تالعات ءابۋعازى قازەن ۇلى – ءداستۇرلى ءانشى
بالالىق شاعىڭىزعا شولۋ جاساساق. اتا-اناڭىز قانداي بەينەسىمەن ەسىڭىزدە قالدى؟
- مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانى اقسۋات اۋىلىندا قاراپايىم وتباسىندا تۋىپ، ءوستىم. اكەم قازەن ءابۋعازى — شىعىس وڭىرىنە بەلگىلى كۇيشى. قازەن ءابۋعازى ۇلى 1936 جىلى جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى تارباعاتاي ايماعىنىڭ ءدوربىلجىڭ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاسىنان ءان مەن كۇيگە قۇمار ونەرگە اۋەس بولىپ وسەدى. 1962 جىلى اتامەكەنگە ورالعاننان كەيىندە بويعا بىتكەن ونەردى تاستامايدى. اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ وركەسترى قۇرامىندا دومبىراشى جانە جەكە ءانشى رەتىندە اۋداندىق، وبلىستىق دەڭگەيدەگى كونسەرتتەرگە قاتىسىپ ونەر كورسەتەدى. 1986 جىلدان باستاپ كۇي شىعارۋ ونەرىنە دەن قويا باستايدى. 2002 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ لابوراتورياسىنا ءوز ورىنداۋىندا 20 –عا جۋىق كۇيلەرىن جازدىرادى. انام مەديسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن. انامدا ونەردەن قۇر الاقان ەمەس، «ءاۋ، دەمەيتىن قازاق جوق قوي» اراسىندا اندەتىپ تۇراتىنى بار. قازىرگى ۋاقىتتا ەكەۋىدە زەينەت جاسىنا جەتىپ، ۇيدە بالا-شاعا، نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. وتباسىمىزدا جەتى ۇل، ءبىر قىز بار. اعام مۇرات ءابۋعازى – كۇيشى. قالعان باۋىرلارىم دا ونەردەن قۇر الاقان ەمەس. كاءسىبي تۇردە شۇعىلدانباسا دا ءبارى دومبىرا تارتادى. بالالىق شاعىم ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان اقسۋات اۋىلىندا ءوتتى. ءۇش-تورت جاسىمدا وتباسىمىزدىڭ فولكلورلىق ءانسامبلى بولاتىن سوندا ءان ايتاتىنمىن. 8-9 سىنىپتاردان باستاپ دومبىرامەن ءان ايتا باستادىم.
- قاراپايىم اۋىل بالاسىنىڭ ونەر جولىنا تۇسۋىنە كىم سەبەپكەر بولدى؟
- ونەر جولىنا كەلۋىمە سەبەپكەر ول مەنىڭ اكەم مەن مۇرات دەگەن اعام بولدى. 11 سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن ارمان قۋىپ الماتىعا كەلىپ ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا-سيرك كوللەدجىنە قايرات بايبوسىنوۆتىڭ سىنىبىنا قابىلداندىم. ۇستازدان جولىم بولعان ادامداردىڭ ءبىرىمىن دەپ ايتۋعا بولادى. ءۇش جىل كوللەدجدى وقىپ، ءبىتىرىپ قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ «حالىق ءانى» كافەدراسىنا بەكبولات تىلەۋحانوۆتىڭ شاكىرتى ارداق يساتايەۆانىڭ سىنىبىنا قابىلداندىم. كونسەرۆاتوريانى ءتامامداعان سوڭ، ءوزىم ءتالىم العان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا-سيرك كوللەدجىنە شاكىرت تاربيەلەۋگە ۇزتازدىق قىزمەتىنە ورنالاستىم. ۇستازىم قايرات بايبوسىنوۆ استاناعا قونىس اۋدارعاندا جۋسىپبەك ەلەبەكوۆتەن كەلە جاتقان انشىلىك سىنىبىن ماعان سەنىپ تاپسىرعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا، «حالىق» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن.
- داڭقتى ۇستازداردان ءتالىم الىپسىز، ءوزىڭىزدىڭ شاكىرتتەرىڭىز كوپ پە؟
- شاكىرتتەرىم كوپ بودەسوۆ سايان، ەلەمەسوۆ نۇرسۇلتان، دياس مۇراتحان ۇلى، تالانت ماجيتوۆ دەگەن دارىندى بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن شاكىرتەرىم بار. قازىرگى تاڭدا كوللەدجدى ءتامامداپ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا بىلىمدەرىن شىڭداپ، جەتىلدىرۋدە.
- بۇگىندە ءداستۇرلى انشىلەر ەسترادا انشىلەرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قالدى. وسى ورايدا، ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋگە ىقىلاستى تالاپكەرلەر قاتارى كوپ پە؟
- ارينە، كوپ، وكىنىشكە وراي بارلىعىن قابىلداي المايمىز. كوبىنە، الماتى وبلىسى مەن ورتالىق قازاقستاننان تالاپكەرلەر كوپ كەلەدى.
- ءقازىر، ءسىزدىڭ ءوز رەپەرتۋارىڭىزدا قانشا ءان بار؟
- رەپەرتۋارىمدا 300-400-گە جۋىق ءان بار. اناۋ، اقان سەرى، ءبىرجان سالداردىڭ انىنەن باستاپ كەيىنگى كومپوزيتورلارعا دەيىنگى اندەردى ايتامىن.
- ەستراداعا كوش بۇرعىڭىز كەلمەي مە؟
- جوق، ءداستۇرلى ءان ايتىپ جۇرگەننەن كەيىن ەستراداعا بەت بۇرام دەگەن وي جوق. ءبىراق تا، قازىرگى زامان تالابى سول بولعاندىقتان، بولاشاقتا ەسترادا جانرىن قوسىمشا الىپ جۇرۋگە دە بولادى.
- ءقازىر حالىق اندەرىن ەسترادالىق ناقىشقا سالۋ ۇردىسكە اينالدى. بۇعان ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
- كەيبىر اندەر بار ەسترادا جانرىنا كەلمەيتىن سولاردى سالىپ جاتادى، سول كەزدە ءىشىمىز اشيتىنى بار. ال، كەيبىر اندەر وزدەرى سۇرانىپ تۇرادى. اۋەنىن كەتىرمەي ءتۇپنۇسقاسىن ساقتاي وتىرىپ ايتسا بولادى. نەگىزىندە، حالىق اندەرىن بۇزباي-اق قويسا، سول قالپىندا قالسا دەپ ويلايمىن. كەيىنگى كومپوزيتورلاردىڭ اندەرى دە جەتكىلىكتى عوي.
- ءداستۇرلى ءانشى رەتىندە، ايتىڭىزشى بۇگىنگى تاڭدا ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ بەتالىسى قانداي؟
- ءداستۇرلى ونەردىڭ بەتالىسى جامان ەمەس. ۇلتتىق ونەرىمىز شاما شارقىنشا ناسيحاتتالىپ جاتىر. ويتكەنى، ءوزىنىڭ تىڭدارماندارى بار، ورىندايتىن ورتالارى بار. دەگەنمەندە، الىدە كوبىرەك ناسيحات كەرەك. بولاشاق تالانتتى جاستارىمىز كوپ، سوندىقتان ۇلتتىق ونەرىمىز ءارى قاراي ورلەي بەرەدى دەپ ويلايمىن. حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ، تانىلىپ جۇرگەنى بار، تانىلماعانى بار جاس ونەرپازدار قوسىلىپ، قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيىنەن شاشۋ شاشىپ تۇرادى. كەيىنگى ۋاقىت تا كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا، ءان بايقاۋى بارىسىندا ءان سالۋمەن عانا شەكتەلىپ بارامىز. ءدۇيىم ەل تىڭدايتىنداي كەشتەر جوق دەسە دە بولادى. كوپشىلىكتىڭ «پاھ، شىركىن»، «بارەكەلدى، جارايسىڭ» دەگەن قولداۋ سوزدەرىن ەستىمەسە، ءداستۇرلى ءانشى مەن كۇيشى ارقالانبايدى. ال ارقالانىپ ءانىن شىرقاپ، كۇيىن توگىپ، بارىن سالۋ ءۇشىن بىزگە ساحناعا ءجيى شىعۋ قاجەت.
- ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاۋ جولىندا قانداي ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە؟
- جاقىندا، حالىقارالىق كورمەگە وراي الماتى مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا استانا جاستار تەاترىندا جانە ەتنواۋىلدا «ءىنجۋ-مارجان»، «ماڭگىلىك مۇرات» ءداستۇرلى مۋزىكا كەشتەرىن وتكىزدى. ۇلتتىق ونەرىمىزدى ۇلىقتاپ، رۋحاني مۇرامىزدى دارىپتەۋ ماقساتىندا وتكەن كەشتەرگە تەاترىمىزدىڭ ءقاراسوزدىڭ قايماعىن قالقىپ، سۇبەلى ءسوزدى سارقىتتاي ساقتاعان، سەمسەرىن جىرعا سۋارعان، وت اۋىزدى، وراق ءتىلدى جىرشىلارى مەن تەرمەشىلەرى جانە كومەيىنە بۇلبۇل ۇيالاعان جەزتاڭداي انشىلەرى ونەر كورسەتتى. ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ ناسيحاتتاۋشىلارى، حالىققا تانىمال ونەر يەلەرى ساۋلە جانپەيىسوۆا، ەركىن شۇكىمانوۆ، جاكەن وماروۆ، امانقوس سادىقوۆ، الما امانجولوۆا، باعدات سامەدينوۆا، نۇرجان جانپەيىسوۆ، مۇرات ءابۋعازى، بولات بوكەنوۆ، سايات مەدەۋوۆ سىندى ساحنا مايتالماندار جانە «قوڭىر» توبى مەن «سازگەن سازى» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ قاتىسۋى ءداستۇرلى مۋزىكا كەشىنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ، كوركىن قىزدىرا ءتۇستى. جاندى داۋىستا، ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن وتكەن كونسەرتتىك ءىس-شارانى ارقا جۇرتى جانە استانا قالاسىنىڭ قوناقتارى جىلى قابىلدادى. ونى زال تولى كورەرمەننىڭ قوشەمەتىنەن بايقادىم.
- ءداستۇرلى ءاندى قالاي دارىپتەۋ كەرەك؟
- ۇلتتىق ونەرىمىزگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلسە ەكەن. كورسەتىلەدى عوي، ءبىراق كوبىرەك كورسەتىلسە. ۇلتتىق ونەرىمىزگە سۇرانىس از، قاي نارسە كوبىرەك ناسيحاتتالسا حالىقتا سوعان قاراي بەت بۇرادى. ەسترادا كوبىرەك ناسيحاتتالادى، سول سەببەپتى دە حالقىمىز سوعان بەيىمدەلىپ بارادى. ءتول ونەرىمىز سول سەبەپتى اقساپ تۇر. ءار مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ونەرى جوعارى دەڭگەيدە بولۋ كەرەك.
- ونەر جولىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىڭىز قانداي؟
- 2009-2010 جىلى «سەگىز قىرلى» تەلەجوباسىندا باس جۇلدە الدىم. 2005 جىلى «اسىل مۇرا» كونكۋرسىندا لاۋرەات اتاندىم، سول جىلى قاراعاندىدا ءمادي باپي ۇلى اتىنداعى كونكۋرستا لاۋرەات اتانىپ، ءۇشىنشى ورىن الدىم. امىرە قاشاۋبايەۆ جانە كەنەن ازىربايەۆ كونكۋرستارىنان ەكىنشى ورىن الدىم، نارتاي بەكەجانوۆ كونكۋرسىندا لاۋرەات اتاندىم، اسەت نايمانبايەۆ كونكۋرسىنان باس جۇلدە الدىم. تاعى دا كوپتەگەن كونكۋرستاردا جۇلدەلى ورىنداردى الدىم. ەشقانداي كونكۋرستان قۇر قالمادىم.
بۇرىنعى كەزدە كونكۋرستار ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇراتىن. قازىرگى كەزدە دە بار، شاكىرتتەرىمدى جىبەرىپ تۇرامىن. ءبىراق تا، سول كونكۋرستاردىڭ اقساپ تۇرعان تۇسى بار.
- سىزدىڭشە، قاي تۇسى اقساپ تۇر؟
- ول كونكۋرستىڭ ادىلەتتى وتپەۋىندە. بۇل شاكىرتتەرىمىزدىڭ العان بەتىنەن تايدىرىپ، كوڭىلدەرىن قالدىرىپ جاتادى. نەگىزىندە، كونكۋرس ءادىل وتكەنى دۇرىس.
- سول كونكۋرستاردا كىمدەر تورەلىك ەتەدى؟
- ناقتى اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەسەكتە ۇلتتىق ونەرىمىزدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن اعا-اپالارىمىز وتىرادى. ءبىر كىسى عانا شەشپەيدى عوي، بىرنەشە ادام بولادى. تالانتتى بالالاردىڭ جولىن قاقپايلاپ جاتاتىن كەزدەرى بولادى. كوپكە توپىراق شاشۋعادا بولمايدى، ادىلەتتى تۇردە ءوتىپ، ۇيىمداستىرىلىپ جاتقاندارى دا بار. سول كونكۋرستاردان وق بويى وزىپ، شىنايى تالانت يەلەرى، دارىندى جاستار شىعىپ جاتىر.
- كوبىندە كەيبىر ءداستۇرلى انشىلەر: «ەسترادا انشىلەرى وڭاي جولمەن حالىققا تانىلىپ، ارزان انمەن اقشا تاۋىپ ءجۇر» دەيدى. ءسىز وسى پىكىرگە كەلىسەسىز بە؟
- تىڭدايتىنى بار، تىڭدامايتىنى دا بار. روزا باعلانوۆا، بيبىگۇل تولەگەنوۆا، نۇرجامال ۇسەنبايەۆا، مايرا مۇحامەد قىزى، كەيىنگى «مۋزارت» توبى، ەركىن نۇرجانوۆ، ايگۇل قوسانوۆا، قاراقات ءابىلدينا، گۇلميرا سارينا سىندى انشىلەرىمىزدىڭ اندەرى قانداي كەرەمەت. سولاردى تىڭدايمىن، ونەرلەرىنە باس ءيىپ، قۇرمەتپەن قارايمىن. قازىرگى ەستراداعا كەلگەن جاستار ادام تۇسىنبەيتىن اندەردى ايتىپ كەتەدى. اندەرىندە دە، نە بەينەبايانىندا ماعىنا جوق. شىنىن ايتۋ كەرەك، سولارعا قاراپ كەيدە قارنىم اشادى. تالانتىنا باس يەتىن جاستار بار ماسەلەن، ديماش قۇدايبەرگەنوۆ. الەمدىك دودودا قازاقستاننىڭ نامىسىن قورعادى. كەڭەس وداعى كەزىندە حۋدسوۆەت بولدى عوي. بىزگە سول ءۇردىستى جالعاستىرۋ كەرەك. تەلەديداردان تويدىڭ ءانى دە ايتىلىپ جاتىر، ۇساقتالىپ كەتتى. سول نارسەنى قولعا السا دەگەن وي بار.
- وتباسىڭىز جايىندا ءسوز قوزعاساق. وتباسىڭىزدا ونەرگە بەيىم ۇرپاق ءوسىپ كەلە مە؟
- وتباسىن قۇرعانمىن. جارىم ارايلىم، شىعىس قازاقستان وبلىسى اقجار اۋىلىنان. ارايلىمدا ونەردەن الشاق ەمەس، تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىن ءتامامداعان. قازىرگى تاڭدا، بالامەن ۇيدە وتىر. ەكى ۇلىم بار، ءابىلمانسۇر 4 جاستا، ابۋباكىر 1 جاستا. ونەر جولىن قۋادى ما، جوق باسقا سالانى تاڭدايدى ما، ۋاقىت كورسەتە جاتار. جالپى، اكە جولىن جالعايمىز دەسە قارسى ەمەسپىن.
- كوشەدە جۇرگەندە جۇرت ءسىزدى تانىپ، قولتاڭبا الىپ جاتادى ما؟ حالىقتىڭ ىقىلاسى قانداي؟
- ارينە، باياعىدا «سەگىز قىرلى»، «التىباقانعا» شىقتىڭدار عوي دەپ تانىپ جاتاتىنى بار. حالىق قوي وسىرەتىن دە، وشىرەتىن دە. سوندىقتان، حالىقتان اسپايسىز، ونەرىمىزدى باعالاپ وتىرعان حالقىمىزعا ريزامىز عوي.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان –
تاڭشولپان عازيز قىزى
