XXI عاسىر – جاڭا تەحنولوگيانىڭ زامانى. ادامزات ءۇشىن بار جاعداي جاسالعان: ۇيىنەن اتتاپ شىقپاي-اق، كىتاپحاناعا بارماي-اق كومپيۋتەر ارقىلى، ينتەرنەت ارقىلى كەرەكتى كىتابىن وقي الادى. بۇگىندە اتا-اجەلەرىمىز ساعىنىپ وتىراتىن وتكەن عاسىردا اقپارات الۋ، ەلدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتى ءبىلۋ قيىننىڭ قيىننىڭ ەدى، گازەت-جۋرنالدار شىققانىمەن ونى ءبىرى السا، ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەگەن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوبىنىڭ قالا ىشىندەگى قايناعان تىرشىلىكتەن تىپتەن حابارى بولماعان. ال بۇگىندە بار اقپارات ادامداردىڭ كوز الدىندا، ينتەرنەت دەگەن عاجايىپقا كىرەسىڭ دە، كەرەگىڭدى الاسىڭ. دەگەنمەن «اتا-اجەلەرىمىز سول زاماندى نەگە ساعىنادى ەكەن، بۇگىنگى زاماندا ءبارى دامىعان، كوز الدىڭدا، بار مۇمكىندىك جاسالعان، سول زاماننىڭ نەسى جاقسى ەدى؟» دەگەن ويعا دا كەلمەي قويمايسىڭ. كوز جەتكىزىپ كورەسىڭ دە، بار ماسەلەنىڭ ساپادا بولعانىن تۇسىنەسىڭ. سەبەبى ول كەزدە حالىقتىڭ جاعدايى ماڭىزدى ءرول اتقارعان، نە شىقسا دا، نە وندىرىلسە دە، حالىق ءۇشىن بولعان. ءتىپتى، ەلدە ورىن العان جاڭالىقتاردىڭ ءوزى حالىقتىڭ يكەمىنە وراي جازىلعان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەگەن زاماندا اقپاراتتىڭ قاي تىلدە شىققانى ماڭىزدى ەمەس ەدى. ماڭىزدىسى – سان ەمەس ساپا بولدى.
ال بۇگىندە سول اتا-اجەلەرىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىكتىڭ اسپانىنىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باقىتتى ۇرپاقپىز. الايدا قاريالارىمىز ساعىناتىن زاماننىڭ جانىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاعدايى الدە-قايدا تومەن بە دەپ قالارسىڭ؟ ادام ءۇشىن بار جاعداي جاسالعانى ارينە ەلەپ ايتارلىق ءجايت. الايدا ساپاعا كەلگەندە كوزىڭدى جۇماسىڭ دا قوياسىڭ.
بۇگىنگى قوزعاماق تاقىرىپتىڭ اۋقىمى كەڭ، جاڭا تەحنولوگيا جايىندا جازا بەرسەڭ، جىرى تاۋسىلماس. الايدا مەن حالىق ءۇشىن بەرىلىپ جاتقان اقپاراتقا توقتالىپ وتكەندى ءجون سانادىم. ءار ولكەنىڭ تۇرعىنى ءوز ءوڭىرىنىڭ جاڭالىعىنان حاباردار بولۋدى كوزدەيدى. ۇلكەندى-كىشىلى سايت-پورتالداردى ايتا بەرسەك، سان جەتپەس. سول سەبەپتى قازاقستانداعى وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سايتتارىنا توقتالدىم.
كەز-كەلگەن اكىمدىكتىڭ سايتىنا كىردىم دەلىك... نە كوردىم؟ مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتشاسى بولعاندىقتان، ءبىرىنشى تالاپ ەتەتىنىم – اقپاراتتىڭ قازاق تىلىندە شىعۋى. ءيا، شىعادى، وعان تالاسىم جوق. الايدا، كوپ جاعدايدا ءبىرىنشى ورىس تىلىندەگى اقپاراتتىڭ شىعاتىنىن كوزىمىز شالادى. ءوز انا تىلىمىزدەگى اقپاراتتىڭ شىعۋىن كۇتىپ وتىرامىز. ءسويتىپ، بىرنەشە مينۋتتان سوڭ قازاق ءتىلدى اقپارات شىعادى. نە كەرەك، تاعى كۇرسىنەمىز، سەبەبى ءماتىن قاتەگە تولى. كوڭىل اۋدارمايىن دەسەڭ دە بولمايدى، ول بىلدەي ءبىر اكىمدىكتىڭ سايتى ەمەس پە؟! «ساۋاتتى جازىلۋى ءتيىس قوي» دەيسىڭ ىشىڭنەن. ونى كورىپ بىتكەن سوڭ حالىق ءۇشىن تاعى قانداي قىزمەتتەر كورسەتىلىپ جاتقانىن بايقايسىڭ. تاعى كەمشىلىكتەردى كورەسىڭ. وسىلاردى ەسكەرە كەلىپ، ءارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كوردىم.
ءبىرنشى ماسەلە – ءتىل ماسەلەسى.
قازاق حالقى ءالى كۇنگە دەيىن كۇرەسىپ، سول كۇرەستەن جەڭىلىس تاۋىپ كەلە جاتقان ءبىر ماسەلە بار، ول – ءتىل. ياعني، قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قاتار ءجۇرۋى. بۇگىندە ءبىر-بىرىنسىز ءومىر سۇرە الماي كەلەدى. سەبەبى تاۋەلسىز قازاقستاندا بۇل ەكى ءتىلدىڭ ماڭىزى زور. ەكەۋى دە زاڭدىق تۇرعىدان قابىلدانىپ قويعان. مۇنى وزگەرتۋگە بيلىكتىڭ ازىرگە قاۋقارى جوق سەكىلدى. الايدا ەكى ءتىلدىڭ قاتار ءجۇرۋى مۇمكىن ەمەس، ءبىرى قاشان دا باسىم تۇرادى. ال تاۋەلسىز تۇعىرى بيىك قازاقستاندا باسىم تۇرعان ءتىل دەپ قازاق ءتىلىن اتايىن دەسەڭ، ءتىلىڭ بارمايدى. نە كەرەك، مويىنداۋعا ءتيىسپىز. جاڭا تەحنولوگيانى دا، قوعامدى دا، الەۋمەتتى دە جاۋلاعان ورىس ءتىلى. كەز كەلگەن ورتاعا بارساڭىز دا، قىزمەت ورىس تىلىندە كورسەتىلەدى، ينترەنەت رەسۋرستارىنداعى قىزمەت ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى. ينتەرنەتتى پايدالانۋ ءۇشىن وزىمىزگە قاجەتتى سايتتى اشقىمىز كەلەدى، ءبىرىنشى سايتتىڭ ورىس تىلىندەگى بەتى اشىلادى. ءيا، قازاق ءتىلى دەگەن تەتىكشەنى باسىپ، كەرەك اقپاراتىمىزدى ءوز انا تىلىمىزدە وقۋعا مۇمكىندىك الاتىنىمىز بەلگىلى. الايدا ورىس بەتىنىڭ ءبىرىنشى اشىلۋى ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنىڭ بيىك ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. ەلباسىمىز 2012 جىلعى جولداۋىندا بىلاي دەگەن: «تىلگە دەگەن كوزقاراس شىنداپ كەلگەندە ەلگە دەگەن كوزقاراس ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان وعان بەي-جاي قاراي المايمىز. قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ، شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە ەلىمىزدى «قازاق مەملەكەتى» دەپ اتايتىن بولامىز»، دەدى 2012 جىلى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا. سودان بەرى 5 جىل ءوتتى. بۇگىندە «قازاق مەملەكەتى» دەگەن اتاۋعا لايىقپىز با؟ مەن جاۋاپ بەرە المادىم... سىزدەر شە؟..
ءيا، اراعا تاعى 5 جىل سالساق، ءبارى قالپىنا كەلەر دەپ ءوز-وزىمىزدى سابىرعا شاقىرامىز. الايدا بۇگىنگى قوعامنىڭ بەينەسىنە قارايسىڭ دا، كۇرسىنەسىڭ. ءوزىم باسىن اشقان وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سايتتارىنا نازار سالايىق. وڭتۇستىك قازاقستان مەن شىعىس قازاقستان وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سايتتارىن اشساق، ءبىرىنشى بولىپ ورىسشا بەتىن كوزىمىز شالادى. تەك «قازاق» دەگەن تەتىكشەنى باسۋ ارقىلى قازاق ءتىلدى جاڭالىقتارعا وتە الاسىز. نەگە قازاق تىلىندەگى، ءوز انا تىلىمىزدەگى، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تىلىندەگى اقپاراتتى ءبىرىنشى بولىپ اشپاسقا، نەگە قازاق تىلىندەگى اقپاراتتى ءبىرىنشى بولىپ شىعارماسقا؟!
بيلىكتىڭ رەسمي سايتتارىنداعى پاراقشالارىنىڭ ءبىرىنشى بولىپ ورىس تىلىندەگى اقپارات اشىلىپ تۇرعاندا، وزگە پورتالداردىڭ ءحالى جايىندا ۇندەمەسەم دە بولادى.
بۇدان وزگە مينيسترلىكتەردىڭ سايتتارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ورىس تىلىندەگى پاراقشاسى اشىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. مەن ورىس تىلىندەگى پاراقشا مۇلدەم بولماۋى ءتيىس دەگەن ويداعى اداممىن. رەسمي ءتىل بولعاندىقتان، ونىڭ ۇستىنە كوپ ۇلتتى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان، اقپاراتتىڭ ورىس تىلىندە دە بەرىلۋى زاڭدى شىعار. الايدا ەكىنشى كەزەككە قويعانىمىزدان ەشكىم جولىمىزدى بوگەمەس. حالىقتىڭ كوبى دەرلىك جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن. ەگەر ءوز ەلىمىزدە قازاق تىلىندە اقپارات ءجيى تارالىپ، قازاق ءتىلى قاشان دا باسىم تۇرسا، ءتىپتى قازاقتىڭ ءبىر ءسوزىن دە بىلمەيتىن قازاقستاندىق كارىستىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە تالپىنار ما ەدى، كىم ءبىلسىن؟!
ەكىنشى ماسەلە – ساپا جونىندە بولماق. بۇگىندە كەز كەلگەن سالاعا بىلىكتى، ءوز ىسىنە ۇقىپتى، العىر مامان قاجەت-اق. قاي سالا بولماسىن، ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىمدى مامان ىزدەيدى. الايدا وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سايتتارىنا قاتىستى ەمەس سەكىلدى. نەگە دەيسىز بە؟ حالىققا كەرەكتى اقپارات جەتكىزۋ بارىسىندا قاتەگە تۇنىپ تۇرعان جاڭالىقتى جەتكىزگەن باسپا ءسوز حاتشىسى كىم ءۇشىن جۇمىس ىستەپ ءجۇر؟ مىسالدان باستايىق:
بۇل الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانعان اقپارات. جاڭا اۋلا الاڭدارى سالىنعانى كوڭىل قۋانتادى، بالالار ءۇشىن سالىنعان سپورت الاڭدارى ءتىپتى كەرەمەت بولدى. الايدا مەن بۇل جەردەن «باستىسى جاڭالىقتى ايتسام بولدى، جەتكىزسەم بولدى» دەگەن تۇسىنىكتى عانا كورىپ تۇرمىن. ساپالى جازىلعان ءماتىن جوق. كىشكەنتاي عانا ءماتىننىڭ وزىندە 5 قاتە كەتكەن. ساۋاتتى مامان جازعان اقپاراتقا ۇقساتا المادىم.
بۇگىنگى تاڭدا كوبى ينەترنەتكە تاۋەلدى بولعاندىقتان سايتتاردان العان اقپاراتتارعا قاراپ يكەمەدەلەدى، ساۋات اشادى. ال الگىندەي قاتەلەر كوزگە ورەسكەل كورىنەدى. بيلىكتىڭ رەسمي پاراقشالارىندا ءدال وسى سىندى قاتەلەر كەزدەسىپ جاتقاندا، وزگە اقپاراتتىق اگەنتتىكتەر جايىندا ءسوز قوزعاۋدىڭ دا كەرەگى شامالى.
ءۇشىنشى ماسەلە، الگى وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سايتتارى شىن مانىندە حالىق ءۇشىن قىزمەت كورسەتە مە؟ قاراپايىم حالىق كۇن سايىن، ءتىپتى ساعات سايىن ەلدەگى، وڭىردەگى اقپاراتتاردى ءبىلىپ وتىرۋعا نيەتتەنەدى. سول ءۇشىن دە كەرەكتى اقپاراتىن سايتتاردان ىزدەيدى، جاڭالىقتارىن سول جەردەن وقيدى. ال وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سايتتارى حالقىنا كەرەك جاڭالىعىن كۇن ساناپ بەرىپ تۇرۋعا مىندەتتى ەدى. الايدا ول جاعىنان دا تاسادان قالىپ كەتىپ جاتىر.
نازارلارىڭىزعا ەكى وبلىستىڭ رەسمي سايتتارىن ۇسىنامىز. بايقاعانىمىز جاڭالىقتار كۇن ارا شىقپايدى. ارادا ەكى-ۇش كۇن وتسە دە، اقپارات سالىنباعان. سوندا اكىمدىك كىم ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ حالىق كەرەگىن وزگە سايتتاردان وقىپ الادى دەۋلەرىڭىز دە مۇمكىن، ال سوندا مۇنداي سايتتاردىڭ قاجەتى قانشا؟ كەرەكتى اقپارات سالىنباسا، سايتتى جۇرگىزىپ وتىرعان باسپا ءسوز حاتشىسىنا كەتكەن اقشا ايدالاعا ۇشقانمەن تەڭ ەمەس پە؟ الدە وبلىستاردا ەلگە ايتارلىقتاي جاڭالىق مۇلدەم بولماي قالدى ما؟ ءوز باسىم مۇنىڭ سەبەبىن حالىق ءۇشىن ەمەس، ءوزى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ وتىرعان ادامنىڭ ىسىنە بالار ەم. سەبەبى ونى حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى الاڭداتپايدى.
الگى سايتتاردىڭ حالىق ءۇشىن پايدالى تۇسى دەپ «اكىمگە سۇراق» دەگەن ءبولىمىن ايتار ەدىم. وبلىس تۇرعىندارى وزدەرىن مازالاعان كەز كەلگەن سۇراقتارىن اكىمگە قويا الادى. ياعني، سايتتا سولاي دەلىنگەن. الايدا جاۋاپ قانشا ۋاقىتتا كەلەدى، بەلگىسىز. ال سىرتتا جاۋاپ كۇتىپ، قينالىپ وتىرعان حالىق قانشاما. جالپى، سۇراق تىكەلەي اكىمگە بارا ما، مەنى مازالايتىنى سول...
وبلىس اكىمدىكتەرىنەن وزگە، حالىق ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتتىك سايتتار، بيلىكتىڭ سايتتارىنىڭ قاتارى كوپ. الايدا كوبىسىنىڭ سايت دەگەن ات عانا بار. ال سول سايتتى جۇرگىزىپ وتىرعان ماماننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قايدا قالدى؟ قاراپايىم حالىقتىڭ بار ءۇمىتى ءتورتىنشى بيلىكتە. ءتورتىنشى بيلىكتىڭ مىندەتى – حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن اقپارات تاراتۋ، تاراتقان اقپاراتى ارقىلى حالىققا پايداسىن تيگىزۋ. ياعني، حالىق پەن ءتورتىنشى بيلىك قاشان دا تىعىز بايلانىستا بولۋى ءتيىس.
وتكەن زاماندا ءتىلشى دە اقپاراتتى ساپالى جەتكىزە ءبىلدى، ونى قابىلداعان حالىقتىڭ دا جانى تىنىش بولدى. سەبەبى مامان ءار ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن. ياعني، حالىق پەن ءتورتىنشى بيلىكتىڭ اراسىنداعى تۇسىنىستىكتىڭ دارەجەسى جوعارى دەڭگەيدە بولدى.
ال بۇگىندە كەرەكسىز اقپاراتىن تاراتۋمەن قويماي، ول اقپاراتى قاتەگە تۇنىپ تۇرسا، ونى كۇندەلىكتى باقىلاپ وتىرعان حالىقتىڭ باق-قا دەگەن سەنىمىنىڭ وشپەسىنە كىم كەپىل؟!
قامشىگەر: گۇلىم جاقان
