ومىردە تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن، اقىلعا سىيمايتىن ميستيكالىق وقيعالار بولىپ تۇرادى. بۇگىن سونداي جاعدايلار ءجيى بايقالاتىن تىلسىم جەرلەر تۋرالى ايتپاقپىز.

قازاقستانداعى تىلسىم جەرلەر ءتىزىمى ءسىز ويلاعاننان دا كوپ. ءبىرى ەل اۋزىنداعى اڭىز ارقىلى تانىلسا، ەندى ءبىرى ادام كوزى كورگەن ناقتى وقيعالاردان بەلگىلى.

ۇڭگىرتاس

ۇزىناعاش اۋلىنان باتىسقا قاراي 34 شاقىرىمداي جەردە، قاستەك وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان بۇل ايماق  «جەر كىندىگى» دەگەن اتاۋىمەن حالىق اراسىندا بەلگىلى. قاسيەتتى، شيپالى جەر سانالاتىن  ۇڭگىرتاس  ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋدى ەمدەۋگە، تىلەكتەردىڭ ورىندالۋىنا اسەر ەتەدى-مىس.

اڭىز بويىنشا، بۇل شاتقالدا ايگىلى مۇسىلمان عۇلاماسى، يسلامداعى سوپىلىق باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى قوجا احمەت ياساۋي ءوزىنىڭ قالعان عۇمىرىن وتكىزگەن. مۇندا بيوەنەرگەتيكامەن اينالىساتىن ادامدار دا، جەردەن قۋات الۋعا قۇلشىنعان تۋريستەر دە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلىپ كەلەدى.

ادامداردىڭ كوپشىلىگى باس اۋرۋىنان، بەل-ومىرتقا دەرتىنەن، كوز تيۋدەن ەمدەلۋ ءۇشىن ۇڭگىرتاستىڭ ءارتۇرلى تاستارىنا بارىپ، ءوز اعزالارىن تازارتادى. ءار تاس وزىنشە بولەك قىزمەت اتقارادى، ءتىپتى، قارعىستى قايتاراتىن تاس بار ەكەن.

ۇڭگىرتاسقا كەلۋشىلەردىڭ كوبى ءدىن ۇستانعان، قۇداي جولىنا قۇلاي بەرىلگەن. الايدا، ءبىر قىزىعى، ولاردىڭ قانداي ءدىن ۇستاناتىنى ماڭىزدى ەمەس. ايتەۋىر بىلەتىن دۇعالارىڭدى وقىپ، شىن نيەتپەن تىلەك تىلەسەڭ بولعانى.

ولىكول

تالدىقورعاندا ورنالاسقان بۇل كىشىگىرىم كولدىڭ سۋى قىسى-جازى مۇزداي سۋىق بولىپ تۇرادى. قازاقستانداعى باسقا سۋ قويمالارىنان سونىسىمەن ەرەكشەلەنەدى. كولدە بالىق جوق. ءتىپتى، بالدىرلار دا وسپەيدى، سۋ جاندىكتەرى مەكەندەمەيدى. سۋ تۇبىنەن بولىنگەن ۋلى گاز بارلىق ءتىرى اعزانى قىرىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.

ونىڭ باستى قۇپياسى – سۋدا ءجۇزۋ، سۋ استىنا سۇڭگۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى،  گاز بالونىمەن سۋعا تۇسكەن ادام دا سۋ استىندا بەس مينۋتتان ارتىق تۇرا الماي، بەلگىسىز سەبەپپەن تۇنشىعادى. ودان قالسا، سۋدان شىعۋ ءۇشىن دە بىرنەشە ادامنىڭ كومەگى قاجەت بولادى.

جىل سايىن ادامدار كولگە باتىپ كەتىپ جاتادى. ولاردىڭ كوبى – تۋريستەر، جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل جەرگە جولاي بەرمەيدى. سۋعا باتىپ كەتكەندەردىڭ دەنەسى سۋ بەتىنە قالقىپ شىقپاي، كول تۇبىندە تىكەسىنەن-تىك تۇرىپ قالادى ەكەن.

قيىن كەرىش القابى

شىعىس قازاقستاندا ورنالاسقان القاپ سىرت كوزگە مارس عالامشارىنا ۇقساس. الىستان قاراعاندا جارتاستار قىزىل جالىنعا ورانعانداي كورىنەدى. ەرتە كەزدەرى بۇل جەردە اريي تايپالارى ادامداردى قۇرباندىققا شالعان. 

«وسى القاپقا جولىم ءتۇسىپ، ءبىر ءتۇن تۇنەمەك بولدىم. مەنىڭ شاتىرىمنىڭ جانىندا وتشاشۋلاردى كوردىم، قاراڭعىدا ىڭىرسىعان دىبىستاردى ەستىدىم. ءتىپتى، بالانىڭ جىلاعان داۋسىن قۇلاعىم شالعانداي بولدى. ەرتەڭىندە وسى جەردىڭ تۇرعىندارى مۇنداي تۇسىنىكسىز جاعدايلار ءجيى بولىپ تۇراتىنىن ايتتى. بۇل جەردە تۇنەگەندەردىڭ كوپشىلىگى ەستەرىنەن الجاسا جازداعان ەكەن. مۇمكىن ءتۇنى بويى دۇعا جاساعانىم مەنى قۇتقارعان شىعار»، – دەيدى زەرتتەۋشى سابىر نيازبەكوۆ.

اققۇم-قالقان

«ءانشى تاۋ» – التىن-ەمەل ساياباعىندا ورنالاسقان قۇمدى توبە. ۇزىندىعى ءۇش شاقىرىمعا، بيىكتىگى 200 مەترگە جەتەتىن ءانشى تاۋ قازاقستانداعى ميستيكالىق جەرلەردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىنە كىرەدى. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. ءانشى تاۋدان شىعاتىن دىبىس بىرەشە شاقىرىمعا دەيىن ەستىلەدى. بۇل دىبىس گۇرىل تارىزدەس ءارى جەردەگى تەربەلىستى تۋدىرادى جانە اۋا-رايىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. جەل سوققاندا ءانشى تاۋدان جىلاعان داۋىس ەستىلەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا تارالعان اڭىز بويىنشا، ءدال وسى جەردە اتاقتى شىنعىس حاننىڭ دەنەسىنىڭ قالدىعى جاتىر. ال باسقا اڭىزدارعا سۇيەنسەك، بۇل جەردە شايتاننىڭ ءوزى قۇدايدىڭ قاھارىنان قورقىپ، جاسىرىنىپ قالعان.

كوككول مەن شايتانكول

جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان كوككولگە ەشقانداي وزەن قۇيمايدى. سونىڭ وزىندە  كولدىڭ سۋى ۇنەمى جاڭارىپ، تاپ-تازا بولىپ تۇرادى. گيدرولوگتار سۋ استى ۇڭگىرلەرى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. الايدا كولدى تولىعىمەن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك جوق. سەبەبى كوككولدىڭ كەيبىر جەرلەرى ءتۇپسىز تەرەڭ.

كەيدە وزدىگىنەن يىرىمدەر پايدا بولادى. ولار سۋ بەتىندە ءجۇزىپ جۇرگەن مايدا زاتتاردى وزىنە تارتىپ الادى ەكەن. اڭىزعا سەنسەك، بۇل كولدە سۋ ايداھارى ءومىر سۇرەدى. ەڭ قىزىعى، ءدال وسى سۋ جانۋارىن ولكەتانۋشى ا. پەچەرسكيي ءوز كوزىمەن كورگەنىن ايتقان. ونىڭ ۇزىندىعى 15 مەترگە جەتەتىن جىلان ىسپەتتەس ەكەنىن، قۇبىجىقتىڭ كولدە قوناتىن، كولدەن سۋ ىشەتىن جانۋارلارمەن قورەكتەنەنتىنىن جەتكىزگەن.

شايتانكول قارقارالى تاۋلارى ماڭىندا ورنالاسقان. كولدىڭ ءوزى كىشىگىرىم،  ۇزىندىعى – بار-جوعى 60 مەتر، ەنى – 40 مەتر. بۇل كولگە ساياحات جاساعانداردىڭ كوپشىلىگى تۇسىنىكسىز جايتتاردى باستان وتكەرگەنىن ايتادى. نەشە ءتۇرلى ميستيكالىق اڭىزدارعا بولا تۋريستەر وسى وڭىرگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن كەلەدى. اڭىز بويىنشا، شايتانكولدە ءبىر-بىرىن سۇيگەن، الايدا قوسىلا الماي ارماندا كەتكەن ەكى عاشىق سۋعا باتىپ ولگەن.     

قىزىلقۇم ءشولى

قىزىلقۇم ءشولى سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. عالىمداردى ورتالىق قىزىلقۇمدا تابىلعان جارتاستاعى سۋرەتتەر قىزىقتىرىپ وتىر. وندا سكافاندر كيگەن ادامدار مەن عارىش كەمەسىنە ۇقسايتىن بەينەلەر سالىنعان. ءالى كۇنگە دەيىن سۋرەتتەردىڭ شىعۋ تەگى زەرتتەلمەگەن.

سونىمەن بىرگە قىزىلقۇمدا بەيمالىم ۇشاتىن نىساندى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى.

2000 جىلى اۆتوماتتى كامەرا وسى ايماقتا ۇشىپ بارا جاتقان نىساندى ءتۇسىرىپ العان. الايدا ونىڭ شىن نە جالعان فوتو ەكەنى دالەلدەنبەگەن.

ءۇستىرت شوقىسى

قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىندا ورنالاسقان بۇل تىلسىم جەردىڭ اۋماعى – 200 مىڭ شاقىرىم. بۇل جەر الەمدەگى زەرتتەلمەگەن تىلسىم اۋماقتار قاتارىنا كىرەدى. ءۇستىرتتىڭ قۇپياسى – تۇسىنىكسىز تاستان جاسالعان وقتار. ءارقايسىسىنىڭ بيىكتىگى 800-900 مەتر بولىپ كەلەدى. وقتىڭ بارلىعى سولتۇستىك-شىعىسقا باعىتتالعان. وسى وقتار ورنالاسقان جەرگە جاقىن اۋماقتا جانۋارلاردىڭ تاستان جاسالعان مۇسىندەرى تابىلعان. ولار دا سولتۇستىك-شىعىسقا قاراتىلعان.

بۇل كەشەندى كوپشىلىگى عارىش ايلاعى دەپ ەسەپتەيدى. مۇندا كۇندىز-تۇنى دا ءتۇرلى اسپان دەنەلەرىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار ۇستىرتكە كەلۋشىلەردىڭ ءبىرازى ساعىمعا تاپ بولعاندارىن ايتقان.

بارساكەلمەس

ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان. مۇندا تۇتاس وتباسىلار، بۇتىندەي ەكسپەديسيالار جوعالعان. بۇل ارالدا ۋاقىت وتە باياۋ وتەدى دەگەن بولجام بار. مۇنداعى تىلسىم وقيعالار بەلگىسىز ۇشاتىن نىسانعا  بايلانىستى نەمەسە اتومدىق سىناقتاردىڭ كەسىرىنەن بولادى دەيدى عالىمدار.