قازاق جاستارىنا دۇرىس رۋحاني تاربيە بەرۋىنە، ولاردىڭ باعىتتى دۇرىس تاڭداۋىنا، سونداي-اق ءدىننىڭ تەك سىرتقى شارتتارىن عانا ەمەس، رۋحاني كەمەلدىك قاعيدالارىن، ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن مەڭگەرۋىنە جانە ولارعا وزگە ءدىني اعىمداردىڭ زياندىلىعىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى قوعام بولىپ اتسالىسۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جاستار ەلىمىزدىڭ بولاشاق تىرەگى.

قازىرگى تاڭدا ەلباسىنىڭ ءدىني ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ، جاستار اراسىندا ءداستۇرلى ءدىني تانىمدى قالىپتاستىرۋ، قازاق جەرىنە يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋى جانە ونىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. يسلام ءدىنىنىڭ قازاق جەرىنە كەلىپ ورنالاسۋى ءوزى تاريحي كەزەڭدەردەن تۇرادى:

• 751 جىلى تالاس شايقاسى دەپ اتالاتىن ارابتار تۇرىكتەرمەن قاراقىتايلار اسكەرىن تالقانداۋى؛
• 999-1212 جىلدارى قاراحانيدتەر حاندىعى 200 جىلداي قازاق جەرىندەگى يسلام مەملەكەتىنىڭ بولۋى.
• 1312 جىلى التىن وردانىڭ يسلامدى قابىلداۋى.

  قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى ءدىن ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرۋىنا ءبىر عانا سەبەپ بار. ول سەنىم مەن تانىمعا بايلانىستى. سەنىم يسلامدا ءبىر ول بارلىق الەمدەگى مۇسىلماندارعا ورتاق. ياعني، اللاھ ءبىر، قۇران شىن، پايعامبار حاھ. ال، تانىمعا كەلسەك ءاربىر مۇسىلمان ادام بولسىن حالىق بولسىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستارىمەن تانيدى. ءبىزدىڭ اتا –بابالارىمىز دا وسى ادىستەردى قولدانعان.

وسى ءداستۇرلى ءدىني تانىم دەگەندە - بۇل قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ بولمىسىنا ساي قالىپتاستىرعان رۋحاني قۇندىلىق. ونىڭ وزەگىندە يسلام ءدىنى جاتىر. ويتكەنى ءدىن حالىقتىڭ مادەني، رۋحاني بولمىسى مەن ادەت-عۇرىپ، ءسالت-داستۇرىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى قاينارى كوزى.

جالپى دىنگە قاتىستى ءتورت ماسەلە بار: ءدىني تانىم، ءدىني سانا بۇلاردى قامتاماسىز ەتەتىن ءدىني سەنىم مەن ءدىني تاجىريبە. وسى تورتەۋى دە قازاقتا بار. ءبىزدىڭ ءدىني تانىمىمىز فيقھتا ءابۋ حانيفا ءمازھابىنا، ءدىني سەنىمدە ماتۋريدي اقيداسىنا جانە ءدىني تاجىريبەدە ياسساۋي ءىلىمىنىڭ قاباتتارىنا نەگىزدەلگەن. وسى نەگىز ءبىزدىڭ ويلاۋ جۇيەمىزدەن، دۇنيەتانىمدىق قاباتتارىمىزدان، ادەت عۇرپىمىزدان، سالت داستۇرىمىزدەن كورۋگە بولادى. 

وكىنىشكە وراي، قازىرگى تاڭدا ءدىندى داستۇردەن الشاقتاپ ۇستاۋعا تىرىساتىندار قاتارى كوبەيىپ جاتىر. اسىرەسە جاستار اراسىندا «بيدعات»، «شيرك» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. ءدىني تانىمدى انىقتايتىندار ارينە – جاستار. جاستار دىنگە بەت بۇرىپ جاتسا، وندا مەملەكەت تاراپىنان كەرى اعىمداردىڭ جەتەگىنە كەتپەۋىنىڭ الدىن-الىپ، دۇرىس جانە ءتيىستى باعىت-باعدار بەرۋ كەرەك. بۇل تەك جاستار ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ پروبلەماسى دەپ قاراعان ءجون.

شاكارىم اتامىزدىڭ سوزىمەن ايتقاندا «جامان ءتاپسىر جايىلىپ جەر جۇزىنە، ءدىن دەسە تۇرا قاشتى ەستى ازامات» كەيپىندە قالماۋىمىز كەرەك.

ەلباسى ن.ءا. نازاربايەۆ ءوز سوزىڭدە: «قازاق دالاسىندا يسلام ءدىنىن ورنىقتىرعانداردىڭ ءبىرى – دانىشپان بابامىز احمەت ياساۋي وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، تۇركى جۇرتىنداعى يسلام داستۇرلەرىن قالىپتاستىردى. وسى داستۇرمەن، مىنەكي، اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى» - دەي كەلە، حالىقتىڭ مادەنيەتى قاي باعىتتا داميتىنىن ايقىندايتىن – وسى ءدىني تانىم مەن ءدىني تاجىريبەسى. ەگەردە كەز-كەلگەن حالىق ءوزىنىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىم مەن ءدىني تاجىريبە نەگىزدەرىنەن اجىرايتىن بولسا، وندا ول حالىق ءوزىنىڭ رۋحاني مادەني بولمىسىنان اجىرايدى. ءدىن مەن ءداستۇر ۇندەسكەندە عانا ءدىن دامىپ، ءداستۇر باييدى.

قازاق حالقىنىڭ مۇسىلماندىق ءدىني تۇسىنىگى شەشەندىك سوزدەرى، ءدىني-داستاندارى، ماقال-ماتەلدەرى، كەشەگى جىراۋلار پوەزياسى مەن بي-شەشەندەردىڭ ناقىل سوزدەرىنىڭ مازمۇنىنا دا كوز جۇگىرتسەك، ارينە ايات-حاديستەرگە بارىپ تىرەلەتىنىنە جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن نەگىزدەلۋىنە كۋا بولامىز. قازاق دالاسىندا قيسساشىلدىق ءداستۇر تامىر جايىپ، كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن قازاقتاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق تانىمىنا قاتتى ىقپال ەتىپ كەلدى. عالىم الما قىراۋبايەۆا قيسسالارعا «قازاق رەنەسسانسىنىڭ قاينارى» دەگەن باعا بەرگەن. ال، ب.ازىبايەۆانىڭ پىكىرى بويىنشا “ءبىرىنشىسى، يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلاردىڭ ءىس جۇزىندەگى (مەشىت، مەدرەسە) ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋى ارقىلى جۇزەگە اسسا، ەكىنشىسى—اقىنجاندى دالا تۇرعىندارىنىڭ جان-جۇرەگىنە تاسقا باسىلعان جىر سوزدەرمەن (ءدىني داستاندار) اسەر ەتۋ ارقىلى ورىندالعان ءتارىزدى”، سەنىم ەكى جول ارقىلى حالىقتىڭ كوكەيىنە قونىپ وتىردى. اسىرەسە، سوڭعى “جول” قازاقتىڭ يمانىنىڭ كۇشەيۋىنە قاتتى اسەر ەتتى.

سەبەبى، بۇل اتالمىش ءدىني داستاندار، قيسسا، جىراۋلىق ءداستۇرى قازاقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە سىرتتان  كەلگەن ءدىني ميسسيونەرلەرگە، رۋحاني ەكسپانسياعا دا قارسى توسقىن بولا ءبىلدى. الايدا، كەڭەس ۇكىمەتى كەزەڭىندەگى قازاق زيالىلاردىڭ ءدىني-رۋحاني ماندەگى تۋىندىلارى جارىق كورمەي جانە رۋحاني مۇرالارىن جويۋ، قۇرتۋ قاتىگەزدىكپەن ىسكە اسىرىلعان. دەگەنمەندە، قازاق دۇنيەتانىمىنداعى يسلامدى ءتۇپ تامىرىن جويا المادى، سول ءۇشىن ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قايتا جاڭداندىرۋ قاجەت.

ماسەلەن، حز. پايعامباردىڭ (س.ع.س) «قۇلدىڭ جۇرەگى تۇزەلمەيىنشە، يمانى تۇزەلمەك ەمەس. ال ءتىلى تۇزەلمەيىنشە، جۇرەگى تۇزەلمەيدى» وسيەتتەرىنە ساي، قازاق زيالىلاردىڭ بويىڭداعى مۇسىلمانشىلىق پارىزدارىن تىلىمەن دە، جۇرەگىمەن دە ناسيحاتتاعانىن بايقاۋعا قيىن ەمەس. مۇسىلمانشىلىقتىڭ ابزالى جۇرەكتەگى يماننىڭ دۇنيە تىرشىلىگىندە كورىنىس تابۋىندا ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنگەندىكتەن ابۋباكىر كەردەرى:

«مۇسىلمانشىلىق كىمدە جوق،

تىلدە باردا، دىلدە جوق» - دەپ، ار تازالىعىنا نەگىزدەلگەن يماني ىلىمىنە ادال بولعان. دەمەك، ادامنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى سىرتقى دۇنيەنىڭ نەگىزى جانە سىرتقى دەنەنىڭ ارەكەتىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى.

يسلام ءىلىمى بويىنشا ادام بالاسىنىڭ بۇكىل ىس-ارەكەتتەرى ءۇش توپقا بولىنەدى: «عيبادات»، «مۋامالات»، «احۋالۋ-شاحسيا». بۇل اتالعاندار اقيدا، فيكھ جانە احلاق سالالارىنا جىكتەلىپ قاراستىرىلادى. سونىڭ ىشىندە سوڭعى ەكەۋى – فيكھ جانە احلاق تولىعىمەن رۋحاني-مورالدىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. دەمەك، ءدىن تەك سەنىممەن عانا ەمەس، رۋحاني قۇندىلىقتارمەن دە تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان دا قازاق «يماندى» دەپ بارلىق ادامي ىزگى قاسيەتتەردى بويىنا جيناقتاعان رۋحاني دەڭگەيى جوعارى تۇلعانى ايتادى.

دەمەك، جات اعىمداردىڭ يدەولوگياسىنا قارسى «ۋدى ۋ قايتارادى» دەگەندەي، الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ ەڭ بەلسەندى، ءارى ىقپالدىسى – ءداستۇرلى رۋحاني قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ كەرەك. جان تازالىعىنا، ار تازالىعىنا نەگىزدەلگەن، سىرتقى كورىنىستەگى ەمەس، جۇرەكتەگى يماندى قاسيەت تۇتقان ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا ورالۋ، ولاردى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ارقىلى جات اعىمداردىڭ يدەولوگياسىنا توسقاۋىل قويۋعا بولادى.

باحتيار الپىسبايەۆ،  

«جييدە» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى، ءدىنتانۋشى