«قانى قازاق دەپ قايناعان سىزگە ءبىر ماسەلەنى ايتقىم كەلىپ وتىر. ءقادىرلى اعايىن، وسىندا وتىرعان جانە سىرتتان كەلگەن اعايىنداردىڭ كوبىسى ءوزىنىڭ بايىرعى اتامەكەنىندە، اتا قونىسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سول اتا قونىسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان التايدا، ۇرىمشىدە، قۇلجادا، جالپى جۇڭگو ەلىنىڭ تەرريتورياسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان  اعايىندارىمىز سوڭعى ۋاقىتتاردا اسا قيىن جاعدايدى باسىنان كەشىپ كەلەدى. جۇڭگو ۇكىمەتى ءوزىنىڭ نەگىزگى زاڭىنا ءارى حالىقارالىق زاڭدارعا، حالىقارالىق ادام قۇقىقتارىنا قايشى اعايىندارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن تاپتاۋدا. ولار باستارىنان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى وتكىزىپ جاتىر. ونداعى اعايىندارىمىز شىرىلداپ جاتىر. مەنىڭ ايتارىم، وسىنداي كيەلى جيىندا «انا جاقتاعى شىرىلداپ جاتقان اعايىنداردى ەسكە الىپ قويساق. سىزدەرگە ايتارىم وسى ەدى. جۇڭگو ەلىنەن ءبىز كوپ نارسە سۇرامايمىز». استانادا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا ەلباسىعا وسىنداي دات ايتىلدى. ارعى بەتتەگى الاش بالاسىنىڭ اۋىر جاعدايىن پرەزيدەنتكە جەتكىزگەن – گەرمانيادا تۇراتىن قانداسىمىز ءومىرحان التىن. قامشى ءتىلشىسى قۇرىلتاي دەلەگاتىمەن از-كەم سۇقباتتاسقان بولاتىن. نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
 

ءومىرحان مىرزا، شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ جاعدايى ەلدىڭ، ەلباسىنىڭ نازارىنان ءبىر ساتكە دە تۇسكەن ەمەس. دەيتۇرعانمەن سوڭعى ايلاردى قىتايداعى قازاقتاردىڭ قيىن جاعدايدا قالعانى تۋرالى ەستي باستادىق. كوشى-قون، الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قاتىستى وندا جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قانداستارىمىزعا قىسىم دەپ باعالاۋعا بولاتىن ارەكەتتەر جاسالعانى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدە حابار تارادى. ودان ءوزىڭىز دە حاباردار ەكەنسىز. قۇرىلتايدا ەلباسىعا دات قىلىپ ايتتىڭىز. سول داتىڭىزدان قانداي دا ءبىر ناتيجە بولدى ما؟

ناتيجە دەگەندە ەلباسىنىڭ سول ساتتەگى جاۋابىنان-اق ءبىراز دۇنيەنى اڭعاراسىز. ەلباسى نە دەدى؟ ەلباسى: "بۇگىن قىتايمەن قازاق ەلىنىڭ قارىم-قاتىناسى وتە جاقىن. ۇلكەن تۇسىنىستىكتە. ول جەردەگى سينسزياندا بولعان نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بار. تەرروريزم دە، سەپاراتيزم دە بار. ءبىراق تا قازاقتارعا جاسالىپ جاتىر دەگەن قيانات مەنىڭ قۇلاعىما كەلگەن جوق. بار بولسا، ەلشىلىك ارقىلى ءبىلىپ، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى وعان ءبىز ءتيىستى كوڭىل اۋداراتىن بولامىز"، — دەدى. ياعني، ءتيىستى ورىندار ءتيىستى تاپسىرما الدى. سوندىقتان، ناتيجە جوق دەۋگە كەلمەيدى. مەملەكەتتىك ورگاندار، ەل ىشىندەگى بەلسەدى ازاماتتار ول جاعدايدان وسىعان دەيىن حابارسىز بولعاندارىن ايتۋدا. باستىسى وسى ماسەلە توڭىرەگىندە قوعامدىق پىكىر قالىپتاستى. ەلباسىعا جەتكەن سوڭ بۇل جاعداي رەسمي سيپات يەلەنىپ، جۋرناليستەردىڭ دە وسى ماسەلەنى باتىل قوزعاۋىنا، ىندەتە زەرتتەۋىنە مۇمكىندىك تۋدى دەسە دە بولادى. بۇل ناتيجە ەمەي نەمەنە؟

قۇرىلتايدا ايتقان سوزىڭىزدەن سوڭ ەل ىشىندە سىزگە ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن اعايىن دا كوپ بولعان شىعار؟

ءيا، ءبىراز اعايىن قوناق قىلىپ، داستارحان جايىپ، شاپان جابۋدا. ونىسىنا اللا رازى بولسىن! ەندى مەن ول ءسوزىمدى سونداي ءبىر ەرلىك، نە بولماسا ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءبىر كەرەمەت دەمەيمىن. ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتتىم، قازاق رەتىندەگى بورىشىمدى ورىندادىم. بۇل – دامىعان، دەموكراتيالى ەلدەردە قالىپتى جاعداي. وعان ءتىپتى تاڭ قالىپ، ەرەكشەلەۋدىڭ دە رەتى جوق. تەك وسى بۇكىل قازاق قۇرىلتايىندا قىتايداعى باۋىرلارىمىزدىڭ باسىنداعى جاعداي تۋرالى ەلباسىعا جەتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋعانىنا قۋانامىن. قازاق ماسەلەسى وسى قۇرىلتايدا ايتىلماعاندا قاشان ايتىلادى؟ بۇل قۇرىلتايدا قازاق حالقىنىڭ ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرى ءسوز بولىپ، شەشىم تابۋى ءتيىس. مەن سول قۇرىلتايدا سويلەۋشىلەر تىزىمىندە دە جوق ەدىم. ءسوز تيسە ايتايىن، مەملەكەت باسشىلىعىنا جەتسە، ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا سەپ بولادى دەدىم. مۇمكىندىك تۋدى، ايتتىم. بۇل جەردە كورشى مەملەكەتتى سىناۋ، مىنەۋ ەمەس ماقسات. ماقسات ورىن العان تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن انىقتاۋعا اتسالىسۋ، ەكى جاققا دا ءتيىمدى توقتامعا كەلۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋ. بۇل كەلەڭسىزدىك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە، ماقساتتى تۇردە جاسالىپ وتىر دەۋگە كەلمەيدى. بالكىم ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعىنان اعاتتىقتار بولعان شىعار، جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ شالاعايلىعىنان بولار دەگەندەي. باستىسى ماسەلە جەتەر جەرىنە جەتتى. ەندى جاعدايدى ۋشىقتىرماي، ناتيجەسىن كۇتۋ كەرەك.

ال، سول قىتايداعى قازاقتاردىڭ جاعدايى تۋرالى ەڭ العاش قالاي ەستىدىڭىز. ناقتى تەكسەرىلگەن اقپارات بولدى ما وزىڭىزدە؟

ەندى ارعى بەتتە دە ءبىراز اعايىن بار. حات الماسىپ، حابارلاسىپ تۇرامىز. سولاردان جەتكەن اقپارات قوي. ءبىراز ماسەلەگە قاتىستى مالىمەت جينادىم. ءقازىر سونىڭ ءبارىن اسىقپاي ەلەكتەن وتكىزىپ، ساراپتاۋ كەرەك دەپ وتىرمىن. سونداي-اق، باتىستاعى ادام قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى ۇيىمدارعا، تانىمال قۇقىققورعاۋشى ازاماتتارعا جەتكىزەمىن دەپ وتىرمىن.

جالپى قازاق كوشى، اتاجۇرتقا ورالعان اعايىننىڭ حال، احۋالىنا قاتىستى ءسوز قوزعالا قالعان جەردە وسى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسىنا، ونىڭ باسشىلىعىنا قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. وتكەن جولى جۋرناليستەردىڭ وسى توڭىرەكتە قويعان ساۋالىنا قاۋىمداستىقتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ت. ماماشيەۆ مىرزا «باسىمدى قاتىرماشى» دەپتى. سوندا قازاقتىڭ ىسىنە قاۋىمداستىق باس قاتىرماسا، كىم باس قاتىرۋى كەرەك؟

ەندى ول جاعىن ونىڭ وزىنەن سۇراڭىزدار. ول سوزدەر قاشان، قانداي جاعدايدا ايتىلعانىن بىلمەگەن سوڭ پالەن دەپ ايتۋ قيىن. ارينە، پرەزيدەنت پارمەنىمەن قۇرىلعان قاۋىمداستىق كوشى-قون، وتانداستار ماسەلەسىندە الدىڭعى شەپتە ءجۇرۋى كەرەك. وعان كەدەرگى دە كورىپ تۇرعام جوق. سونىمەن بىرگە، قاۋىمداستىق قانا ەمەس، باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار قازاق كوشىنىڭ قامىنان سىرتقارى قالماۋى كەرەك جانە سولاي بولادى دەپ سەنەمىن. كوش جۇرە تۇزەلەدى دەگەن قازاق. اينالدىرعان 25 جىل ىشىندە مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ، وسىنداي قۋاتتى ەل بولۋ – ۇلكەن جەتىستىك. مىسالى گەرمانيانىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحى بىرنەشە جىلمەن ولشەنەدى. سول تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋ قارقىنى كوز قۋانتادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى ماقساتى – ۇلتتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ. سول جولدا ءبارىمىز ءبىر ادامداي تەر توگۋىمىز كەرەك. ال، ءوز باسىم 80-جىلداردان بەرى قازاقستانعا كەلىپ كەتىپ ءجۇرمىن. سودان بەرى كوپ وزگەرىس بولدى. وعان بار قازاق شۇكىرشىلىك ايتۋى كەرەك.

ال، ەندى سول قۇرىلتايدان سوڭ، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ مىرزا ءسىزدى قابىلدادى ما؟

قۇرىلتايدان سوڭ زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ مىرزا جەكە قابىلداۋ وتكىزدى. ءبىراق، ول جەردە ۋاقىت تىعىز بولىپ، كوپ ماسەلەنى كەڭىنەن تالقىلاي المادىق.

سىرتتا جۇرسەڭىزدەر دە ەلدەگى احۋالدان حاباردار بولىپ وتىراتىن شىعارسىزدار؟

ارينە، ءقازىر ينتەرنەت زامانى. حابار الۋ، اقپارات الۋ جەڭىلدەدى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە وتىرساق تا قازاقستانداعى، باسقا ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ جاعدايىنان حاباردارمىز. بۇل تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر ەلدەر اراسىنداعى الىس-بەرىس، قارىم-قاتىناسقا دا، اعايىنىنىڭ ارالاسۋىنا دا وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. شەتەلدە جۇرسەك تە قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايمىز، شامامىز كەلگەنىنشە اتاجۇرتقا كومەك كورسەتۋگە تىرىسامىز.

كەشەگى قۇرىلتايدان سوڭ ەل ىشىندە بۇل ءومىرحان التىن دەگەن كىم دەگەن سۇراق باستى سۇراق بولىپ وتىر؟ «قامشى» وقىرماندارىنا ءوزىڭىز تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز.

ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز شىعىس قازاقستاننان قىتايعا وتكەن ەكەن كەزىندە. ودان شىعىس تۇركىستانعا ءبىراز تۇراقتاپ، ارتىنان سول تيبەت ارقىلى، گيمالاي اسىپ ءۇندىستان، پاكىستان ارقىلى تۇركياعا جەتكەن ەكەن. نەگىزىنەن زۋقا باتىردىڭ ۇرپاعىمىز. ءوزىم باتىس گەرمانياعا جوعارى وقۋ ورنىنا وقۋعا بارعام كەزىندە. وقۋىمدى ءبىتىرىپ تۇركياعا قايتايىن دەپ وتىرعاندا، ازاتتىق راديوسى جۇمىسقا شاقىردى. ول كەزدە ازاتتىق ميۋنحەندە بولاتىن. 1995 جىلدىڭ سوڭىندا راديو رەداكسياسى پراگاعا كوشكەنگە دەيىن سوندا ون جىلداي قىزمەت ەتتىم. راديو پراگاعا كوشكەن سوڭ ءبىز وندا بارمادىق. گەرمانيادا قالىپ، جەكە كاسىپپەن اينالىسىپ جاتىرمىز سودان بەرى. بوس ۋاقىتتا شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، جۋرناليست ەكەنىمىزدى ۇمىتپاي، قولعا قالام دا الامىز. ەركىن جۋرناليست رەتىندە قوعامدىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ويىمىزدى ايتىپ، ءتۇرلى ماسەلەلەرگە وراي پىكىر ءبىلدىرىپ جۇرەمىز.

سۇحباتتاسقان: ەرلان تولەۋباي