سوڭعى ۋاقىتتارى جەر شارىندا كليماتتىڭ ۇلكەن قارقىنمەن وزگەرىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. الەمنىڭ ءبىر نۇكتەسىندە قار ءتۇسىپ اياز ورناسا، ەندى ءبىر جەردە انوماليالىق اپتاپ ىستىق بولىپ تۇر. كليماتتىق وزگەرىستەر ايقىن كورىنىس تابۋدا.
«جاھاندىق جىلىنۋ». ءبارىمىز ەستىپ جۇرگەن ۇعىم. الايدا كۇندەلىكتى ومىردە اسىرەسە سوڭعى ۋاقىتتارى قولدانىستا جۇرگەن بۇل ۇعىمنىڭ استارىندا ءبىز ويلاماعان شىندىق جاتىر...
Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى سەبەپتەرىن انىقتاپ كوردى.
جاھاندىق جىلىنۋ - جەردىڭ بەتىندەگى ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ ارتۋى. اۋانى لاستاۋ، ونەركاسىپ سانىنىڭ ارتۋى، ورمانداردى قۇرتۋ، جانارتاۋلاردىڭ اتقىلاۋى عالامدىق جىلىنۋدىڭ باستى سەبەپتەرى بولىپ تابىلدى.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سەبەپتەرى
-جەر شارىنداعى كۇن بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى. جالپى جەر بەتىندەگى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ بارلىعى تىكەلەي كۇننىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى.
-ادام قولىمەن جاسالعان ارەكەتتەرى. ونەركاسىپ، كاسىپورىندار جۇمىسى، كولىكتەردىڭ شىعاراتىن كومىرقىشقىل گازى اتموسفەرادا كوپ مولشەردە جينالىپ قالادى. جەرگە تۇسكەن كۇن ساۋلەلەرىنىڭ اسەرىنەن كومىرقىشىل گازى سەيىلمەي عالامشار قاتتى قىزىپ كەتەدى. كومىرقىشقىل گازىنان باسقا جاھاندىق جىلىنۋعا اسەر ەتەتىن باسقا دا گازدار بار. ولار مەتان، ازوت وكسيدى جانە ت.ب سياقتى گازدار ادام قولىمەن جاسالادى.
-كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەتىن بىردەن ءبىر سەبەپ- مۇحيت. مۇحيتتاعى اۋا سيركۋلياسياسى وتە از زەرتتەلگەن. مۇحيتتاعى ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسى 3،5 سەلسي گرادۋس ەكەنى بەلگىلى. سۋدىڭ قۇرامىنداعى كومىرقىشقىل گازدار اتموسفەراعا بارادى.
ءبىزدىڭ عالامشارىمىز قىزىپ جاتىر. وسى قىزۋ- جەر شارىنىڭ مۇز بولىگىنە اپاتتىق دەڭگەيدە اسەر ەتۋدە. اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ مۇز ەرىپ جاتىر. مۇحيت دەڭگەيى وسىدان 100 جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا 2 ەسە جىلدام كوتەرىلگەن.
قازاقستانداعى جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسى
سوڭعى ۋاقىتتارى ەلىمىزدە اۋا-رايى كۇرت ىسىپ، ءتىپتى قىزىلوردا وبلىسىندا اۋا-رايى تەمپەراتۋراسى رەكوردتىق 70 گرادۋس سەلسيگە دەيىن جەتكەنى حابارلانعان. ال، شقو-دا قۇيىن بولىپ تج كەزىندە ءبىر ادام قازا تاۋىپ، ءبىرقاتار وبلىستاردا جاۋىن-شاشىن سالدارىنان سۋ تاسقىنى ورىن الدى. وسىنىڭ بارلىعىنا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرى بار ما؟
وسى ورايدا جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە Qamshy.kz اقپاراتتىڭ اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى قازاقستاندىق ەكولوگ ازاماتحان ءامىرتايدىڭ پىكىرىن ءبىلدى.
«قازاقستان- الەمدىك كليماتتىڭ وزگەرۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر»-دەيدى مامان.
-2016 جىلى افريكادا ماريكەندج قالاسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى كونفەرەنسيا وتكەن. الەمنىڭ ءبىرقاتار ەلدەرى وسى كونفەرەنسياعا قاتىسىپ، وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاپ، جاھاندىق جىلىنۋدىڭ زارداپتارىن ايتىپ قىنجىلدى. ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن كليماتتىڭ وزگەرۋى-فانتاستيكا. ال وزگە مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇل ۇلكەن پروبلەما. قازاقستان دا ءوز تاراپىنان كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن ارال تەڭىزى پروبلەماسى وسىعان اسەر ەتەدى. ارال تەڭىزى قۇرعاپ كەتكەننەن اسپانعا تۇزدىڭ ۇشۋى-كليماتقا اسەر ەتسە، ەكىنشىدەن ەلىمىزدەگى مۇنايدىڭ اسەرىنەن شىعاتىن پارنيكتىك گازدار، كولىكتەردىڭ پايدالاناتىن جانارمايى، كومىر جاعاتىن ۇيلەر، تەس-تەر، ەلەكتر شامدارى- قازاقستانداعى كليماتتا وزگەرىسكە ۇشىراۋىنا اسەر ەتىپ وتىر.
پاريج كەلىسىمىنە وتىرعان سوڭ قازاقستان ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الدى. 2020 جىلعا دەيىن قازاقستان پارنيكتىك گازداردىڭ بەلگىلى ءبىر ولشەمىن ازايتۋ كەرەك. الايدا بۇگىنگى تاڭدا ءبىز وسى كەلىسىمگە سايكەس ءىس-قيمىلدار جاساپ جاتقان جوقپىز. كەرىسىنشە پارنيكتىك گازداردىڭ مولشەرى كوبەيىپ جاتىر. نەگىزىنەن العاندا، كۇننىڭ ىسۋى-جاھاندىق جىلىنۋدىڭ باستى سەبەبى ەمەس. مۇزدى مۇحيتتىڭ ەرۋى مەن اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ +1 گرادۋسقا ىسۋى دا جىلىنۋعا اسەر ەتەدى.
الەمدە اۋا تەمپەراتۋراسى +3 گرادۋسقا كوتەرىلسە مۇزدى مۇحيت، انتاركتيدا ەرىپ، مۇحيتتاعى سۋ دەڭگەيى ءوسىپ، ول ءوز كەزەگىندە اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعىنا اكەلەدى. پاريج كەلىسىمى بويىنشا اۋا تەمپەراتۋراسىن +2 گرادۋسقا دەيىن ۇستاۋ كەرەك. قازاقستان وسى كەلىسىمگە قول قويسا دا، ەنەرگيانىڭ بالاما كوزدەرىن تابۋعا بايلانىستى ارەكەت ەتىپ جاتقان جوق. وسى 100 جىل ىشىندە ءبىزدىڭ عالامشارىمىزدىڭ ءومىرى مەن بولاشاقتاعى تىرشىلىگى قانداي بولاتىنى بەلگىلى بولادى. جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ءقاۋپى-ول ادامزاتتى اقىر زامانعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. اۋىز سۋ تاۋسىلسا، جەر بەتىندەگى 8 ملرد. ادام سۋسىز قالادى، قۇرعاقشىلىق ورنايدى»-دەيدى ەكولوگ.
جەر عالامشارىنىڭ كليماتى ەشقاشان تۇراقتى بولعان ەمەس، ول ءاردايىم وزگەرىپ وتىرعان دەيدى عالىمدار. جىلى اۋا-رايىن قاقاعان سۋىق ايازدى كەزەڭدەر الماستىرىپ، ادام دا ءوز كەزەگىندە مۇنداي كليماتتىق وزگەرىستەرگە كۋا بولعان. تاريحي حرونيكالار مەن مەتەورولوگيالىق باقىلاۋلار، مۇحيت تۇنبالارىن زەرتتەۋ مەن اركتيكا، انتاركتيدا مۇزدارىن تالداۋ ارقىلى عالىمدار كليماتتىڭ وزگەرۋىن بايقادى.
الەمدەگى ەڭ تانىمال كليماتولوگ، كليماتتىڭ وزگەرۋى حالىقارالىق ۇكىمەت ساراپشىلار توبىنىڭ مۇشەسى جان جۋزەل كليماتتىڭ وزگەرۋى – ۇلكەن پروبلەمالىق ماسەلە دەيدى.
«كليماتتى زەرتتەۋ سوڭعى 50 جىلدا جاقسى قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاھاندىق جىلىنۋدى الدىن-الۋدى قازىردەن باستاۋ كەرەك. ەنەرگەتيكا ماسەلەسىنە بايلانىستى حالىقارالىق كوميسسيا 2020 جىل- سوڭعى مۇمكىندىك ەكەندىگىن ايتقان، ودان كەيىن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتۋ-پايداسىز، قايتارىمسىز بولادى» دەيدى ول.
اپتاپ ىستىق. الەمدە ءقازىر ءتۇرلى اپاتتىق جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىن بايقاۋعا بولادى.
وڭتۇستىك، ورتالىق افريكادا قاتتى قۇرعاقشىلىق ورناپ، تەڭىز دەڭگەيى كوتەرلىپ كەتكەن. اركتيكاعا جىلى اۋا تاراپ جاتىر، ول ءوز كەزەگىندە كانادا مەن اقش كليماتىنا اسەر ەتەدى.
2017 جىل – الەمدەگى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ رەكوردتى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىمەن تاريحقا ەندى. سوڭعى جىلدارى اركتيكادا اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ، مۇزدىقتار ەرىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبىرقاتارىندا ءانومالدى ىستىق تىركەلدى.
ماسەلەن، گرەسيادا شىلدەنىڭ باسىندا اۋا تەمپەراتۋراسى +46 گرادۋسقا دەيىن جەتكەن. يتاليادا ماۋسىمنىڭ باسىندا قاتتى قۇرعاقشىلىق پەن ىستىق اۋا-رايى 4-5 كۇن بويى ەلدىڭ 13 وبلىسىندا ساقتالعان. ال جاپونيادا مامىر ايىنان باستاپ وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇرعىندار اپتاپ ىستىقتان زارداپ شەگىپ جاتىر. سوڭعى اپتادا جاپونيادا 6 ادام اپتاپ ىستىقتان كوز جۇمىپ، 17 ادام زارداپ شەككەن. 7600 ادام ارۋحاناعا تۇسسە، ولاردىڭ 2،5 مىڭى اۋرۋحاناعا ۇزاق ۋاقىتقا جاتقىزىلعان.
بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ مەزايراا قالاسىندا ەڭ جوعارعى تەمپەراتۋرا تىركەلگەن. وندا تەمپەراتۋرا +50،5 گرادۋستى قۇراعان.
كاليفورنياداعى، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبىرقاتارى مەن فرانسيادا، پورتۋگاليادا، چەرنوگورياداعى ورمان القاپتارىنىڭ ورتەنۋى مەن وسى اپاتتىڭ سالدارىنان ادامداردىڭ زارداپ شەگۋى، جۇزدەگەن ادامداردىڭ ەۆاكۋاسيالانۋى- كۇننىڭ كۇرت ىسىپ كەتۋىنەن ورىن الىپ وتىر.
ماسەلەن، پورتۋگاليا ەل تاريحىندا بولماعان ءورتتىڭ ورىن الۋىنا اۋا-رايى تەمپەراتۋراسىنىڭ 40 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلگەندىگى سەبەپ بولعان. 17 ماۋسىم كۇنى پەدروگان-گراندە دا ورىن العان ورمان ءورتىنىڭ سالدارىنان 64 ادام قازا تاۋىپ، 47 ادام كولىكتەردە تىرىدەي ورتەنىپ، جالپى 254 ادام جارالانعان. 90 تۇرعىن ءۇي مەن 27 كاسىپ ورىن زارداپ شەككەن.
ال اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىندا 16 شىلدەدە ورىن العان ورمان ءورتى 19،4 مىڭ گەكتار جەردى قامتىپ 5000-عا جۋىق ادام ەۆاكۋاسيالانعان.
جاز كەزىندەگى سۋىق.
وسى جىلعى جاز اۋا-رايى تاراپىنان شىن مانىندە ءتۇرلى ەرەكشەلىكتەرگە، توسىن سىيلارعا تولى بولدى. اسىرەسە، رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىندا ماۋسىم ايىندا قار، بۇرشاق جاۋىپ، بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋا-رايى بولدى. 2 ماۋسىمدا قار جاۋىپ، ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن سۋىق اۋا رايى ساقتالدى. كۇندىز اۋا تەمپەراتۋراسى +15ء-تى قۇراعان. ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا- 9،7 سەلسي گرادۋس بولدى.
2017 جىلى الەمدەگى ەڭ تومەن اۋا تەمپەراتۋراسى ارگەنتينانىڭ سان-كارلوس-دە-باريلوچە قالاسىندا تىركەلدى. اۋا تەمپەراتۋراسى 25،4 گرادۋس سەلسيگە دەيىن - رەكوردتىق دەڭگەيگە تۇسكەن. قاتتى سۋىقتىڭ كەسىرىنەن 4 ادام كوز جۇمعان.
جەر شارىنىڭ ءبىر بولىگىندە اپتاپ ىستىق، ال ەكىنشى بولىگىندە مۇلدەم سول جەرگىلىكتى ايماققا ساي ەمەس كۇننىڭ سۋۋى – كليماتتىڭ وزگەرۋى سەبەبىنەن دەيدى ماماندار.
سۋ تاسقىنى. جەر شارىنىڭ ءبىرقاتار اۋماقتارىندا قاتتى جاۋىن-شاشىن سالدارىنان سۋ تاسقىنى ورىن الىپ، سەل ءجۇرىپ وتكەن. جاپونيادا ماۋسىم ايىندا باستالعان اپاتتىق جاعداي ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. سوڭعى جاڭالىقتارعا سايكەس، جاپونيانىڭ اكيتا پەرفەكتۋراسىندا 350 ميليممەترگە دەيىن جاۋىن جاۋىپ 25000 ادامعا تۇرعىلىقتى ورىندارىن تاستاۋ تۋرالى حابارلاما كەلگەن. ال جاپونيانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا سۋ تاسقىنى سالدىرىنان 34 ادام قازا تاۋىپ، 10-ى ءىز-تۇسسىز جوعالدى. كيۋسيۋ ارالىنداعى جاۋىن سالدارىنان 18 ادام قازا تاۋىپ، 30-ى ءىز-تۇسسىز جوعالعانى بەلگىلى بولدى.
قىتايدىڭ يۋننان پروۆينسياسىندا سۋ تاسقىنى سالدارىنان 10 ادام قازا تاۋىپ 1،2 مىڭ ادام ەۆاكۋاسيالانعان. 200 عيمارات قيراپ، 2،4 مىڭى زاقىمدالعان. ال قىتايدىڭ شەنسي پروۆينسياسىنىڭ يۋيلين قالاسىندا 2،9 مىڭ تۇرعىنى ەۆاكۋاسيالاعان.
وسى سياقتى، ءۇندىستاندا سۋ تاسقىنىنان 2 ميلليون ادام ەۆاكۋاسيالانىپ، 100-گە جۋىق ادام قازا تاپقان. بۇدان بولەك شري-لانكا دا، اۋعانستاندا، تايلاندتا سۋ تاسقىنى ورىن العانىن اتاپ وتۋگە بولادى. الەمدەگى ورىن العان سۋ تاسقىنىنىڭ باستى سەبەبى-تەڭىز سۋلارىنىڭ دەڭگەيىنىڭ نورمادان كوتەرىلىپ جاعاعا شىعىپ جاتقاندىعى ءبىر بولسا، تولاسسىز جاۋىنداردىڭ سالدارى دا سەلدىڭ ورىن الۋىنا اسەر ەتىپ وتىر.
كليماتولوگتار مەن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى، ءتىپتى ەۋروپا ەلدەرى بارلىعى دەرلىك كليماتتىڭ وزگەرۋىنە دايىن ەمەس. سوندىقتان ادامدارعا تابيعات كاتاكليزمدەرىنە قازىردەن باستاپ دايىندالۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا تەك نيدەرلاندىدا عانا ارنايى شليۋزدار، وزەندەگى، ارناداعى نە پورتتاعى كەمەنى سۋىنىڭ دەڭگەيى ودان جوعارى نە تومەن كەلەسى باسقا ارناعا اۋىستىرۋعا ارنالعان گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار بار. وسىعان ۇقساس قوندىرعى پەتەربور جاعالاۋىندا دا ورناتىلعان ەكەن.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارى
ۇلكەن قالالار زارداپ شەگەدى. ءىرى قالالاردىڭ كليماتى اۋىل ايماققا قاراعاندا ءبىرشاما وزگەشەلەنەدى: جەلدىڭ جىلدامدىعى، ىلعالدىق، اۋا تەمپەراتۋراسى سىندى ماسەلەلەر بويىنشا سالىستىرمالى تۇردە ايىرماشىلىق بار. جاھاندىق جىلىنۋ قالالارعا ۇلكەن اسەر تيگىزەدى. اسىرەسە، اتموسفەرانى سالقىنداتۋ، اۋانى ىلعانداندىرۋ ماقساتىندا كوپ مولشەردە ەنەرگيا قاجەت بولادى. ادامدارعا ىڭعايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن جۇمىستار ىستەلىنۋ كەرەك بولادى. جىلى اۋا تيىسىنشە كوبىرەك لاستانعان. سوندىقتان تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنەن سۋدىڭ ساپاسى دا ناشارلايدى. سونىمەن بىرگە ىستىق تەمپەراتۋرادا جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەر دۇرىس، ساپالى قىزمەت ىستەي الماۋ سەبەبىنەن ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەيدى.
ادامدار زارداپ شەگەدى. اقش عالىمدارى دالەلدەگەندەي، جەر شارى تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنەن ادامداردىڭ كوپشىلىگى ۇيقىسىزدىقتان زارداپ شەگەتىن بولادى. تەمپەراتۋرا مەن ۇيقى ساپاسىن زەرتتەي كەلە عالىمدار وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەن. ىستىق اۋا-رايىندا ۇيىقتاۋ قيىن بولعاندىقتان، 750 مىڭ امەريكاندىق ازاماتتار مۇنداي كەزدە مۇلدەم ۇيىقتامايتىندىقتارىن جەتكىزگەن. وسى ورايدا ۇيقىسىزدىق ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. تەك قانا فيزيكالىق قانا ەمەس، از ۇيقى سونىمەن بىرگە ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا دا اسەر ەتەدى.
ەگەر جاھاندىق جىلىنۋ جىلدام جۇزەگە اساتىن بولسا، عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا 50 جىلدا مۇزدىقتار ەرىپ بىتەدى. جاعاجايداعى ەلدەر سۋعا باتىپ، جەر شارىن مۇز باسادى. اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى 10-15 گرادۋسقا تومەندەيدى. اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ وزگەرۋىنەن سەزىمتال ادامدار قاتتى زارداپ شەگىپ، كوز جۇمادى. اعاشتار كليماتتىڭ وزگەرۋىنە وتە باياۋ بەيىمدەلەتىندىكتەن جويىلىپ كەتەدى. بوران، داۋىل، قۇيىن، سۋ تاسقىنى سەكىلدى اپاتتار جيىلەي تۇسەدى. اۋىز سۋلاردىڭ تاپشىلىعى ورىن الىپ، ءتۇرلى ەپيدەميالار مەن اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەدى. وسى ورايدا جاھاندىق سوعىستىڭ ورناۋ ءقاۋىپى دە بار.
جاھاندىق جىلىنۋدى الدىن-الۋ
ادام جەر عالامشارىنىڭ كليماتىن ءوز باقىلاۋىنا الادى دەگەن كوزقاراس بار. قانشالىقتى راس؟ ونى ارينە ۋاقىت كورسەتەدى. قازىرگى كەزدە جاھاندىق جىلىنۋدى الدىن-الۋ ءۇشىن تىڭ يدەيالار ايتىلىپ، تاسىلدەر ويلاستىرىلۋدا. ەنەرگورەسسۋرستاردى پايدالانۋ ماسەلەسى، پارنيكتىك گازداردى، سونىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل گازىنىڭ اتموسفەراعا تارالۋىنا توسقاۋىل بولۋعا اسەر ەتەتىن ادىس-تاسىلدەر بار. ماسەلەن، پارنيكتىك گازداردىڭ اۋاعا تارالۋىن تەجەۋ – ورگانيزمدەردى جەرلەۋ مەن جاساندى اعاشتاردى پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسپاق. ارينە، مۇنداي قۇرىلعىلاردى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن ۋاقىت پەن قىرۋار قاراجات كەرەك.
«جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن-الۋعا بولادى»-دەيدى ەكولوگ ازاماتحان ءامىرتاي. ول ءۇشىن الەم ەلدەرى كەلىسىم شارتقا وتىرۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبىرقاتارى بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنە 30-40%-عا كوشتى. وسى باعىتتا امەريكا، ەۋروپا ەلدەرى جاقسى جۇمىس جاساپ جاتىر. قازاقستان، رەسەيگە جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسىن الدىن-الۋعا بايلانىستى قىرۋار جۇمىس اتقارۋ كەرەك. ماسەلەن، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالاما ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋ تەك 1% عانا. بۇل وتە قيىن جاعداي. جەر شارىنىڭ بولاشاعىن، ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاۋىمىز كەرەك. ىستەيتىن جۇمىس وتە كوپ»-دەيدى مامان.
ال قازىرگى جاعدايدا اقش پەن جۇڭگو زياندى ءارى ءقاۋىپتى گازداردى اتموسفەراعا شىعارۋ بويىنشا بىر-بىرىمەن جارىسىپ كەلەتىنىن ەسكەرسەك، ادام ءوز دەنساۋلىعى مەن بولاشاعىن شەتكە ىسىرىپ وتىرعان ۋاقىتتا، جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسىندە پروگرەسس، وزگەرىس بولادى دەگەنگە ءۇمىت تە جوق.
نازەركە مۇسا
