شىلدە ايىندا قازاقستاننىڭ 18 ميلليونىنشى تۇرعىنى دۇنيەگە كەلدى. 2020 جىلعا دەيىن قازاقستاندىقتار سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋ ماقساتىنا ءبىر تابان بولسا دا جاقىندادىق. ەگەر كوپ بالالى وتباسىلارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن جاردەماقى مەن جاس وتباسىلارعا، سونىمەن قاتار دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر بالانىڭ كۇتىمىنە ارنالعان جاردەماقى مولشەرى ءوسىپ، جاعداي جاسالسا بالكىم تۋۋ دەڭگەيى بۇدان جوعارى كورسەتكىشتى كورسەتەرمە ەدى، كىم ءبىلسىن؟ دەسەك تە بال اشپاي ناقتى سيفرلارعا سۇيەنسەك.
قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءتۇرلى سىياقىلار، جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. دەسەك تە كۇنىن ارەڭ كورىپ جۇرگەن كوپ بالالى وتباسىلار بارشىلىق. ونىڭ ىشىندە ۇلكەن وتباسىن اسىراپ وتىرعان جالعىز باستى انالار مەن اكەلەر دە بار. ولارعا قالتالى ازاماتتاردىڭ كومەك قولىن سوزىپ جۇرگەن جاعدايلار دا از ەمەس. دەگەنمەن، ءبىر ايلىق ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ نەمەسە بالالارىنا ءبىر قىسقا جىلى كيىم ساتىپ الىپ بەرگەننەن جاعداي تۇزەلمەيتىنى انىق. بۇل ىشتەن عانا ەمەس، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋى قاجەت.
«قازاق كوبەيۋ كەرەك!» دەپ ءار بۇرىشتا ۇرانداتامىز. وسى كەزدە جاڭا وتباسىن قۇرعان جاس وتباسىلار قازاقستاندا كوپ بالالى بولاعىنىمىزبەن، ولاردىڭ بارلىعىن بىردەي قاجەتتىمەن قامتاماسىز ەتە الامىز با؟ ساپالى ءبىلىم، سەنىمدى مەديسينالىق كومەك بەرە الامىز با دەگەن سەكىلدى سۇراقتار مازالايدى. Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى قازاقستاندا بالا اسىراۋدىڭ ماشاقاتى قانداي، مەملەكەت تاراپىنان قانداي جاعدايلار جاسالعانىن جانە ول قازاقستاندىق وتباسىلار ءۇشىن جاقسى ءومىر سۇرۋگە كومەگىن تيگىزە الا ما دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستى.
بالا كۇتىمىنە بەرىلەتىن جاردەماقى
2017 جىلدىڭ باسىندا-اق بيۋدجەتپەن بازالىق كورسەتكىشتەر بەكىتىلىپ قويعان. سوعان ساي، ءبىرىنشى بالاعا – 13070 تەڭگە، ەكىنشى بالاعا – 15452 تەڭگە، ءۇشىنشى بالاعا – 17812 تەڭگە، ال ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالاعا 20195 تەڭگە تولەنەدى. ال ەگەر ەگىز بالا دۇنيەگە كەلسە، ولاردىڭ ءار قايسىسىنا جەكە-جەكە جاردەماقى قاراسىتىرىلعان.
ايەلدەر بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەكرەتتىك دەمالىسقا كەتەتىندىكتەن، مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى اي سايىن انالاردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ 40%-ن تولەپ وتىرادى.
ال مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ جاعدايى وزگەرەك. ولارعا تاعايىندالعان جاردەماقى مولشەرى 25682 تەڭگە. بۇل قارجى وتباسىنىڭ كىرىسىنە بايلانىستى ەمەس. ياعني وتباسىنداعى كىرىس مولشەرى قانشا بولسا دا اتالعان سوممانى الۋعا قۇقىلى.
بۇل رەتتە بالالاردىڭ مۇگەدەكتىك توبىنا قاتىستى دا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى ءارتۇرلى بولاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.
مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جاردەماقى ءبىر بالا كۇتىمىنە جەتكىلىكتى مە؟
مۇناي باعاسىنىڭ ءتۇسۋى، ديەۆالۆاسيا، ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىق، داعدارىس سايىپ كەلگەندە جاپپاي قىسقارتۋ مەن قىمباتشىلىققا سوعاتىنى بەلگىلى. وسىنداي نارىق زامانى مەن قىمباتشىلىق جايلاعان ۋاقىتتا بالاعا قاجەتتىنىڭ بارلىعىن ساتىپ الۋ قالتاعا اۋىرلىق ەتەدى.
دۇنيەگە كەلگەن بالالارعا كەتەتىن شىعىندى ورتاشا ەسەپپەن ەسەپتەپ كورەيىك.
- جورگەك – سانىنا بايلانىستى باعاسى 3000-7000 اراسىندا.
- ەگەر انا ءسۇتى ازدىق ەتسە قوسىمشا بەرىلەتىن تاماق تاعى بار. جاساندى ءسۇت. قۇرامىنا بايلانىستى باعاسى 1000 – 20 000 دەيىن بارادى. ەشكىنى سۇتىندە بار دارۋمەندەرمەن بايىتىلعاندارى تىپتەن قىمبات.
- مەديسينالىق تەكسەرۋ – تىركەۋى بارلار تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جەرگىلىكتى ەمحانادا اقىسىز تەكسەرىلەدى. اۋرۋحاناعا جاتۋ قاجەت بولعاندا جولداماڭىز بولسا اۋرۋحاناعا جاتىپ ەمدەلۋ تەگىن.
باسقا دا شىعىنداردى ەسەپتەمەگەندە جەرگوك پەن قوسىمشا تاماققا ورتا ەسەپپەن 20 000 تەڭگە كەتەدى. ال مەملەكەتتەن ءبىر بالاعا بەرىلەتىن 13 مىڭ تەڭگە تەك جورگەككە جەتەدى ەكەن.
بالا وسەدى. ونىمەن قوسا وعان كەتەتىن شىعىن دا ارتادى. ءاربىر اتا-انا باۋىر ەتى بالاسىنا ەڭ جاقسىسىن ۇسىنۋعا تىرىسادى. ساپالى ويىنشىق، قىمبات كيىم، ساياباققا اپارۋ سەكىلدى قىدىرتۋى تاعى بار.
ءقازىر ويىنشىققا ليسەنزياسى بار، دەنساۋلىعىنا ەش زيانىن تيگىزبەيدى دەگەن ساپالى ويىنشىقتاردىڭ باعاسى – 1000 تەڭگەدەن باستالىپ كەرەك دەسەڭىز 100 مىڭعا دەيىن جەتىپ ارى قاراي اسپانداپ كەتە بەرەدى.
بالاڭىزعا قاراپايىم كولىكتى الىپ بەرەسىز بە، الدە پۋلتپەن باسقارىلاتىن، ۇلكەندەردىڭ جۇرگىزەتىن كولىگىنەن از عانا ايىرماشىلىعى بار ويىنشىقتى ساتىپ الاسىز با ونى قالتاڭىزعا قاراپ شەشەسىز.
كيىم-كەشەك باعاسى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. بالالارعا ارنالعان كيىمدەر ولشەمى كىشكەنتاي بولسا دا، قۇنى قوماقتى. بالاڭىزدى باستان اياق كيىندىرۋ ءۇشىن قالتاڭىزدا كەمىندە 50 مىڭ تەڭگەڭىز بولۋ كەرەك. اسىرەسە مەكتەپكە بارار كەزدە تەك كيىم ساتىپ الۋمەن شەكتەلمەي، وعان قوسىمشا كەڭسە تاۋارلارى، پورتفەلىڭىزدى تاعى قوسىڭىز.
ارىگە بارماي بالانىڭ بالاباقشاعا بەرۋ اقىسىن الايىق. بۇل ۋاقىتقا دەيىن بالاعا بەرىلەتىن جورگەكپۇل دا توقتايدى. ەكى جاقتاپ جۇمىس ىستەپ بالالارىن اسىراۋدى ماقسات تۇتقان وتباسىلىق جۇپ بالاسىن بالاباقشاعا بەرەدى. ونداعى ورتاشا باعا بالانىڭ جاسىنا بايلانىستى 25 مىڭ تەڭگەدەن باستاۋ الادى.
تىزبەكتەي بەرسەڭ كوپ. دەسەك تە، ەڭ ماڭىزدى جانە كوزگە كورىنەتىن شىعىندار دا وسىلار. مۇنىڭ بارلىعى تەك ءبىر بالاعا عانا كەتەتىن شىعىن.
ال كوپ بالالى وتباسىلار ۇيدەگى ۇلكەنىنىڭ كيگەن كيىمىن توزدىرىپ، ويناعان ويىنشىعى ءبۇتىن جەتسە سونى مىسە تۇتادى.
ءار ادام بالانى ەڭ الدىمەن ءوزى ءۇشىن دۇنيەگە الىپ كەلەتىن انىق. ونى تاربيەلەپ، قاتارعا قوسىپ، اسىراۋ ءار اتا-انانىڭ باستى بورىشى. سول ءۇشىن ول ايانباي ەڭبەك ەتەدى، ءوزى تويا جەمەسە دە قولىنداعى بار ءدامدىسىن بالاسىنىڭ اۋزىنا توسادى، ءوزى 5 جىل بۇرىنعى توزىعى جەتكەن كيىممەن جۇرسە دە باۋىر ەتى بالاسىنا سوڭعى ۇلگىدەگى ءساندى كيىم الىپ بەرۋگە تىرىسادى. ءقازىر قاتارىنان قالماۋى ءۇشىن قىمبات ۇيالى تەلەفوندارىن دا ۇستاتىپ قويدى.
وسىنداي جارقىراعان زاماندا بالاڭىزدى قاجەتتىمەن دە، قاجەتسىزبەن دە كومكەرىپ قويا الاسىز. وعان ءبىرىنىڭ جاعدايى كەلسە، ەندى ءبىرىنىڭ مۇرشاسى بولا بەرمەيدى. قازاقستانداعى ورتاشا جالاقى 100 مىڭ تەڭگەگە جەتپەيدى. باسپانا بولماعان جاعدايدا پاتەراقى، ازىق-تۇلىك، جول اقىسىنا كەتەتىن شىعىندار دا ءبىراز وتباسىن قىسپاققا الىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
«بالاڭا كەتكەن قارجىنى شىعىن دەۋ كۇنا، ىشتەن شىققان بالانىڭ قۋانىشى مەن باقىتى ءۇشىن جۇمسالعان قولدىڭ كىرى نە ءتايىرى»، - دەسەك تە الەۋمەتتىك جاعداي، قارجىلىق قيىندىق بار.
«جاعدايىڭ بولماسا بالانى نە ءۇشىن الىپ كەلەسىڭدەر؟ ال بالانى دۇنيەگە الىپ كەلگەن ەكەنسىڭ، مەملەكەتكە مىندەت قىلماي ءوزىڭ ب ا ق» دەيتىندەر دە تابىلادى. دۇرىس-اق. الايدا دەموگرافيا سياقتى اۋقىمدى ماسەلەنى جەكەلەگەن وتباسى بولىپ ەمەس، ۇيىمداسقان، جاقسى ويلاستىرىلعان ستراتەگيا ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن ەستەن شىعارمايىق. اتا-انا ونسىز دا شاماسى كەلگەنشە ۇكىمەت كومەكتەسسە دە، كومەك قولىن سوزباسا دا ءوز بالاسىن ءوزى باعاتىنى انىق. الايدا ەكىنشى قۇرىلعان جاڭا وتباسى سونداي ماشاقاتتى كورە تۇرا كوپ بالالى بولۋعا جۇرەگى داۋالايدى ما ەكەن؟
ءبىر ۇزىك سىر
تاريحقا ۇڭىلسەك قازاق حالقى تالاي ناۋبەتتەردى باستان وتكەردى. سوعىستى دا، قولدان جاسالعان اشارشىلىقتى دا، ءتۇرلى ريەۆوليۋسيانى. وسىنداي قيىن قىستاۋ زاماندا كوپتەگەن قارا كوز قازاق قازا بولدى. ميلليونداعان قانداسىمىز قىرىلدى.
ءقازىر ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى الىپ، تارىداي شاشىلعان قازاقتى تاريحي وتانىنا ورالۋىنا جاعداي جاساپ جاتىرمىز.
كوپ بالالى وتباسىلارعا ءتۇرلى قارجى تۇرىندەگى سىياقىلار قاراسىتىرىلىپ، جاس وتباسىلارعا جەرگوكپۇل بەكىتىلدى. وسىلايشا شىتىناعان قازاقستاننىڭ دەموگرافيا ماسەلەسىن قولىمىزدان كەلگەنشە جاماپ، قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ باعىپ جاتىرمىز.
اتا-بابامىزدىڭ بىلەگىنىڭ كۇشىمەن نايزانىڭ ۇشىمەن ساقتاپ قالعان كەڭ بايتاق جەرىندە وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا 17 ميلليون حالىق تۇردى. الەمدەگى جەر كولەمى بويىنشا 9-شى ورىندى الاتىن قازاقستان سەكىلدى ەل ءۇشىن بۇل تومەن كورسەتكىش. سوندىقتان سىرتتان كەلەتىن ءقاۋىپ تە كۇشتى ەدى.
بارلىعىن سارالاي كەلە قارا كوز قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋ الدىڭعى شەپتەگى باستى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. دەموگرافيانى كوتەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى جول مەن ادىستەر بار. ونىڭ ءبىر سارا جولى – دۇنيەگە كوپتەپ بالا الىپ كەلۋ. بولاشاقتا قازاقستاندى جاڭا، جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەتىن تاعى ءبىر قازاقستاندىققا دۇنيە ەسىگىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. قازاقستىڭ كەڭ-بايتاق دارحان دالاسىن قورعاپ، كەلەر ۇرپاققا ميراس رەتىندە جەتكىزەتىن قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋ ارقىلى كۇشتى بىرىكتىرۋ. سول ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق بالاسىنىڭ اش، جالاڭاش قالماسىنا، ساپالى ءبىلىم الىپ، قاجەتتى مەديسينالىق كومەك كورسەتىلەتىنىنە سەنىمدى بولاتىن جاعدايعا جەتۋ جولىندا جاسالىپ جاتقان قادامداردىڭ كەم-كەتىگى تەزىرەك بىتەلىپ، تۇزەلسە دەگەن نيەت بىلدىرەمىز.
اسەم المۇحانبەت
