ق ر مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى باستاعان توپ اتى اڭىزعا اينالعان التىن ادامنىڭ تۇراعىن ىزدەۋگە كىرىسكەن، دەپ حابارلايدى قامشى اقپارات اگەنتتىگى.

«دەمالىس كۇندەرى مەن الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىندا ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ ءىرى قورىق مۋزەيلەرىنىڭ ءبىرى "ەسىكتەگى" ءبىرقاتار بايىرعى قالاشىقتارعا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ قايتتىم.
بۇل عاجايىپ تاريحي كەشەن وتكەن كۇنگى جانە بۇگىنگى مادەني مۇرانىڭ نەبىر قۇپيالارىن بۇگىپ، جۇمباقتارىن جاسىرىپ جاتقانداي! ەلگە تانىمال، اتاقتى عالىم كارل بايپاقوۆ جۇمىستى ءبىر ساتكە دە توقتاتۋعا بولمايدى، سوندا ناتيجەسىن كورەمىز دەپ تون ءپىشۋى بەكەر ەمەس. بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا "ەسىك" قورىق-مۋزەيىنىڭ كەشەندى ارحەولوگيالىق ەكسپەديسيا قالاشىقتا بارلاۋ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرىن باستاپ كەتكەن، كەلەشەكتە بۇل جۇمىستار وبەكتىدەگى كەڭ اۋقىمدى قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىن ايقىندايتىن بولادى»، - دەپ جازدى مۇحامەدي ۇلى ءوزىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا.

اتالمىش ساپار قازاقستان، قىرعىزستان مەن قىتايدىڭ تەرريتورياسىندا ورنالاسقان ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ورتاعاسىرلىق 33 قالانىڭ ءبىرى تالحيز قالاسىن ارالاۋدان باستالدى. حالىقارالىق جول بويىنداعى نەگىزگى بەكەتتەردىڭ ءبىرى تالحيز قالاسى تەڭگە سارايى بولعان.

جازبا دەرەكتەردە تالحيز 982 جىلى العاش رەت بەلگىسىز اۆتوردىڭ "قۇدۇد ءال-عالام" گەوگرافيالىق تراكتاتىندا ىلە القابىنىڭ ۇلكەن ورتاعاسىرلىق قالالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءسوز ەتىلەدى. 
ارحەولوگيالىق قازبالار بويىنشا قالانىڭ VIII-IX عاسىرلاردىڭ سوڭىندا قالىپتاسا باستاعانى، ال ونىڭ اسا قارقىندى دامۋى X – XIII عاسىردىڭ باسىنا كەلەتىنى انىقتالدى. تالحيزدە ۇستا، مەتالل وڭدەۋ، قىش، اينەك، سۇيەك ويۋ كاسىپتەرى مەن قۇرىلىس ءىسى دامىعان ەدى. ءۇي-جايلاردى (ۋسادبالاردى) قازعاندا، ولاردىڭ تۇرعىن بولىكتەردەن (4-6 جانە جانە ودان كوپ ءۇي-جاي) قۇرالعانى انىقتالدى. تۇرعىن بولمەلەردە جىلىتۋعا جانە تاعام، ونىڭ ىشىندە نان دايىنداۋعا ارنالعان تاندىرلار بولعان. كوپتەگەن ۇيلەر اۋقىمى – 32 باستاپ 75 شارشى مەترگە دەيىن قامتيتىن استىق ساقتاۋ ورىندارىمەن جابدىقتالعان. 
تالحيز 2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالارىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلدى. ونى پايدالانۋ، قورعاۋ، ساقتاۋ جانە باسقارۋدا 1994 جىلى قازاقستان راتيفيكاسيالاعان بۇكىل الەمدىك تابيعي جانە مادەني مۇرالاردى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنسيانىڭ حالىقارالىق شارتتارىنىڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرى پايدالانىلادى.

مينيستر ات باسىن تىرەگەن كەلەسى كونە قالانىڭ ورنى، تاۋ ەتەگىندە، ەسىك قالاسىنان وڭتۇستىككە قاراي 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان راحات قالاسى.

«ەسكى قالانىڭ قۇرامداس بولىكتەرى شىعىستان باتىسقا قاراي تاۋ بويىن جاعالاي تۇرعىزىلعان. شۇڭقىرلارى، مۇنارالى قورعاندارى انىق بايقالادى. راحات ساق حاندارىنىڭ رەزيدەنسياسى بولعان جانە التىن ادامنىڭ ءمايىتىن وسى جەردەن شىعارعان دەگەن بولجامدار بار. 2004 جىلى راحات قالاسىنا ءا. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن الدىن الا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى جانە ول جەردەن ەسىك قورىمىنىڭ كەزەڭىنە سايكەس كەلەتىن مادەني قاباتى انىقتالدى»، - دەپ جازدى پاراقشاسىنا.

ورنەك قالاسىنا كەلەر بولساق ول – يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرالارىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن ايماقتاعى بەس تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى. ونىڭ تاريحي جانە ارحەولوگيالىق تۇرعىداعى ەرەكشەلىگى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان جانە تالاس القابىنىڭ اۋماعىنا كىرەدى. تارازعا باعىنىشتى بولا تۇرا گەوگرافيالىق، ەكونوميكالىق، ستراتەگيالىق ىڭعايلى جەردە ورنالاسقان ورنەك قالاسى ەۆروپادان ازياعا جانە كەرى باعىتتاعى ەكى كۇرە جولدى باقىلاۋىندا ۇستاپ، سول ارقىلى وتەتىن ساۋدا لەگىن قاداعالاعان.

ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى «ەسىك» قورىق-مۋزەيىنە دە توقتالىپ ءوتتى:

«بۇگىنگى تاڭدا "ەسىك" قورىق-مۋزەيىندە وڭتۇستىك كورەيا جانە قحر-نىڭ عىلىمي ۇيىمدارىمەن بىرلەسكەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. 7 شىلدەدە "ەسىك" قورىق-مۋزەيى قىزمەتكەرلەرىنىڭ شانسي پروۆينسياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن (قحر) راحات قالاسىنىڭ ورنىنداعى بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى.
ارحەولوگيالىق بارلاۋ بارىسىندا ەرتە تەمىر داۋىرىنەن ورتا عاسىرعا دەيىنگى ارتەفاكتتار تابىلدى.
بارلاۋ جۇرگىزىلگەن شۇڭقىرلاردىڭ بىرىنەن تابىلعان كەراميكا كۇيدىرۋگە ارنالعان پەش اۋماقتاعى توبەشىكتەردىڭ جاساندىلىعى تەورياسىن راستادى.
بارلاۋ جۇمىستارى جۇڭگو ماماندارىمەن بىرلەسىپ الداعى بەس جىل بويى جۇرگىزىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ورىكتى وباسىندا اتى اڭىزعا اينالعان قازاق ارحەولوگى بەكمۇحانبەت نۇرمۇحانبەتوۆتىڭ قۇرمەتىنە بەكەن اتا قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن ءارتۇرلى ەلدەردەن - قازاقستان، رەسەي، ۋكراينا، يتاليا، ۆەنگريادان ەرىكتىلەر قاتىسقان ءبىرىنشى ۇلتتىق ارحەولوگيالىق "نۇرمۇحانبەتوۆ ەكسكاۆەيشنس" ەكسپەديسياسى جۇمىس ىستەدى. ەكسپەديسيا ناتيجەسىندە ب.ە.د IV-III عاسىرلار تۇسىنداعى سۇيەكتەر، ءۇش التىن مونشاق، ءبىر تەمىر تۇيرەۋىش تابىلدى.
"ەسىك" قورىق-مۋزەي، ارحەولوگتارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ باستاماسىندا كورەي ماماندارى ورنەك اۋىلى ماڭىندا بىلتىرعى جىلى ساق كەزەڭىندەگى ايەلدىڭ جەرلەنۋى مەن كەراميكالىق ىدىستار جانە التىن بۇيىمداردىڭ بولشەكتەرىمەن تانىستى. 
ءبىزدىڭ قورىق-مۋزەيدىڭ ارحەولوگتارىمەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ 5 ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى: سەۋل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، DONG-SEO مادەني قۇندىلىقتار ينستيتۋتى، مادەني-مۇرا ورتالىق ينستيتۋتى، Mahan عىلىمي-زەرتتەۋ مادەني ورتالىعى مەن Daehan مادەني قۇندىلىقتار ينستيتۋتى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس جاسادى».

8 شىلدەدەن باستاپ مينيستر كورەيلىك ماماندارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاعانىن ايتىپ، بۇل جولى ولار راحات شاتقالىندا جۇرگىزىلمەك ەكەنىن مالەمدەدى.

شولۋشى: گۇلىم جاقان