جەتىسۋدىڭ تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن سۋلى، نۋلى، تابيعاتى تامىلجىعان، توپىراعى قۇتتى وڭىرىندە، الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنداعى جىلاندى اۋىلىندا ەسىم تورەنىڭ كەسەنەسى بوي كوتەردى. جىلاندىدان شىعىسقا 10 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كەسەنەنىڭ جاڭارۋىنا بەلگىلى مەسەنات باۋىرجان وسپانوۆ قارجىلىق جانە يدەيالىق ىقپال ەتكەن.
30 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭ بولىپ وتكەن كەسەنەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار، وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ سياقتى ەل تانىعان ازاماتتارمەن قوسا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن، تۇركيادان، قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن قوناقتار كەلگەن. كەسەنەنىڭ اشىلۋىنا جينالعان ءقارانوپىر حالىققا ارنايى تىگىلگەن كيىز ۇيلەردە اس تا بەرىلدى.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وسپانوۆقا العىس ايتتى
جينالعانداردى قۇتتىقتاعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار: «پرەزيدەنت «رۋحاني جاڭعىرۋ» تۋرالى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى. ءبىزدىڭ ءوڭىر بۇل باستامانى ءبىرىنشى بولىپ ىسكە اسىرۋدا جانە بىرنەشە نىساندى جوندەپ تە ۇلگەردى. ولاردىڭ ءبىرى - ەسىم تورە كەسەنەسى. وبلىس باسشىلىعى مەن تۇرعىندارى اتىنان باۋىرجان كەڭەسبەكۇلىنا زور العىسىمدى بىلدىرەمىن»، - دەدى ماۆزولەيدىڭ اشىلۋىندا اكىمنىڭ ورىنباسارى.
ەسىم تورە 19 عاسىردىڭ اياعى، 20 عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن. لەپسى وڭىرىندە داۋلەتتى بولىس، قايىرىمدى، جومارت ازامات رەتىندە ەل ەسىندە قالعان. «الاش وردا» قوزعالىسىن قارجىلاي قولداپ، قيىن-قىستاۋ زاماندا مۇقتاج جاندارعا مالىن تاراتىپ، حالىقتىڭ بوسىپ كەتپەۋىنە ۇلەس قوسقان.
ول تۋرالى كەسەنەنىڭ اشىلۋىنا ارنايى بارعان قامشى تىلشىسىنە باۋىرجان كەڭەسبەك ۇلى ايتىپ بەردى.
ەسىم تورەنىڭ جىلقىسى جاعالاي سۋ ىشكەندە شىنجىلى وزەنى تارتىلىپ قالاتىن
«بۇگىنگى اشىلىپ جاتقان كەسەنە وسى ءوڭىردىڭ سوڭعى سۇلتانى ەسىم تورەگە ارنالعان، بۇل كىسى 1852 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى الاكول اۋدانى شوقتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 20 جىل بۇرىن وسى ءوڭىردىڭ كىتابىن جازعىزايىن دەپ ارحيۆتەرمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە سۋرەتىن تاۋىپ الدىق. «سۇلتان ەسىم تورە ايەلدەرىمەن» دەگەن جازۋى بولدى. سانكت-پەتەربۋرگتەگى تۇسكەن سۋرەتى. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا، سۋرەتكە رومانوۆتاردىڭ 250 جىلدىعىنا سانكت-پەتەربۋرگكە بارعاندا تۇسكەن. جاي ادام ەمەس ەكەنىن وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. لەپسى اۋىلىندا ۋەز ورتالىعى بولعان. اياگوزدەن قاپالعا دەيىن قاراعان. ەسىم تورەنىڭ قيىن زاماندا قازاققا ىستەگەنى كوپ، اشارشىلىق كەزدەردە جەزقازعاننان كەلىپ، قويما اشقان، مالىن بەرگەن. 2-3 ايەلى بولعان دەسەدى، سونىڭ ءبىرىنىڭ ءۇيى 12*12، اعاشپەن سالىنعان ءۇيى ساقتالعان، سول ءۇيىن اكەلىپ وسى اۋىلدا جاسادىق.
بالا كەزدەن ول كىسى تۋرالى كوپ اڭىز ەستىپ وستىك. ەسىم تورەنىڭ جىلقىسى كەلىپ شىنجىلى وزەنىنەن سۋ ىشكەندە وزەن توقتاپ قالاتىن دەيتىن. سونى اڭىز كورەتىنبىز. كەيىن اۆستراليادان 6000 باس مال اكەلىپ سۋعارعاندا وزەننىڭ تارتىلىپ قالعانىن ءبىز دە كوردىك. مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ وسى وڭىردەگى قازاقتاردىڭ اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىنگە قالاي ۇشىرعانىن كوپ جازىپ كەتەدى عوي. سول زامانداردا ەسىم تورە وسى ەلد امان ساقتاپ قالعان دەسەدى. ەسىم تورە ريەۆوليۋسيانىڭ الدىندا قايتىس بولعان.
ەسىم تورە ءاليحان بوكەيحاننىڭ كىتابىنىڭ شىعۋىنا 1914 جىلى اتسالىسقان. ارتىنان ۇرپاقتارى قالماعان، تەك ءىنىسىنىڭ ۇرپاقتارى بار. ءىنىسى ەسەيدىڭ بالاسى بەلامور كانالىنىڭ باس ينجەنەرى بولعان. كەيىنگى نەمەرەلەرى ونى سانكت-پەتەربۋرگتە وقىپ جۇرگەندە اتىلعان دەيدى. ۇرپاقتارى كوزى اشىق، وقىعان، ەل باسقارعان. ءبىراق كوممۋنيستەردىڭ كەزىندەگى قيىنشىلىقتا بۇلار رەپرەسسياعا ءتۇسىپ، باسقا فاميلياعا اۋىسىپ كەتكەن. ءبىراق 50-60 جىلدارى قايتا كەلىپ جاتىر، ايتپەسە رەسەي جاقتاردا وسكەن.
وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ، حالىققا جاساعان قىزمەتىن ەسكەرىپ ەسكەرتكىش ورناتتىق. مىڭداعان جىلدار بويى تۇرا بەرسىن، ۇرپاقتارعا ۇلگى بولسىن! ونىڭ كىتاپتارىن، كينوسىن شىعارساق، حالىققا ۇلگى بولسا ەكەن دەگەن نيەتىيىز عوي.
تىنىشبايەۆ تۋرالى جاڭا تاريحي دەرەكتەردى قامتىعان كىتاپ تاراتىلدى
بيىل الاشوردا ۇكىمەتىنە 100 جىل. سوعان بايلانىستى ءبىر جاعىنان ەسىم تورەنىڭ مازارىن كوتەرسەك، ەكىنشى جاعىنان مۇحامەدجان تىنىشبايەۆتان باستاپ الاش ازاماتتىرىنىڭ قايتىس بولعان مەكەندەرىنە مەشىت سالدىق. ودان بۇرىن قابانبايدا سپورت كەسەنەسىن بىتىردىك. بۇل جەردە وتە ۇلكەن تاريح جاتىر. م. تىنىشبايەۆ تۋرالى جاڭا تاريحي دەرەكتەردى قامتىعان كىتاپتى شىعارعانىمىزعا ءبىر جۇما بولدى، بۇگىن ءبىرىنشى رەت تاراتىلدى. 1937 جىلى قايتارىندا ءوزىنىڭ تەرگەۋ كەزىندەگى جازىپ كەتكەنى وسى كىتاپقا كىرىپ وتىر. سوندا ول كىسى ايتادى: لەپسىگە كەلىپ، راسىمەن كەلدىم، ءوز قازاعىما جەكە مەملەكەت جاسايمىز دەگەن وي بولعان. قاسىمدا بىرنەشە ادام بار، سىبىرگە كولشاكپەن كەزدەسۋگە باردىم»، - دەپ. كولشاك ەكى-ۇش كۇن قابىلداماي قويعان، سوسىن وعان م. تىنىشبايەۆتىڭ جاي ادام ەمەس ەكەنىن جەتكىزەدى. ءسويتىپ ەكەۋى كەزدەسەدى. ءبىز قازاقتار اتتى اسكەر شىعارامىز، بىزگە قارۋ-جاراقپەن كومەكەتەس، ۇكىمەتكە قارسى سوعىسايىق دەگەن تىنىشبايەۆ. سوندا كولشاق «يمپەريا نەدەليما» دەپ، ەكەۋى كەلىسە الماي قويعان. ەكى-ۇش رەت كەزدەسىپ، اقىرى كەلىسە الماعان، سودان قازاق ءبولىنىپ كەتكەن.
ەندى ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ەكەۋى سول كەزدە كەلىسىپ، كولشاق اسكەرمەن، قارۋ-جاراقپەن كومەكتەسكەندە بۇگىنگى جاعداي جانە تاريحمىز مۇلدەم باسقاشا بولار ما ەدى...
كەسەنە ءبىز ەس بىلگەندە ءسال قۇلاعان، ءمۇجىلىپ جاتاتىن. تۇماسىنان سۋ الاتىنبىز، تيىن تولىپ جاتاتىن. قۇلاعاننان كەيىن اۋىلدىڭ ازاماتتارى اق كىرپىشپەن قالاپ، قايتا سالعان. ءسويتىپ، كەيىنگى ۇرپاققا قالاتىنداي، ساقتالاتىنداي تاعى دا ساپالى كىرپىشپەن قايتادان سالدىردىق»، - دەپ اتاپ ءوتتى ءوزى دە جومارتتىعىمەن تانىلعان باۋىرجان وسپانوۆ.
ەسىم تورەنىڭ ۇرپاعى تەمىربەك احمەتوۆ تە اتاسىنىڭ اسا ىقپالدى ادام بولعانىن ايتادى.
«ەسىم تورە ءبىزدىڭ ارعى اتامىز بولىپ كەلەدى. ءبىز ونىڭ باۋىرى ەسەكەدەن تارايمىز. ەسەكە بوكەي ۇلى. ەسەكە وسى ءوڭىردىڭ بولىسى بولعان ادام، اتاقتى ادام بولعان. جىلقىلىارىنىڭ سانى وتە كوپ، ءتىپتى ساناۋعا كەلمەيتىن دەيدى. 1852-1916 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. اۋىر زاامن بولاتىن، سول زاماندا بۇل كىسى مۇقتجا جانداردىڭ بارىنە بولىسىپ جۇرگەن. اڭىز بويىنشا ءبىر كۇن ىشىندە 70 جىلقىداي ەلگە تاراتىپ بەرەتىن بولعان. كەيىندە الاشوردانىڭ ازاماتتارى ءاليحان بوكەيحانوۆتاردىڭ كىتاپتارىن شىعارۋعا بولىسقان بولاتىن. سول ازاماتتاردى قۋدالاعان كەزدە سول كىسىلەردىڭ وزدەرىنە بولىسقان. رومانوۆتاردىڭ 250 جىلدىعى بولعاندا سانكت-پەتەربۋرگتە وعان التىن القا تاققان. سول كەزدە پاتشا ۇكىمەتى دە ول كىسىگە بولىسىپ، ءسوزىن جەرگە تاستاماعان. ءوز ەلىنىڭ ءوز جەرىنىڭ ازاماتى بولدى. قانشا بايلىعى بولسا دا، ءوز ەلىم دەپ جۇرەگى سوققان ازاماتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ بالالارى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ كەلگەندەر، 98 جىلدارى قايتىس بولدى. ءبارى قازاق ەلىنە جۇمىس ىستەپ جاتقان ادامدار»، - دەيدى احمەتوۆ.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن الدەقاشان جۇزەگە اسىرىپ قويعان جىلاندى اۋىلى
ەندى جىلاندى اۋىلى تۋرالى از-كەم.
بۇل كۇندە باۋىرجان وسپانوۆتىڭ ەسىمىن بىلەتىندەر جىلاندى دەيتىن اۋىلدى دا جاقسى بىلەدى. بۇل ايگىلى مەسەنات باۋىرجان وسپانوۆ پەن الەم چەمپيونى، بوكسشى جانىبەك ءالىمحاننىڭ تۋعان اۋىلى. بۇگىندە كاسىپقوي بوكستا اتوي سالىپ، قازاقتىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن قانداسىمىز قانات يسلام دا اعا-جەڭگەسىن ارعى بەتتەن وسى اۋىلعا كوشىرىپ اكەلگەن.
وسى اۋىل تۋرالى دا حالىق اراسىندا اڭىزبەن استاسقان اڭگىمەلەر ايتىلاتىن. جىلاندى اۋدانىنىڭ اكىمى انۋاربەك جۇنىسبەكوۆ «ءقازىر اۋىلدا ىشىمدىك ساتىلمايدى. 2010 جىلى قۇربان ايت كەزىندە اۋىلداعى اقساقالدار جينالىپ، باۋىرجان كەڭەسبەك ۇلىنىڭ دا ىقپالىمەن وسىنداي شەشىم شىعارعان» دەپ اتاپ ءوتتى.
بۇگىن «جىلاندىدا اراق ساتىلمايدى، تەگىن قىمىز تاراتىلادى» دەيتىن ءسوزدىڭ شىن ەكەنىنە قامشى ءتىلشىسى اۋىلداعى بىرنەشە دۇكەنگە دە كىرىپ كۋا بولدى.
«جاستارىمىز سپورتقا بەل بۋعان. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي جانىبەك ءالىمحان ۇلى، ايبەك شولپانبەك (سامبو)، شىڭعىسحانوۆ اقمارال ت.ب. سياقتى ەلگە ەسىمى بەلگىلى چەمپيوندارىمىز شىقتى. باۋىرجان كەڭەسبەك ۇلىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن اۋىلدا مۇعالىمدەرگە ءۇي سالىندى، باتىر انالارعا ءۇي بەرىلدى. ىدىس-اياعى، تۇرمىس جاعدايى جاسالعان. سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە سالىنعان ۇيلەردى قايتادان جاڭادان جاسالىپ، 107 بالا ينتەرناتتا وقىپ جاتىر. 4 ۋاقىت تاماقپەن قامتىلعان. بالالار وليمپيادالارعا بارىپ، جۇلدەلى ورىندار الىپ قايتتى. وقۋشىلار ءۇشىن ارنايى اۆتوبۋس بار. مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 118 000 بولسا، 130 000-عا دەيىن ۇستەمەلىك جالاقى تولەنەدى. تۇستەن كەيىن مۇعالىمدەر ءار وقۋشىنى قوسىمشا دايىندايدى»، - دەپ تانىستىردى اۋىل اكىمى.
جىلاندى عانا ەمەس لەپسى اۋىلىندا دا، باۋىرجان وسپانوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ارانىڭ بالىن وڭدەيتىن سەح، سپورت كەشەنى، مۇعالىمدەرگە باسپانا سالىنعان، شاعىن كاسىپپەن اينالىساتىندارعا بار مۇمكىندىك جاسالعان. اتىمتاي جومارت وسپانوۆتىڭ ەسەبىنەن اۋدان ورتالىعى قابانبايعا كۇن سايىن تۇراقتى كولىك تە قاتىنايدى. اۋىل تۇرعىندارىنا تەگىن قىمىز تاراتىلىپ، توي، اس بەرگەندەرگە دە سابا-سابا قىمىز تەگىن بەرىلەدى ەكەن.
***
ءبىز، كەسەنەنىڭ اشىلۋىنا الماتىدان ارنايى بولگەن كولىكپەن باردىق. كۇنى بۇرىن جەتىپ، لەپسىدەگى باۋىرجان وسپانوۆ اشقان ينتەرناتتىڭ پانسيوناتىنا قوندىق. لەپسى مەن جىلاندىنى ارالاۋعا دا مۇمكىندىگمىز بولدى. شالعاي اۋىلداعى دارىندى بالالاردىڭ سپورتتىڭ: دزيۋدو، بوكس، ەركىن جانە گرەك-ريم كۇرەسى، اۋىر اتلەتيكا جانە شاڭعىمەن جۇگىرۋ سىندى وليمپيادالىق تۇرلەرىمەن ەمىن-ەركىن شۇعىلدانۋىنا جاعداي تۋعىزعان.
كەسەنەنىڭ اشىلۋىنان كەيىن اتىمىزدىڭ باسىن الماتىعا بۇرعاندا لەپسى وزەنىنىڭ جاعاسىندا القا قوتان اق ۇيلەر تىگىلىپ جاتتى. قابانباي باتىردىڭ 325 جىلدىعىنا وراي ەرتەڭ لەپسىدە الامەن بايگە، ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن جارىس ۇيىمداستىرىلماقشى. سوعان وراي بۇگىن كەشكىلىك ايتىس ءوتىپ، ارتى گالاكونسەرتپەن جالعاستى.
ەسىم تورە تۋرالى اڭىز
ەسىم تورە وتە داۋلەتتى كىسى بولعان دەسەدى، حالىقتىڭ باسىنا زوبالاڭ جىلدار تۋعاندا اش قۇرساقتارعا جىلىنا 700 باسقا دەيىن جىلقى تاراتىپتى. ول كىسى وكتيابر ريەۆوليۋسياسىنا دەيىن دە، ودان كەيىن دە ءومىر سۇرگەن. لەپسىدە پۋگاسوۆ دەگەن قىش شىعاراتىن كۋلاك بولعان. سول ەسىم تورەنى اۋىلىنا قوناققا شاقىرىپ، ساماۋىرىندى اقشامەن قايناتىپتى. ورىس كۋلاگىنىڭ داۋلەتىن كورگەن ەسىم تورە دە، پۋگاسوۆتى اۋىلىنا شاقىرىپ، تاي سويىپ، تايقازاندى اقشامەن قايناتقانىن كورگەن پۋگاسوۆ تورەنى مويىنداعان ەكەن دەگەن اڭىزدار ايتىلادى. ومىردە بولعان داۋلەتتى كىسىنىڭ ەسىمىن تاريحتا ماڭگىگە قالدىرۋ ءۇشىن باۋىرجان وسپانوۆ الماتىدان ارحيتەكتور الدىرىپ، ەسىم تورەنىڭ كەسەنەسىن جاڭالاتۋدى قولعا الىپتى. بۇل ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن ءىس. سول ەسىم تورەنىڭ جومارتتىعىن بۇگىندە باۋىرجان جالعاستىرىپ جاتىر. شىنجىلىداعى مايقان اۋىلى ەسىم تورەنىڭ ەكىنشى ايەلىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى. جىلاندىدا ساردانقول دەگەن بيىك تاۋ بار، ءبيتتىساي وسى تاۋدىڭ ەتەگىندە، جىلاندى وزەنى باياۋ اعىپ جاتىر. اۋىلداعى 130 ورىندى مەشىتتى دە باۋىرجان سالىپ بەرىپ، يمامنىڭ جالاقىسىن ءوزى تولەيدى. باۋىرجاننىڭ ۇرانى: «ءبىر ادامدا عانا بولماۋى كەرەك، ول بارىمىزدە بولۋى كەرەك، سوندا عانا ءبىرى-بىرىمىزدى سۇيرەيمىز!». بۇل ۇران وزگە دە بايلارعا جۇعىستى بولسا عوي، شىركىن!... ايتپاقشى، پۋگاسوۆ شىعارعان قىشتىڭ قۇپياسىن ءالى ەشكىم زەرتتەپ تابا الماعان. قۋعىن-سۇرگىن كورىپ كەتكەن باي-كۋلاك، قىش ءوندىرۋ قۇپياسىن وزىمەن بىرگە الا كەتىپتى.
نۇرعالي نۇرتاي
