بىردەي بولعانى ەلدەستىڭ وسى سوزىنەن-اق ايقىن اڭعارىلادى.
الاش ارىسى تۋرالى مۇراعاتتا ساقتالعان قۇجاتتار سىر شەرتەدى: قازاق ءسسر-ىنىڭ جوعارعى سوتى 1989 جىلى 22 تامىزدا بەرگەن انىقتامادا: «دەلو پو وبۆينەنيۋ وماروۆا ەلدەسا، 1892 گودا روجدەنيا، ۋروجەنسا كۋستانايسكوگو وكرۋگا توبولسكوي ۆولوستي، كازاحا، بەسپارتيينوگو، دو ارەستا رابوتاۆشەگو پرەپوداۆاتەلەم كازپەدۆۋزا، پەرەسموترەنو. وپرەدەلەنيەم سۋدەبنوي كوللەگيي پو دەلام ۆەرحوۆنوگو سۋدا كاز.سسر № 11 وت 4 نويابريا 1988 گودا پوستانوۆلەنيەم كوللەگيي وگپۋ پري سنك سسسر وت 4 اپرەليا 1930 گودا ي 13 يانۆاريا 1931 گودا ۆ وتنوشەنيي وماروۆا ەلدەسا وتمەنەنى ي دەلو پرويزۆودستۆوم پرەكراششەنو زا وتسۋتستۆيەم ۆ ەگو دەيستۆياح سوستاۆا پرەستۋپلەنيا. وماروۆ ەلدەس رەابيليتيروۆان»، – دەپ جازىلعان.
اسىل اعاعا «جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيەدەن» قۇتىلۋ ءۇشىن الپىس جىل، ءبىر ادامنىڭ تۇتاس عۇمىرى قاجەت بولعان.
ازاتتىق اڭساعان ەسىل ەر اباقتىعا سان قامالىپ، ازاپ تارتىپ ءجۇرىپ، سوڭعى رەت 1937 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا تۇتقىنعا الىنادى. ول كەزدە ەلدەس اعا ءوزىنىڭ وتباسىمەن الماتى قالاسىنداعى ۆينوگرادوۆ كاشەسىندەگى 95ء-شى ۇيدە تۇرعان. وتىز جەتىنشى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا الماتى وبلىستىق نكۆد ءبولىمىنىڭ ۇشتىگى تەرگەپ-تەكسەرمەي-اق، ونى اتۋ جازاسىنا كەسەدى.
ەلدەس اعانىڭ ەل دەپ سوققان جۇرەگى توقتاعان جوق، 1992 جىلى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ تۇعانىنا 100 جىل تولۋىن تۋىپ-وسكەن جەرى – تاران اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى اتاپ ءوتتى. ونىڭ اتىمەن مەكتەپ اتالىپ، ەسىمى كوشەلەرگە بەرىلدى. اسىل اعانى ەسكە الۋ كۇنىندە مىنا ولەڭىمدى وقىدىم:
جانشىلعان حالقىم جيناعان كەزدە ەندى ەسىن،
تىلەگىم جالعىز – جامانات ەندى كورمەسىن!
كەۋدەمنەن شىققان ولەڭنىڭ ءسوزىن دۇعا قىپ،
وقيمىن جىردى باعىشتاپ ساعان، ەلدەسىم!
ەڭىرەپ تۋعان ەسىل ەر ەدىڭ ەل ءۇشىن،
ەزدەرمەن، اعا، جاساعان جوقسىڭ كەلىسىم،
بالاڭنىڭ اتىن كەنەحان قويعان كەزدە دە،
تويلار دەپ سەندىڭ قازاعىڭ ۇلى جەڭىسىن.
جاندايشاپتارمەن شىققان ساتتە دە جەكپە-جەك،
اجالمەن ارسىز كەلگەن ساتتە دە بەتپە-بەت،
بەتىڭنەن قايتىپ، وتىرىك ايتىپ كورمەدىڭ،
ويتكەنى، سەندە بولسا دا جۇرەك، وكپە جوق.
الاشىڭ ءۇشىن تاعدىردىڭ تارتىپ اۋىرىن،
كورگەندە قىسىم ەزىلدى تالاي باۋىرىڭ،
كوزىڭە جاس كەپ، تاماققا وكسىك تىرەلىپ،
ساعىندىڭ شاڭدى شاياتىن ءومىر جاۋىنىن.
ەسىمىڭدى ەرەن قايتالاپ ايتىپ ۇلى ەلىڭ،
وشكەنىڭ جانىپ، بولعانداي قابىل تىلەگىڭ،
اتاجۇرتىڭدا حالقىم دەپ جۇرسەڭ ەلجىرەپ،
ەلىڭمەن بىرگە سوعىپ تۇر، اعا، جۇرەگىڭ!
يا، قاتارلاستارى قازاقتىڭ لومونوسوۆى دەپ اتاعان ەلدەس اعانىڭ ەكىنشى عۇمىرى ەندى باستالدى. ونى سوڭعى تۇتقىنداعاندا جەندەتتەر ەلدەس اعانىڭ ۇيىنەن 72 كىتاپ پەن قولجازبا العان.
ساكەن سەيفۋللين كوزى تىرىسىندە ەلدەس ومارۇلىنا ۇلكەن باعا بەرگەن. ول ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «بۇل تۋرالى ماعان، قىستى كۇنى احمەت بايتۇرسىنوۆتان قاي جاعىنان بولسا دا كەم ەمەس دەپ جۇرگەن ەلدەس ومار ۇلى كەلىپ، ءبىراز ءسوز ايتتى. وعان دا مەن ماسەلەنى گازەت بەتىنە، كوپتىڭ تالقىسىنا سال دەگەن ەدىم. ول اۋىرىپ قالدى...» – دەپ جازعان.
ەلدەس ومار ۇلىنىڭ ورىس تىلىندە جازعان نەگىزگى ماقالالارىنىڭ ءبىرى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن تالداۋعا ارنالعان. مۇندا ول احمەتتىڭ قازاق الىپپەسىن جاساۋداعى، قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋداعى ءتول ەڭبەگىنە جان-جاقتى توقتالا كەلىپ، اقىن، اۋدارماشى، كوركەم ءسوز بەن كوسەم ءسوز شەبەرى، پەداگوگ جانە قوعام قايراتكەرى ەسەبىندەگى تالانتىنا شىنايى باعا بەرەدى.
«اقاڭدى بارلىق قازاق دالاسى بىلەدى، ونى سىيلايدى، سۇيەدى، ءبىراق، ول ءالى ءوز باعاسىن الىپ بىتكەن جوق»، – دەپ جازادى ەلدەس اعا. وسى سوزدەردى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ وزىنە بايلانىستى ايتۋعا دا بولار ەدى. قاس تالانت جىلدار وتكەن سايىن ساف التىنداي جارقىراي بەرمەك.
قوستاناي قالسىندا ەلدەس اعا وقىعان ورىس-قازاق ۋچيليششەسى قابىرعاسىنا ارداقتى اعاعا ارنالىپ ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. تاران اۋدانىنداعى بەلينسكيي ەلدى مەكەنىندەگى ورتا مەكتەپكە ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن.
تاۋقىمەتتى تاعدىر جولىن ەلدەستىڭ
كورمەسىنشى دەپ تىلەيمىن ەندى ەشكىم.
اق جانىممەن ماقتان ەتەر حاقىم بار،
بەيىمبەت، ەلدەس، الجانمەنەن جەرلەسپىن.
ەسىن جيسا ازىپ-توزعان ەل بۇگىن،
ولگەندەر دە باس كوتەرەر كەلدى كۇن.
كەلەر ۇرپاق ەسىنە الماس ءبىزدى دە،
ءبىز ۇمىتساق ەلدەستەردىڭ ەرلىگىن.
قىرقا-بەلدە قۇلپىرسا گۇل قىرمىزى،
ەرتەڭ ءۇشىن ەڭبەك ەتسە ۇل-قىزى.
تۋعان جەردىڭ شايداي اشىق كوگىندە
تۇرار جانىپ ەلدەس اعا جۇلدىزى.
يا، الاش ارداقتىسى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ جۇلدىزى بيىكتە جارقىراپ تۇر. ول ءوزىن تۋعان ەلى ءۇشىن قۇربان قىلعان ءبىرتۋار تۇلعا.
اقىلبەك شاياحمەت،
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
(جالعاسى بار)
