ءدال ءبىر اپتادان كەيىن، ياعني 1 تامىزدان باستاپ قوعامدىق كولىكتەردەگى جول ءجۇرۋ اقىسى 150 تەڭگە بولماق. مۇنداي ءادىس ارقىلى اكىمدىك الماتى جۇرتشىلىعىن «وڭاي» كارتاسىن جاپپاي ساتىپ الۋعا «ماجبۇرلەمەك». ال وڭايى بار جولاۋشى ادەتتەگىنشە 80 تەڭگەمەن قاتىنايتىن بولادى.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن 50 تەڭگە بولعان جول اقىسى 3 ەسەگە ءبىراق كوبەيدى. 50-دەن 80 تەڭگەگە قىمباتتاعاندا الماتىنىڭ قوعامدىق كولىكپەن قاتىنايتىن تۇرعىندارى نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ، جول اقىسىنىڭ تىم قىمبات ەكەنىن جارىسا ايتقان بولاتىن. الايدا بەنزين باعاسى قىمباتتاعانىن سىلتاۋ ەتكەن اكىمدىك حالىقتى بارىنشا سابىرعا شاقىرىپ باقتى. نە كەرەك، ۇيرەنىسىپ تە كەتتىك. ءبىر كۇندىك ءارى بەرگى جولىمىز ءۇشىن قالتامىزعا كەم دەگەندە 200 تەڭگە سالىپ الىپ جۇردىك، ال دىتتەگەن جەرلەرىنە جەتۋ ءۇشىن ءبىر ايالدامادان ءتۇسىپ قالىپ، كەلەسى اۆتوبۋسقا تاعى مىنەتىندەر ءبىر كۇندە 500 تەڭگەگە دەيىن اقشاسىن قۇرتاتىن. ودان قالسا تۇسكى اسى بار. سونداعىسى ءبىر ايدا 50-60 مىڭ جالاقىسىنىڭ 30 مىڭى جاي عانا جۇمىسىنا بارىپ كەلۋگە كەتىپ ءجۇردى.
ەندى، مىنە، 150 تەڭگە دەگەن اقپارات تارالدى. وسىعان بايلانىستى «الماتى قالالىق جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ كاسىپورىندارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ءسابيت امانبايەۆ الماتى ارناسىنىڭ تىلشىسىنە بىلاي دەگەن ەدى: «ديفف تاريف دەگەنىمىز 150 تەڭگە، ول جاي ءبىر كەز-كەلگەن سان. ول 200 بولۋى مۇمكىن ەدى جاي ىنتالاندىرۋ ءۇشىن. ال، جالپى ءبىزدىڭ ەسەبىمىز 149 جارىمنىڭ ىشىنە كىرەتىنى - ونىڭ ىشىندەگى جانارمايى بار، 30 پايىزى جالاقى، كولىك جاڭارتۋى. ۇكىمەتپەن بەكىتىلگەن مەتوديكاسى بار ءوزىنىڭ، سول بويىنشا دايىندالعان ەسەپ. اكىمشىلىكتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا، تۇسكەن 150 تەڭگەدەن جۇرگۋزىشىنى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 50 تەڭگەسى جۇرگىزۋشىگە بەرىلەدى. سونىمەن، ونىڭ جالاقىسى كوتەرىلەتىن بولادى».
بىرىنشىدەن، جانارماي باعاسىن ايتىپتى. نەشە جىلدان بەرى جانارماي باعاسى قارقىندى ءوسىپ كەلەدى، ءتىپتى توقتار ءتۇرى جوق. وسى جىلدىڭ وزىندە اقپاندا ەكى رەت كوتەرىلدى، ناۋرىزدا تاعى ءبىر كوتەرىلىپ الدى. نەسى بار؟ ەلىمىزدىڭ شەت مەملەكەتتەرگە قارىزى شاش ەتەكتەن. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن مودەرنيزاسيالاۋ دا قارىز اقشاعا جۇرگىزىلىپ جاتىر، كەيىن ولاردى ۇستەمە پايىزبەن قايتاراۋعا تۋرا كەلەدى ەمەس پە؟ ونسىز دا قارىزى بەلىنەن اسقاندا، ونى قالاي قايتارماق؟ ارينە، اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەر ارقىلى الۋدى كوزدەيدى. ال اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى جولاۋشىلاردى پايدالانادى. مۇنايعا باي قازاقستاندا جانارماي باعاسى بويىنشا قيىندىقتاردىڭ جىل ساناپ ارتۋى توقتار ەمەس، ءتىپتى كۇلكىلى. ونىڭ ۇستىنە، قوعامدىق كولىكتەردەگى جول اقىسىنىڭ 150 تەڭگەگە كوتەرىلگەنىن بىلگەن تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى جولاۋشىلاردى ەندىگى 500 تەڭگەگە تاسىمالداۋىن دا دوعاراتىن شىعار، بالكىم. اسىعىپ تۇرعاندا، تاكسي ۇستاۋدى ءجون كورەتىن حالىق دىتتەگەن جەرىنە جەتۋ ءۇشىن 1000 تەڭگەسىن ءبىر-اق شىعارماسا بولعانى.
ەكىنشىدەن، 150 تەڭگەنىڭ 50 تەڭگەسى جۇرگىزۋشىگە بەرىلەدى ەكەن دە، ءسويتىپ ونىڭ جالاقىسى وسەدى ەكەن. ال تاعى بىرنەشە مولشەردەگى پايىزىنا كولىك جاڭارتادى. الىپ الماتىنىڭ ءبىر بۇرشىنان ەكىنشى بۇرىشىنا بارۋ ءۇشىن ءبىر كۇننىڭ وزىندە حالىقتىڭ 50-دەن كوپ پايىزى قوعامدىق كولىكپەن قاتىنايدى. اۆتوبۋسقا قاشان كىرسەڭ، كورەتىنىڭ بىر-بىرىمەن سىعىلىسىپ، ەسىككە سىيماي تۇرعان ادامدار. تاڭنان قارا كەشكە دەيىن سولاي. سول ادامداردىڭ ءارقايسىسى 80 تەڭگەدەن بەرىپ شىقسا، نە بولماسا 80 تەڭگەلىك وڭاي كارتاسىمەن جول اقىسىن تولەسە، ءبىر كۇننىڭ وزىندە قوعامدىق كولىكتەر بىرنەشە ميلليون قارجىعا دەيىن جەتكىزەدى. «الماتى قالاسى كولىك حولدينىگى» ج ش س ديرەكتورى سادير حامرايەۆ قازىرگى تاڭدا قالاداعى قوعامدىق كولىكتەردە جول اقىسىنان كۇن سايىن 25 ملن. تەڭگە كولەمىندە تابىس ءتۇسىپ وتىرعانىن مالەمدەگەن. ال 150 تەڭگەگە كوتەرسە، جول اقىدان تۇسەتىن كۇندەلىكتى قارجى 45 ملن.عا دەيىن جەتەدى. ءارى، كولەڭكەدە جاتقان 6 ملن تەڭگەگە جۋىق قارجىنى جارىققا شىعارماق. ءيا، حالىقتى ەمەس، ءوز قارا باستارىن ويلاپ تۇرعان باسشىلىقتى عانا بايقارسىز بۇل پروسەسستەن.
دەي تۇرعانمەن، 2016 جىلدان باستاپ الماتى قالاسىندا «وڭاي» كارتاسى ىسكە قوسىلعان. ىڭعايلى ءارى تەز بولىپ كورىنگەن كارتانىڭ ماشاقاتى سول كەزدەن بەرى كوبەيە باستادى. بىرەۋلەرى اقشامدى جەپ قويدى دەپ زار يلەدى، ەندى ءبىرى ءبىر باعىتتىڭ وزىندە اقشاسىنىڭ ەكى مارتە تولەنگەنىن ايتىپ جان ۇشىردى. ودان بولەك كەي اۆتوبۋستاردا وڭاي كارتاسىن تولەيتىن اۆتوماتتاردىڭ ىستەمەي قالاتىن ادەتى تاعى بار. ونداي كەزدە، جول كوندۋكتورىنا تولەۋگە ءماجبۇر بولاسىڭ. ال ادام كوپ كەزدە وڭايمەن تولەۋ ءۇشىن اۆتوماتتىڭ اينالاسىندا ءۇيىرىلىپ تۇرعان حالىق بىر-بىرىنە بوگەت كەلتىرمەي قويمايدى. ءسويىپ، نە كەرەك، «ىڭعايلى ءارى تەز» وڭاي كارتاسىن پايدالانۋدان جۇرتتىڭ كوبى باس تارتتى دەسەك تە بولادى. ەندى، مىنە، اكىمدىك سول كەزەڭگە حالىقتى قايتا جۇمىلدىرماق. ونداي بولسا، كارتوچكامەن تولەۋدەگى ماشاقاتتان دا حالىقتى قۇتقارسا، يگى ەدى. سەبەبى، كۇنىنە 300 تەڭگە اقشا قۇرتۋعا كوبىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەسى انىق.
دەگەنمەن، بۇل جولدىڭ ءبىر عانا وڭتايلى تۇسىن بايقاۋعا بولادى. الگى كوندۋكتورلاردىڭ حالىقتىڭ ەسەبىنەن اقشا جەۋى دوعارىلادى.
الماتى قالاسى كولىك حولدينگىنىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىر رەتتىك تولەم 150 تەڭگەگە كوتەرىلگەندە "وڭاي" كارتاسىن قولدانۋشىلاردىڭ قاتارى 98 پايىزعا دەيىن ارتادى. قالعان 2 پايىزى، قوعامدىق كولىككە ءجيى باس سۇقپايتىندار بولماق. ايتا كەتسەك، قالادا "وڭاي" كارتاسىمەن ورتا ەسەپپەن كۇن سايىن 480 مىڭعا جۋىق ترانزاكسيا جۇرگىزىلەدى ەكەن. ال، ەلەكتروندى كارتا ىسكە قوسىلعالى بەرى ءبىر جىل ىشىندە جاسالعان ترانزاكسيا كولەمى 174 ملن.-نان اسىپ جىعىلادى.
گۇلىم جاقان
