رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين يوشكار-ولاداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ورىس ءتىلىنىڭ رەسەيدەگى ماڭىزى جونىندە ايتىپ وتكەن. ونىڭ سوزىنشە، مەملەكەتتە ورىس ءتىلىن ەشقانداي تىلمەن الماستىرۋعا بولمايدى، سەبەبى ول ءدۇيىم حالىق ءۇشىن، رەسەيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەز كەلگەن ۇلت وكىلى ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل سانالادى.
«ورىس ءتىلى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىز. حالىقارالىق قاتىناستار ءتىلى. ونى ەشقانداي تىلمەن الماستىرۋعا بولمايدى»، - دەپ مالىمدەدى رەسەي باسشىسى.
سونداي-اق، وقىتۋ ورتالىقتارىنداعى ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋى مەن ساپاسىنىڭ تومەندەمەۋىن ەرەكشە قاداعالايتىنىن تىلگە تيەك ەتىپتى.
وقيسىڭ دا، ريزا بولاسىڭ. ءسويتىپ، ءوز ەلىڭدەگى ءتىل ماسەلەسىمەن سالىستىراسىڭ. ءتىپتى، سالىسىتىرىپ ويلانىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى دە جوق. تاۋەلسىز ەلدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ حال-احۋالى ايدان انىق، ءبارى كوز الدىڭدا. سولىپ بارادى دەگەن ويدان اۋلاقپىز، سولمايدى، وركەندەسىن، ءوسسىن. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ ءدال بۇگىنگى تاڭداعى جاعدايى كوڭىلگە جاعا قويمايدى.
اتا-بابالارىمىز بىرنەشە عاسىر اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىز قولىمىزدا. تۇعىرى بيىك. انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلدى، سوناۋ عاسىرلاردان قازاق حالقىنىڭ بويىنا دارىپتەلگەن سالت-داستۇرلەرىمىز دە ساقتالعان. شۇكىرىلىك ەتەسىڭ. الايدا قولدا باردىڭ ءقادىرىن تۇسىنبەي جاتاتىن كەزدەردىڭ بولاتىنىنا ناليسىڭ.
تاۋەلسىزدىك، ەركىندىك، ءدىن، ءدىل، ءسالت-داستۇر – مۇنىڭ ءبارى ءبىر بيىكتىڭ اينالاسىنا جينالعاندار. ول بيىگىمىز قۇلاسا، ءبارى قۇلايدى. جان-جاققا شاشىلىپ، كەي ەلدەرگە ساتىلىپ، كەيبىرىنە تەگىننەن تەگىن بەرىلىپ، «ۇلت» دەگەن دۇنيە جويىلادى. ال وسىنىڭ ءبارىن ءبىر ۇيىرگە جيناپ، باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ول «بيىك» – ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى ەمەس پە؟ ۇلتتاردى بىر-بىرىنەن اجىراتاتىن دا ءتىل، مەملەكەتتىكتى تانىتاتىن دا ءتىل. سونداي-اق، سول ءتىلدى وسىرەتىن حالىق، وشىرەتىن دە حالىق.
ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى قانداي؟ جاسىراتىنى جوق، ەلدە ەكى ءتىل قاتار جۇرەدى: قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلى. ءبىرى مەملەكەتتىك ءتىل بولسا، ەكىنشىسى رەسمي ءتىل سانالادى. زاڭدىق تۇرعىدان سولاي دەپ قابىلدانىپ قويعان، حالىق سولاي قابىلدادى. ەكى ءتىلدى قاتار قولدانىپ كەلەدى، ويىن بىرىمەن جەتكىزە الماسا، ەكىنشىسى كومەككە دايىن تۇرادى. الايدا ءبىر مەملەكەتتە ەكى ءتىلدىڭ قاتار ءجۇرۋى مۇمكىن ەمەس قوي، ءبىرى قاشان دا باسىم تۇرادى. ءبىزدىڭ ەلدە قازاق ءتىلى ورىس تىلىنەن باسىم با؟ ءسىز قالاي ويلايسىز؟.. ودان قالسا، ۇشتىلدىلىك دەگەن جۇيەگە ويىسپاقپىز. ارينە، وڭتايلى جاقتارىن دا الىپ قاراعان ءجون. ەكى ءتىلدى، ءۇش ءتىلدى مەڭگەرىپ جاتقان ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى دەپ قۋانۋعا بولار. دەي تۇرعانمەن، ءبىرىنىڭ باسىمدىلىعى جونىندە دە ۇمىتپاعان ءجون. قاراپايىم مىسال: قازاق بولىپ بالاڭدى ورىس سىنىبىنا بەرسەڭ، بالاڭ سول ءتىلدىڭ ىرقىنا ەرىپ كەتەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ورىسشا ويلايتىن بولادى، ويىن ورىس تىلىندە جەتكىزۋگە ۇيرەنىسەدى دە، قازاق ءتىلى ساناسىنان الشاقتاي باستايدى. ءسويتىپ، ول ءوز بالاسىن ورىسشا تاربيەلەيدى. ءبىر عانا بالاڭدى ورىس سىنىبىنا بەرەمىن دەپ، ۇرپاعىڭنىڭ قازاق تىلىنەن قالاي الشاقتاپ قالعانىن ءوزىڭ دە بايقاماي قالاسىڭ.
كۇنى كەشە «بالاسىن ورىس مەكتەبىنە بەرگەندەرگە جانىم اشيدى» دەپ اشىنىپ جازعان قازاق ازاماتىن سوتقا بەرۋ ءۇشىن ءوز وتانداستارى قول جينادى ەمەس پە؟ «ەل بولامىز، قازاقستاندا تۇرامىز، ۇرپاعىمىزدى تاربيەلەيمىز دەگەن ادامدار بالالارىن قازاق مەكتەبىنە، قازاق بالاباقشالارىنا بەرىپ جاتىر»، - دەگەن ەلباسىنىڭ ءسوزىن مىسالعا الا وتىرىپ ءوز پىكىرىن جازعان اياتجان احمەتجان ۇلى قازاق باۋىرلارىنان بالالارىن جاي عانا قازاق مەكتەبىنە بەرۋدى سۇراعان ەدى. الايدا ورىسقۇلدارىمىزدىڭ كوڭىلىنە جاقپاي قالعان بولۋ كەرەك، سوتقا بەرۋگە دەيىن بارعان. ەلدەگى مەملەكەتتىك تىلدەن وزگە ءتىلدىڭ باسىمىدىعىن كورسەتەتىن بىردەن ءبىر مىسال وسى ەمەس پە؟
ال قازاق حالقى قاي كەزدە ءوز بالاسىن قازاق مەكتەبىنە، قازاق بالاباقشاسىنا بەرەدى؟ مەندە ءبىر جاۋاپ: بيلىك جۇيەسى تۇگەل قازاق تىلىنە كوشكەندە! جوعارىدا وتىرعان قانشاما دوكەيلەردىڭ ءتىل جاعدايىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى، قازاق تىلىنەن حابارى جوقتار دا ءجۇر، ءبىر پاراققا قازاق ءتىلدى ءماتىندى كوشىرىپ الىپ ەجەلەپ وقىپ شىعاتىندارى دا جەتەدى.
رەسەي باسشىسىن مىسالعا كەلتىرگەنىم، رەسەيدە ءتىلدى بەرىك ۇستانۋ بيلىكتەن باستاۋ العان. بيلىك پەن حالىق بىر-بىرىنە باعىنىشتى، ءبىرىنىڭ ايتقانىن ەكىنشىسى بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس. ونىڭ قاي ۇلت ەكەنى ماڭىزدى ەمەس. «الدىڭعى اربا قايدا باستاسا، سوڭعى اربا سوندا» جۇرمەۋشى مە ەدى؟! رەسەي حالقى بيلىكتىڭ ىرقىنا ەرىپ، وزدەرى مەملەكەتتىك ءتىل سانايتىن ورىس تىلىمەن قارىم-قاتىناس جاسايدى. كەز كەلگەن قىزمەت ورىس تىلىندە كورسەتىلەدى.
ءبىزدىڭ باسشىنىڭ ءبىر-اق اۋىز ءسوزى بولسا، شىركىن... «تەك قانا قازاقشا سويلەيمىز» دەگەن... ءبارى باسقاشا بولار ما ەدى؟! اتا-انا بالاسىن قازاق بالاباقشاسىنا بەرىپ، بولاشاعىنا الاڭداماس ەدى. كەز كەلگەن قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا حابارلاسقاندا تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنان: «قايىرلى كۇن! سىزگە قانداي كومەگىم قاجەت؟» دەگەن داۋىستى ەستيتىن بە ەدىك؟! ءبىر-اق اۋىز ءسوز...
گۇلىم جاقان
