(ايتىستىڭ الىبى، ۇستازىم قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلىنىڭ رۋحىنا ارنايمىن)

كۇلدى-كومەش كۇندەردىڭ كۇيبەڭىنەن قاجىپ، ادامداردىڭ جەڭىل ءسوز، ارزان كۇلكىسىنەن جۇيكەڭ جۇقارىپ شارشاعان شاقتا، سالدە بولسا تىنىشتىق تابار تۇراعىم دەپ جان ۇياڭا اسىعا جەتەسىڭ. جەتەسىڭ دە جار توسەگىندە شالقالاي جاتىپ، سورەدەگى قاز قاتار تىزىلگەن كىتاپتارعا كوز جۇگىرتەسىڭ، اۋەلى اۋەزوۆتىڭ «ابايىن»، مۇقانوۆتىڭ «بوتاكوزىن»، مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپانىن»،  ءماعاۋيننىڭ «الداسپانىن»، سودان ارى ءسوزدىڭ سۇلەيى سۇيىكتى قۇرەكەڭنىڭ التىن تومدارىن ارالاپ كەتە بەرەسىڭ. ونەرىڭە دە، ومىرىڭە دە اسەرى مول وسى ءبىر ۇلاعاتتى جاننىڭ ۇلى جىرلارىن وبىرلانا وقيسىڭ، وقيسىڭ دا ول كىسىنى كورە قالعانىڭا، ونەرىنەن ونەگە العانىڭا، شاكىرت بولىپ ەرە العانىڭا قۋاناسىڭ. داڭقىنا ماسايرايسىڭ، سالماعىنان قورقاسىڭ، ول كىسىمەن بولعان كۇندەرىڭدى ويمەن شارلاپ كوڭىلىڭە ساعىنىش كوزىڭە جاس تولىپ، ورام-ورام ويلارعا وراناسىڭ.

 «جاس كوڭىل تىڭ جەر ءتارىزدى، نە ەكسەڭ سول شىعادى ءارى مول شىعادى»، - دەيدى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيدەن مۇستافين. بالا كۇنىمىزدەن كوكەيىمىزدە كوكتەگەن ءبىر تۋار اقىننىڭ ءبىتىمدى جىرلارى، بىلىكتى ادامدىعى، كوڭىلىمىزدەگى كولەمىن كەڭەيتپەسە تارىلتقان ەمەس. وتكەن ءتۇنى قۇرەكەڭ تۇسىمە ەنىپتى. ءمالىم ءبىر ونەر جينالىسىندا سياقتىمىز:

− بالام قاناتبەك، كەۋدەڭدەگى دارىندى كەڭەيتۋ كەرەك.− دەيدى ۇستازىم. جانىنا جاقىنداي بەرگەنىمدە كوزدەن عايىپ بولدى. ۇيقىدان ويانا كورگەن ءتۇسىمدى ەستەلىك البومعا ءتۇسىردىم. بۇل مەزگىل تاڭعى ساعات ەكىدەن قىرىق ءۇش مينۋت وتكەن كەز ەدى.

بۇگىن، 24-تامىز جەكسەنبى تاڭەرتەڭگى ساعات توعىز، تۇندەگى ءتۇستىڭ اسەرى توسىن تولعانىسقا باستادى. كوپتەن بەرى كورمەگەن ۇستازىمنىڭ ءاز ديدارىن تۇسىمدە بولسا دا كورىپ كوڭىلىم كوركەيىپ قالعانداي، قالامىمدا قايداعى سوقپاققا قامالمايتىن سىڭايلى.

مەن قۇرەكەڭدى 2001-جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا شاعانعول اۋىلىنىڭ كوكساز ساحاراسىندا وتكىزىلگەن «شىڭگىل اۋدانىنىڭ 10-كەزەكتى اقىندار ايتىسىندا» تۇڭعىش رەت كورگەن ەدىم.

− سويلەر مە ەدىم تۋعان ەل ءتىل بەرمەسەڭ،

دارىنىم دا، داڭقىم دا، جۇلدەم دە سەن.

ءقادىرىمدى قاستەرلەي بىلگەندە سەن،

كەشىرمەسسىڭ ورتاڭا ءبىر كەلمەسەم.

جۇرەگىڭدى جىلىتاتىن جىر بەرمەسەم.

ىلىندىرمەي مىڭ تۇزاق، مىڭ شالمانى،

ەلىم باردا جانىمدى كىر شالمادى.

ءانشى، كۇيشى قاسىمدا جىر ساڭلاعى،

ايتىسىڭنىڭ مەنداعى ءبىر ساردارى.

الاشۇبار الەمدە اياداي بۇل،

قوي مىنەزدى، قوڭىر ەل جاداعاي ءجۇر.

سالت ساناڭدى ساقتاي ءبىل، سارالاي ءبىل،

قارا قوڭىر ءتۇسىڭدى ايالاي ءبىل.

........................... – دەپ كەلەتىن جىر جولدارىمەن وسى كەزەكتى ايتىستىڭ بەتاشار جىرىن ايتقان بولاتىن. ونسىز دا «وڭگەرگەن بەسىكتىڭ ءجايى»، «جەمەنەي»، «قايدا» سىندى سىندارلى جىرلارى سانامىزدا جاتتالىپ كەلگەن ساڭلاق اقىننىڭ «قوڭىر ەلىم» اتتى وسى تولعاۋى دا كوپ كوڭىلىنەن جول تاۋىپ، جۇرەكتەردى تەربەپ جاتتى. مەندە جاتتاپ الىپ اۋىل ءۇيدىڭ توي-تومالاعىندا ايتىپ ءجۇردىم. وسىدان ءبىر جىل وتكەندە، 2002-جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا التاي ايماعىنىڭ 14-كەزەكتى اقىندار ايتىسى شىڭگىلدىڭ قارابۋرا جايلاۋىندا وتكىزىلەتىن بولىپ، وسى ولەڭ تويعا شىڭگىلدەن تالدانعان اقىنداردىڭ قاتارىندا مەن دە شاقىرتۋ الدىم. قازىرگى حالىق مايدانىنىڭ ورىنىنداعى اۋداندىق مادەنيەت دەنە تاربيە مەكەمەسىنىڭ 3-قاباتىندا قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى، جوداي قۇسبەك ۇلى، ماقساي قوجاناي ۇلى، بەشەن اقىن ۇلى قاتارلى اعالارىمىز كۇندەلىكتى ءدارىس وقىپ، ءبىزدى ايتىستىرىپ، ماشىقتاندىرىپ جاتتى. وسى كۇندەردىڭ بىرىندە ايتىسىپ وتىرعان قارسىلاسىم:

− ولەڭىڭ شابان-شارداق بولىپ باراد(ى)،

اربادان قاجىپ قالعان كارى ات قۇساپ ... − دەپ سوقتىقتى. سوندا مەن:

− سەنىڭداعى شابىتىڭ بەلگىلى ەكەن،

ايعىردان ىعىر بولعان كارى بيەدەي ...− دەپ قويىپ قالدىم. وتىرعاندار دۋ كۇلىسىپ جاتتى. ءبىراق قۇرەكەڭ ءتۇسى بۇزىلىپ:

− ءاي، قاناتبەك، سەندە ايتىس مادەنيەتى جوق، ءسوزدىڭ جاقسى جامانىن پارىقتاماساڭ، ءبىر شىڭگىلدىڭ ابىرويىن جالعىز سەن تۇسىرەسىڭ. − دەپ قاتاڭ سىن تەزىنە الدى. ءوزىم اۋليەدەي تابىنىپ جۇرگەن اقىننىڭ مىنا ءسوزى توبەمنەن جاي تۇسكەندەي ەسەڭگىرەتتى. اقىن بولسام دەپ الاسۇرعان ارمانىمنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاردى. تەزدەن ۇيگە قايتقىم كەلدى. تۇسكى تاماق كەزى كوزىمنەن جاسىم سورعالاپ جاتاقتا جاتقانىمدا اقىن جوداي قۇسبەك ۇلى كەلىپ:

− بالام، اتاڭنىڭ سوزىنە وكپەلەپ جاتىرسىڭ با؟ مىقتى اقىن بولۋ ءۇشىن ماقتاۋدى دا، سىندى دا كوتەرۋىڭ كەرەك. سىنعا توزە بىلگەنىڭ دۇرىس. − دەپ ورنىمنان تۇرعىزدى. نەسىن جاسىرايىن سودان ءبىر قانشا جىل قۇرەكەڭدى جاقسى كورمەي ءجۇردىم.

2005-جىلدىڭ مامىر ايىندا التاي ايماعىنىڭ 8-كەزەكتى ساحنالىق اقىندار ايتىسى التاي قالاسىندا ءوتتى. بۋرىلتوعاي اقىنى باقىتگۇل توقتاۋقىزىمەن بولعان ايتىسىم اجەپتاۋىر تارتىستى بولىپ، كورەرمەننىڭ قولداۋىنا يە بولدى. الايدا، ماۋسىم ايىندا ءۇرىمجى قالاسىندا وتكىزىلەتىن شىڭجاڭ ولكەلىك 2-كەزەكتى اقىندار ايتىسىنا باراتىن اقىنداردىڭ تىزىمدىگىنە ىلىنە الماي قايتتىم. سول كەزدەگى وقۋ ورىنىم كۇيتۇن كوركەمونەر فاكۋلتەتىندە كوڭىلسىز جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە التاي ايماقتىق مادەنيەت دەنە تاربيە مەكەمەسىنەن توسىن شاقىرتۋ الدىم. شىڭجاڭ ولكەلىك 2-كەزەكتى اقىندار ايتىسىنا ءتىزىم سىرتىندا قاتىناساتىن بولىپپىن. كەيىن ەستىسەم جوعارىداعى باقىتگۇلمەن ايتىسىمدى شىڭجاڭ راديوسىنان تىڭداعان اقىن اپامىز جامالقان قاراباتىر قىزى قۇرەكەڭە تەلەفون سوعىپ: .

− انا قاناتبەكتەن جاقسى اقىن شىعاتىن كورىنەدى، وسى رەتكى ايتىسقا اپاراتىن شىعارسىڭ؟ − دەپ ارىپتەسىنە سالماق سالسا كەرەك. سودان قۇرەكەڭ ايماق باسشىلارىنا ايتىپ، مەنى وسى رەتكى اقىندار ايتىسىنا قاتىناساتىن ەتىپ بەكىتتىرىپتى. اقىرى اڭساپ كۇتكەن ايتىس مەزگىلى دە جەتتى. جەرەبە سۋىرىپ ارىپتەس تالداۋ بارىسىندا وزىممەن بىرگە التايدان بارعان نۇرزيا اسقابىلقىزمەن ايتىستىم. ايتىسىمىز تارتىستى، ءازىل-قالجىڭعا تولى بولىپ، كورەرمەننىڭ القاۋىن الدىق. باعالاۋشىلار ورتاسىندا وتىرعان قۇرەكەڭ ماساتتانا شالقىپ، ورنىنان قوزعالاقتاپ، بولەكشە قۋانىشتى سەزىمدە وتىردى. ايتىس ارالىعىنداعى دەمالىستا وسى جولعى ايتىستىڭ باعالاۋشىسى بولىپ كەلگەن ايگىلى اقىن بەردىبەك قۇرجىقايەۆ ەكەۋى ارنايى كەلىپ، ماڭدايىمنان يىسكەپ ىقىلاس، تىلەكتەرىن ايتتى.

− وسى جامان ۇلدارىمىز باردا ءبىز ولمەيمىز عوي بەكە. − دەپ قۇرداسىنا قاراپ جىميادى قۇرەكەڭ. بۇل مەنىڭ وتقا ورانعان ون ەگىزىم ەدى. وسى ساتتەن باستاپ قۇرەكەڭە بالاسىنداي باۋىر باسىپ كەتتىم. مەنىڭ كوڭىلىمدەگى ەڭ قۇرمەتتى، ەڭ اياۋلى جانعا اينالدى.

تامىز ايىنىڭ ءبىر كەشى كورشى-قولاڭ جيىلىپ، شىڭجاڭ تەليەۆيزياسى 3-ارناسىنان نۇرزيامەن ايتىستى كورىپ وتىرعانبىز. ءۇي تەلەفونى شىرىلداپ قويا بەردى. اسىعا بارىپ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەن اكەم:

− اللو، ءسىز كىم؟

− زايتوللا امانسىڭ با؟ مەن قۇرمانبەكپىن، ۇلىمىزدىڭ ايتىسىن كوردىڭ بە؟

− اسسالاۋماعالەيكۇم، وي قۇرەكە سالەمەتسىز بە؟ ءۇي-ىشىڭىز امان با؟

− ۋاعالايكۇماسسالام، بۇيىرسا قانات جاقسى اقىن بولعالى تۇر، وسى جولى جاقسى ايتىستى. اقسارباسىڭدى اتاپ سوي! ..... وسىلايشا ەكەۋى ۇزاق سۇحباتتاستى. سول كۇنى قۇرەكەڭ قاتتى قۋانىشتا ەكەن دەيدى اكەم.

«وزەگى ونەرىمنىڭ ولەڭ مەنىڭ،

بولادى ونەردە ءمىن، ولەڭدە مۇڭ.

ورەلى وزىپ تۋسا ورەندەرىم،

سول مەنىڭ تەڭەلگەنىم، كوگەرگەنىم.

ءىزىمدى ىزدە ۇرپاقتان كورەرمەنىم،

كەرەگىم بولىپ جاتسا ەگەر مەنىڭ» ... قۇرەكەڭنىڭ جۇرەگى وسىنداي مەيىرلى، وسىنداي ءمولدىر ەدى، ءۇمىتتى ۇرپاقتى كورگەندە ايدارى ايعا جەتكەندەي قۋاناتىن. «مەيرامحان مەشەلقىزمەن ايتىسىم ورتا مەكتەپتىڭ ادەبيەت وقۋلىعىنا ەنگىزىلگەندە ۇرپاقتارىمنىڭ يگىلىگىنە جارادىم-اۋ دەپ، كوپ ۋاقىت قۋانىپ، تولقىپ ءجۇردىم»  دەيتىن ەدى.

وتكەن كۇنگە قايتا ورالسام ونەردە ۇستاز، ومىردە اكەدەي قامقور بولعان اسقارالى تۇلعادان قابىلداعان ونەگەم از ەمەس ەكەن. كىسىلىككە، ازاماتتىققا جەتەلەگەن اتالىق اقىلى، اقىندىقتىڭ قىر-سىرىنا ۇڭىلتكەن ۇستازدىق ءتالىمى، تۇيسىگىمە ماڭگىلىك تۇيمەلەندى.

− شالدىققان شاعى مىناۋ شال اقىننىڭ،

كوسىلەر كەزى جەتتى بالا اقىننىڭ،

ۇلى بوپ ءتامام قازاق بالاسىنىڭ،

ساپارى ءساتتى بولسىن قاناتىمنىڭ. ... − دەپ اقتارىلعان اق باتا، اق جارما تىلەگىن جىر ساپارىما جەبەۋشىدەي سەزىنەمىن. سورەدەگى تومدارىن ايالاي اقتارىپ، پاراعىنان كوڭىل قالاۋىمدى ىزدەيمىن. سوسىن تاعى دا ىستىق ساعىنىشقا باتامىن، قايران قۇر اتام-اي، باسقالارعا اقتارىلا ايتاتىن ءاشتى-تاتتى ءازىل ولەڭدەرىن ماعان ايتپايتىن، «ۇلىمنان ۇيات بولماسىن» دەپ مەنى تۋعان ۇلىنداي تۇنىق تاربيەگە جەتەلەيتىن.

2010-جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇيلەنۋ تويىم بولاتىن بولىپ، اپتا بۇرىن قۇرەكەڭە سالەمدەسە بارىپ، تويىمدا باتا بەرۋىن سۇرادىم. تورقالى توي كۇنى كەشتە رەستوران تولى حالىقتىڭ الدىندا ماعان ارناپ وقىعان ولەڭى ءبىر مۇنشا جۇرتتى جىلاتىپ، ءبىر مۇنشا جۇرتتى تولقىتقان ەدى:

اللاعا مىڭ شۇكىرلىك قاناتبەگىم،

كەلەدى كەرەگىمە جاراپ مەنىڭ.

ايتەۋىر ايدى اسپانعا ءبىر شىعاردىڭ،

اۋىزىڭا «ا» دەگەندە قاراپتى ەلىڭ.

ويانىپ ون جاسىنان جىر جاتتادى،

ولكەنىڭ بولدى بۇگىن ءبىر ماقتانى.

ساۋلەتتى ساحنانىڭ ەركەسى بوپ،

ۇكىدەي شوققا تاققان بۇلعاقتادى.

سەنەمىن سەندەي ۇلىن سۇيەدى ەلى،

بولاسىڭ سان جۇلدەنىڭ يەگەرى.

الما ونى قاپەرىڭە ۇلي بەرسىن،

قىزىل كوز، قىزعانىشتىڭ شيە ءبورى.

تابيعات تالانتىڭا بەرگەندە ونەر،

ەل سەنى ەسىك ەمەس، توردەن كورەر.

قولىڭا سۋ قۇيىپ تا بەرە المايدى،

ءبىلىمسىز بۋعا پىسقان كور كەۋدەلەر.

شىعارار ونەر عانا ادام اتىن،

ال مانساپ بىرەۋ قويعان اماناتىڭ.

بايانسىز بايلىققا دا باس اۋىرتپا،

جەتەدى اقىن دەگەن سالاۋاتىڭ.

اۋىزىما قىرىقتا ءسوز تيگەندە ارەڭ،

جوق ەدى جىردان دامەم، كيگەن كادەم.

ابايدىڭ اتىمەنەن ارۋاقتاندىم،

ۇلت بارىن، قازاق دەگەن بىلگەندە الەم.

سەسكەنبە كۇنشىل كۇندەپ ءجۇر ەكەن دەپ،

بىرەۋدىڭ كوز، بىرەۋدىڭ ءتىلى وتەر دەپ.

ساق ءجۇرىپ سابىرلى بول، سەنىپ كەتپە،

كوزىڭە ماقتاعاندى شىن ەكەن دەپ.

ءالى دە تالاي سىنعا كەز بولارسىڭ،

سۇقتى كوز سۋماڭداعان ءسوز جوعالسىن.

قيمايمىن وزگە تۇر عوي زايتوللاعا،

سەن مەنىڭ ونەردەگى ءوز بالامسىڭ.

بويداعى ونەر نەگە تونالادى،

وزگەسى ءوزى-اق كەلىپ ورالادى.

كەلىنىم ەكەۋىڭدى قۇتتىقتايمىن،

بۇيىرسا تالاي تويىڭ بولادى ءالى.

الدا توي ونەر گۇلگە ورانادى،

قولىڭا ارمان قۇسىڭ قونادى ءالى.

قوماقتى بولماسادا توعاناعى،

اتاڭنىڭ تويعا اكەلگەن ورامالى. − كوزىمنەن اققان جاس كوپكە دەيىن تەجەۋ بەرمەدى. اقىن عىلىمبەك سولتانيا ۇلىنىڭ سۇيەۋىمەن ساحنادان ءتۇسىپ بارا جاتقان سۇيىكتى اقىنعا سۇيىنە قاراپ، ماعان ايتقان وسيەتىندەي وسى ولەڭىن داپتەرىمە ەمەس، جۇرەگىمە جازىپ جاتتىم.

 وي، جالعان-اي دەگەن. قۇرەكەڭ ارعى دۇنيەگە اتتانعالى دا ءۇش جارىم جىل ءوتىپتى. «ادامنىڭ ادامشىلىعى جاقسى ۇستازدان بولادى» دەيدى دانىشپان اباي. «مالتاۋدى مالتاۋ بارىسىندا ۇيرەنەسىڭ» دەپ ماقالدايتىن قۇراتامنىڭ «حالىق الدىندا كىشىپەيىل بول! ونەردىڭ كيەسى بولادى، سول كيەنى قورعاي ءبىل!» دەيتىن اقىلى ماڭگىلىك كوكەيىمدە. ءالى كۇنى ايتىس مايدانىندا وسال ءتۇسىپ، اعات ءسوز ايتىپ العان شاقتارىمدا مەنى قاتاڭ سىن تەزىنە العان سول ءبىر بەينەسى كوز الدىما كەلەدى. سوسىن ءسوز كيەسىنەن، ۇستاز سىنىنان سانام ويانىپ، ءوزىمدى سابىرلىلىققا شاقىرامىن!

 مۇندايدا «جاقسىنىڭ ءوزى ولسە دە، ءسوزى ولمەيدى» دەيتىن حالىق دانالىعىنا ەرىكسىز يىلەسىڭ. ۇستاز ءجايلى كوڭىلدە جۇرگەن سىرلار كوپ، ول ءجايلى ءبىر ماقالا ەمەس، تالاي تولعانىستى شاقتاردىڭ توعاناعى شەشىلەتىنىنە سەنەمىن. ءولدى دەپپىن-اۋ

... ولگەن جاننىڭ دەنەسى كومىلسە دە،

كومىلمەيدى دەگەيسىڭ ولەڭ جەرگە ... قۇرەكەڭ ولگەن جوق، ول ماڭگى ءتىرى!!!

دايىنداعان: ەرلان تولەۋباي