مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا قاتىستى توقتالدى.
پرەزيدەنت ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا الەمدە جاڭا، كوبىنە تۇسىنىكسىز، تاريحي كەزەڭ باستالاتىنىن اتاپ ايتتى. قازىرگى سانا مەن ويلاۋ مودەلىن ساقتاي وتىرىپ، الدىڭعى توپتا ورىن الۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ، زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە، حح عاسىردىڭ باتىستىق جاڭعىرۋ مودەلىنىڭ كەمشىلىگى ءبىزدىڭ ۋاقىتتىڭ شىنايىلىعىنا ساي كەلمەۋ. ولار وزدەرىنىڭ ەرەكشە تاجىريبەسىن بارلىق حالىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي وركەنيەتىنە ەنگىزدى. ءتىپتى اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى.
-ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىن بىلدىرەدى. ونىڭ ەكى قىرى بار. بىرىنشىدەن، ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ. ەكىنشىدەن، ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىن ساقتاي وتىرىپ، ونىڭ ءبىرقاتار سيپاتتارىن وزگەرتۋ. ءقازىر سالتانات قۇرىپ تۇرعان جاڭعىرۋ ۇلگىلەءرىءنىڭ قانداي قاتەرى بولۋى مۇمكىن؟ قاتەر جاڭعىرۋدى اركىمنىڭ ۇلتتىق دامۋ ۇلگىءسىن بارىنە ورتاق، امبەباپ ۇلگىگە الماستىرۋ رەتىندە قاراستىرۋدا بولىپ وتىر. الايدا، ءومىردىڭ ءوزى بۇل پايىمنىڭ تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ءىس جۇزىندە ءاربىر ءوڭىر مەن ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدا. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز، ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز، ادەبيەتىمىز، جورالعىلارىمىز، ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس، - دەدى ەلباسى.
بۇل پلاتفورما حالىقتىڭ كەشەگى، بۇگىنگى جانە بولاشاعىن بايلانىستىراتىن كوكجيەك ەكەنىن ايتتى.
تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ەلوردا اكىمدىگى استانانىڭ تاريحي ورىندارىنىڭ كارتاسىن قۇراستىردى. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىعى وتكەن ۇرپاق قۇرعان، ۋاقىتتىڭ سىناقتارىنا توزگەن باعا جەتپەس رۋحاني مۇرا بولىپ تابىلادى. تاريحي ورىندار كارتا قۇرامىندا ەلوردا مادەنيەتىنىڭ تەرەڭ تاريحىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلاتىن بىرەگەي تاريحي-مادەني نىساندار بار. دەمەك، استانا تەك وزىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا يدەيالار تارتۋ ورنى عانا ەمەس، مادەني استانا جانە تاريحي فاكتىلەردىڭ قاينار كوزى.
استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ نازارىنا قالعان مادەنيەت تاريحىنداعى 10 ەسكەرتكىشتى ۇسىنامىز.
كوپەس پ.س.ءسيليننىڭ تۇرعىن ءۇيى، كەنەسارى، 35. كوپەس پ.س.ءسيليننىڭ تۇرعىن ءۇيى – ەكى قاباتتى، عيمارات جوسپارىندا ءتورت بۇرىشتى. قالانىڭ تاريحي بولىگىندە ورنالاسقان. پ.س.سيلين – ءحىح-حح عاسىرداعى اقمولا قالاسىنداعى كوپەستىك تولقىننىڭ تانىمال وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. 1918 جىلى بۇل جەردە اقمولا قالاسى قىزىل ارمياسىنىڭ ەكىنشىسى روتاسى ورنالاستى. حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى پرەزيدەنت ىستەرى باسقارماسىنىڭ مەديسينالىق ورتالىعى، 1997-98ء-شى جىلدارى – استانانى كوشىرۋ بويىنشا كوميسسيانىڭ شتابى بولدى.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكونىڭ 2005 جىلدىڭ 19 مامىرىندا قازاقستانعا رەسمي ساپارى كەزىندە عيماراتتا بەلارۋستىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگى اشىلدى.
ارحيتەكتۋرالىق-كوركەمدىك شەشىم مودەرن ەلەمەنتتەرىمەن كلاسسيكالىق ستيلدە ورىندالدى. ساۋلەتتىك عيماراتتىڭ تەكتونيكاسى جيەك تاستاردان ءتورت قىرلى تىرەك كومەگىمەن جانە مىقتى ەرنەۋى ەسەبىنەن ەرەكشەلەنەدى.
ءوزىنىڭ كوزتارتىمدى جانە ۇستامدى كلاسسيكاسىمەن نازار اۋدارتادى.
دارىگەر ف.ي.بلاگوۆەششەنسكييدىڭ تۇرعىن ءۇيى، اۋەزوۆ كوشەسى، 20ا. دارىگەر ف.ي.بلاگوۆەششەنسكييدىڭ تۇرعىن ءۇيى قالانىڭ ەسكى بولىگىندە ورنالاسقان. كەڭەس كەزىندە عيماراتتا وبلىستىق ورتالىق بۋحگالتەرلىك مەكتەپ بولدى. بۇگىندە ۇيدە س.سەيفۋللين اتىنداعى مۋزەي اكىمشىلىگى ورنالاسقان.
قالا تاريحىندا ەسكەرتكىش ف.ي.بلاگوۆەششەنسكيي اتىمەن بايلانىستى (1881-1938 گگ.)، ول ورديناتور، دارىگەر، قالالىق اۋرۋحانا جەتەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. بۇدان بولەك، 1910 جىلدان 1926 جىلعا دەيىن اقمولادا سوت-مەديسينالىق ساراپشى مىندەتىن اتقاردى. 1923-1924 جىلدارى اقمولا بالالار يزولياتورىندا ەڭبەك ەتتى. 1929-1930 جىلدارى اقمولا تۋبديسپانسەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە وڭىرلىك اۋرۋحانانىڭ اعا كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىندە بولدى.
ءۇي اعاش ساۋلەت ونەرى بولىپ تابىلادى جانە ءحىح عاسىردىڭ اياعىمەن حح عاسىردىڭ باسىنا ءتان ەكلەكتيكا ءستيلىن كورسەتەدى.
كوپەس ءۇيى، 1846 ج. ءبىر قاباتتى اعاش ءۇي، قالانىڭ ەسكى ورتالىعىنا جاقىن ماڭدا – سەيفۋللين كوشەسى مەن اۋەزوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان.
1846 جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ كوپەستەر توبىنىڭ وكىلدەرىنىڭ بىرىمەن الىنعان تاۋارلارعا ەسەپ جۇرگىزۋ ءۇشىن جەرتولەسى بار كەڭسە رەتىندە ءبىر قاباتتى ءۇي سالىندى.
حح عاسىردا وندا «زوركا» بالاباقشاسى ورنالاستى. 1988 جىلى، 30 جىل وتكەن سوڭ ساكەن سەيفۋللين قايتىس بولعاننان كەيىن اقتالعان سوڭ، قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن عيماراتتا ساكەن سەيفۋللين مۋزەيى اشىلدى. بۇل ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەت تاريحىنىڭ ەسكەرتكىشتەر ساقتاۋ ورنى.
ءۇي بورەنەلەردەن توبەسى بيىك قاپتال شاتىرمەن جاسالعان. جاقتاۋلارمەن ورنەكتەلىپ، كومكەرىلگەن تەرەزەلەر عيماراتتى ءساندى ءارى دەكوراتيۆتى ەتىپ تۇر.
قالالىق باسقارما عيماراتى (م.گوركيي اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنىڭ اكىمشىلىك عيماراتى) ءحىح عاسىردىڭ سوڭى، جەلتوقسان كوشەسى، 13. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا بوي كوتەرگەن جانە سول ۋاقىتقا ساي ەكلەكتيكا ستيلىنە جاتادى. ءبىر قاباتتى ءۇي، جەرتولەسى بار. سىرتقى كەلبەتى جونىلعان قىزىل كىرپىشپەن ورنەكتەلىپ سالۋ تەحنيكاسى قولدانىلعان. مەملەكەتتىك باسقارما ءۇشىن تۇرعىزىلعان. قالانىڭ ءبىرىنشى اكىمشىلىك عيماراتى بولعان. باسقارما اقمولا ومىرىندە ماڭىزدى ساياسي، قوعامدىق، شارۋاشىلىق ءرول اتقاردى.
سوعىس باستالعاندا عيماراتقا 59-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ شتابى ونالاستىرىلدى. ودان كەيىن ونىڭ قابىرعاسىندا ءارتۇرلى مەكەمەلەر بولدى، ونىڭ ىشىندە وبلىستىق كىتاپحانا دا بار.
2003 جىلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. العاشقى كەلبەتى ساقتالدى. عيمارات تاريحي جانە ساۋلەتتىك تۇرعىدا وتە قۇندى سانالادى.
گيمنازيا، ءحىح عاسىردىڭ سوڭى، جەلتوقسان كوشەسى، 13 (م.گوركيي اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنىڭ اكىمشىلىك عيماراتى) ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا عيمارات گيمنازياعا ارنالىپ سالىندى. بۇل ەكى قاباتتى قۇرىلىس، قىزىل كىرپىشتەن، قىزىقتى جانە وزىندىك ساۋلەتىمەن تۇرعىزىلعان. 1899 جىلى اقمولانىڭ قالالىق باسقارماسى جانە كوپەس-مەسەنات س.ا.كۋربين عيماراتتى تەاتر ءۇشىن ساتىپ الۋعا 100 رۋبل بولگەن. 1899 جىلى العاشقى تۇراقتى ترۋپپا قۇرىلدى. 1913 جىلى بۇل جەردە گ.اۋباكيروۆتىڭ تاتار ترۋپپاسى جۇمىسىن باستايدى. ول رومانوۆتاردىڭ پاتشالىعىنىڭ 300 جىلدىق قۇرمەتىنە «جيزن زا ساريا. يۆaن سۋسانين» سپەكتاكلىن قويعان. 1918 جىلى بۇل ساحنادا س.سەيفۋللين قازاق جاستارىنىڭ كۇشىمەن «باقىت جولىندا» جانە دە باسقا دا سپەكتاكلدەر قويعان. مايداننىڭ باستالۋىنا بايلانىستى تەاتر تارالعان.
وسى جىلدىڭ مامىرىندا اقمولاعا پويىزبەن ۆوروشيلوۆ ورىس دراما تەاترى كەلەدى. جەرگىلىكتى ترۋپپا ونىڭ قۇرامىنا ەندى. ودان كەيىن ولارعا ءالجير-دىڭ تۇتقىن ايەلدەر قاتارىنان اكتريسالار قوسىلدى. وسى ترۋپپا نەگىزىندە 1943 جىلى قازاق جانە ورىس بولىمدەرىنەن تۇرعان وبلىستىق مۋزىكالىق-دراما تەاتر قۇرىلدى. 1955 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە قاز سسر مادەنيەت مينيسترلىگى اقمولا وبلىستىق دراما تەاترىن اشۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى. 1959 جىلى تەاترعا ماكسيم گوركييدىڭ اتى بەرىلدى.
ءۇش قاباتتى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان تەاتر عيماراتى ءحىح عاسىردىڭ سوڭى حح عاسىردىڭ باسىنداعى كلاسسيكالىق ستيلدەگى ارحيتەكتۋرا ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. كەڭەس جىلدارىندا (حح عاسىردىڭ 50-شى جىلدارى) ءۇشىنشى قاباتى تۇرعىزىلدى. سول جاق قاناتىنداعى شاتىرىندا جەلتارتقىش شارۋاشىلىعىمەن ساحنالىق قوراپ سالىندى، قوسالقى نىسان اۋلا الدىنا بوي كوتەردى. بۇل رەتتە عيمارات الدىنداعى الدىڭعى ساۋلەتتىك ەلەمەنتتەر بارىنشا ساقتالدى.
كوپەس م.ك.كۋبريننىڭ ساۋدا ءۇيىنىڭ عيماراتى، 1905-1907 ج.ج.، ك. كەنەسارى كوش.، 37. كوپەس كۋبرين ماتۆەي كونستانتينوۆيچتىڭ ساۋدا ءۇيىنىڭ عيماراتى «ماتۆەي كۋبرين س سىنوۆيامي ي كو» سەرىكتەستىكتىڭ ساۋدا ءۇيى رەتىندە سالىندى جانە ءاردايىم العاشقى ءوزىنىڭ ماقساتىندا پايدالانىلدى. ريەۆوليۋسيادان كەيىن وندا قالالىق ورتالىق كىتاپحانا، ورتالىق باسپا، ۋەزدىك ەكونوميكالىق ءبولىم بولدى. 1944 جىلى ءورتتىڭ سالدارىنان بارلىق اعاش قۇراستىرىلىمدارى جانىپ كەتتى جانە دۇكەن 10 جىل بويى پايدالانىلماي تۇردى. 1950 جىلى اتقارۋشى كوميتەت ورتەنىپ كەتكەن امبەباپ دۇكەندى قايتا قالىپقا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. جارتى عاسىرعا جۋىق بۇل عيماراتتا اسپازحانا جانە «رادۋگا» ساۋدا دۇكەنى بولدى. ءقازىر بۇل جەردە «استانا» ساۋدا ورتالىعى ورنالاسقان.
1905-1907 ج.ج. ءبىر قاباتتى عيماراتتىڭ ساۋلەتتىك ءستيلى «مودەرن» ستيلىنە جاتادى. نىساننىڭ الدىڭعى جاعىنىڭ قاناتتارى كەنەسارى جانە بوكەيحان كوشەلەرى بويىمەن ورنالاسقان. جالپى ارحيتەكتۋرالىق ءستيلى مەن ساۋلەتتىك بولشەكتەرى بويىنشا پەتەربورلىق ارحيتەكتۋرا مەكتەبىن بايقاۋعا بولادى.
«استانا» كونسەرتتىك زالى (1999 جىلعا دەيىن – تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى، 2016 جىلعا دەيىن - كونگرەسس-حولل)، كەنەسارى كوش.، 32.
«استانا» كونسەرتتىك زالى قالانىڭ ەسكى بولىگىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان، كومپوزيسيالى انسامبل ەسكى الاڭمەن تۇيىسەدى. عيمارات قۇرىلىسى 1961 جىلى باستالىپ، 1963 جىلى اياقتالعان. ەسكەرتكىشتىڭ پايدا بولۋ سەبەبى - قازاقستاندا تىڭ جەرلەردى يگەرۋگە بايلانىستى. اقپاندا سسسر مينيسترلەر كەڭەسى سەلينوگرادتا تىڭ يگەرۋ ورتالىعى رەتىندە تىڭ يگەرۋشىلەر سارايىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. ساراي لاتۆيالىق ارحيتەكتورلار پ. يۋ.فوگەدس، و. ن. كراۋكشس، د. ك. داننەبەرگ جوبالارى بويىنشا بوي كوتەرگەن. ول 2355 ورىنعا ەسەپتەلگەن جانە كولەمى بويىنشا سول كەزدە سسسر-دە كرەمل سەزد سارايىنان كەيىن ەكىنشى بوىپ ەسەپتەلدى.
90-شى جىلداردىڭ سوڭىندا عيمارات كۇردەلى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋدان ءوتتى.
«الجير» ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە توتاليتاريزم قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەموريالدى-مۋزەي كەشەنى، 2007 ج. سەلينوگراد اۋدانى، اقمول سەلوسى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنى اشىلدى. قارلاگتىڭ نكۆد (ىىۇك) اقمولا ارنايى بولىمشەسى ەڭبەكپەن تۇزەۋ 26-شى كەنتىندە سسسر نكۆد-نىڭ بۇيىرىعى نەگىزىندە جانە نكۆد كارلاگتى باسقارۋ بويىنشا بۇيرىعىمەن 1937 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قۇرىلعان. بۇل كەڭەستىك ەڭ ۇلكەن ايەلدەر لاگەرى بولدى.
ەرەكشە ارحيتەكتۋرالىق ءتاسىل، كۇمبەز بەن توردان – اق پەن قارانىڭ ۇيلەسۋى، قاتىگەزدىك پەن جارقىن كۇشتى بىلدىرەدى. كەشەنگە كىرە بەرىستە ۇزىننان زاڭسىز جازاعا تارتىلعانداردىڭ قولىمەن وتىرعىزىلعان جارتى عاسىرلىق الما اعاشتارىنان اللەيا جالعاسىپ، بيىك قايعى قاقپاسىمەن اياقتالادى. ارى قاراي شاعىن گۇلزاردا «كۇرەس پەن ءۇمىت» جانە «دارمەنسىزدىك پەن تورىعۋ» اتتى ەكى ءمۇسىندى كورۋگە بولادى. مۋزەي عيماراتى قىسقارتىلعان كونۋس پىشىنىندە ورىندالعان. مۋزەي ۇزىندىعى 12 م. ۇڭگىرتاۋدان باستالادى. قابىرعالارىندا قازاق حالقىنىڭ 1928-1937 جىلدارداعى قيىن قىستاۋ كەزەڭدەرىن كورسەتەدى. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان 7620 ات جازىلعان قابىرعا قورشاپ تۇر.
«استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتالدى عيماراتى، 2002 ج.،ەسىل وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋى، نۇرجول بۋلۆارىنىڭ ورتالىق بولىگى. مونۋمەنتتىك عيمارات «استانا-بايتەرەك» پرەزيدەنت رەزيدەنسياسىنىڭ باس وسىندە ۇكىمەتتىڭ جاڭا اۋماعى الدىندا ورنالاسقان. مونۋمەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن سالىندى. مونۋمەنت بيىكتىگى – 97 م.، بۇل مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىنىڭ جاريالانعان جىلىن سايكەسىنشە، ەل تاريحىن ساناۋدىڭ جاڭا نۇكتەسىن بىلدىرەدى.
ىشكى ارحيتەكتۋراسى ءۇش اۋماققا بولىنگەن، الەمنىڭ ءۇش نەگىزىن ايقىندايدى. مەتالل قۇراستىرماسىنىڭ بيىكتىگى 105 مەتر، سالماعى 1 000 توننادان بەس ءجۇز تىرەۋىشپەن تۇر. الەمدە ديامەترى 22 مەتر، سالماعى 300 توننا «حامەلەون» شىنىدان جاسالعان، كۇننىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى ءتۇسىن وزگەرتەتىن شار رەكوردتىق بيىكتىكتە ورنالاسقان.
جوبامەن جۇمىس ىستەگەن ارحيتەكتورلار: ا. رۇستەمبەكوۆ، ۆ. يسلاموۆ، س. بازاربايەۆ، ج. ايتبولايەۆ، ا. وسپانوۆ (ينتەرەرلار)، قۇراستىرۋشىلار: م. ۆاينشتەين ي ۆ.چەرەپانوۆ.مونۋمەنت جوباسىن قۇراستىرۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ يدەياسى جۇزەگە اسىرىلعان.
«بايتەرەك» الەمنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى كونە كوشپەندىلەردىڭ كوسموگونيالىق تۇسىنىگىن بىلدىرەدى.
