«قازاق ەلى - 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە!
تاۋبەسىز زاماندار تۇسىرگەن ءار ىزگە،
ۇلتىمنىڭ ۇياتىن ۇمىتپاي بادىزدەپ... ۇزدىككەن ۇمىتتەر، القىنعان ارماندار – كۇرەڭ كۇن استىنان كۇمىلجي ءتىل قاتتى، ءتىل قاتتى! ارقاسى قۇرىسقان بالبالدار! بۇعاۋلى بوستاندىق، شىلاۋلى قاستاندىق، (اينالىپ كەتە الماي قاسىڭدا ءبىز جۇردىك...) اكەمنىڭ كەگىمەن، انامنىڭ شەرىمەن، قوش كەلدىڭ جيىرما ءبىرىنشى ءجۇز جىلدىق! كوك تۇرىك جەرىندە، سارىارقا تورىندە، ەسىلگە ەنتەلەپ ەڭسەسىن تىكتەگەن، قاندىكوز عاسىرلار تۇسىندە كۇتپەگەن. عارىشتىق ساۋلەلەر وسىندە قايرالعان سۇڭگىسى، اقوردام ۇستىندە قالقيدى كۇن قۇسى! داڭعازا زاماندار، الدىڭا جۇگىنبەن، سىر تارتام كەشەدەن، بۇگىننەن. ادامي تىلەكپەن، اقىندىق جۇرەكپەن، بۇل دالا سويلەيدى ابايدىڭ تىلىندە. كەرەي مەن جانىبەك باستاعان، ۇلى ارمان تىزبەگىن عاسىرلار قوستاعان. ەسىمنىڭ ەسكى ءبىر جولدارىن، قاسىمنىڭ قاسقا ءبىر ارمانىن. جانە دە ءاز تاۋكە جارعىسىن، مانسۇقتاپ كەتە الماس دۇشپاندار قارعىسى! ەسكىرمەس ولەڭىم، جوعالماس دەرەگىم، مەن وعان قۇدايداي سەنەمىن! تولاعاي ەل ەدىك... كۇن جۇرەك، عۇن اتتى، مەنى دە قانقۇمار ۋاقىت جىلاتتى. ەدىلدەن سۋ ءىشىپ، ەلىم دەپ ۋ ءىشىپ، ۆيزانتيا جازىعىن جاۋرىنداي مۇجىگەن، كوپ ىزدەپ ەدىم مەن ەدىلدىڭ استىنان جوعالعان پىراقتى. ەن ساپار جولىندا ەسكىرگەن كىندىگى، ە، ايار تاريح! تۇسىنەر كىم مۇنى؟.. ەركىندىك جۇلدىزى جالىنان جامىراپ، كەلەر دەپ كۇتىپ ەم ءبىر كۇنى. دنەستر بويىندا جول تارتقان ارقىراپ، دنەپر بويىندا جىعىلعان قانسىراپ. كۇن استى رۋحىن جەتەلەپ جەتەر دەپ مىڭ جارىم جىل بۇرىن جوعالعان سول پىراق، بۇلت استى بوزارىپ، بۇز ءۇستى بۋسانعان، مەزگىلدىڭ جۇزىندە كوكتەدى جۋساندار... مەن تارتقان جەبەنىڭ سۇپ-سۋىق ءدامى بار، باسى جوق كيرلەر بايلانعان قىلشاندا! ساناما ورنىعىپ، سويىما سىڭىرگەن، قارت كاسپيي جاعاسىن جاعالاي جۇگىرگەن. وشاقتاي ءىز تاستاپ، ورمانداي كىسىنەپ، سول پىراق تۇرەگەپ كەلەدى... قىپ-قىزىل ىڭىردەن. ءىى قاعىندا قۋناعان، ساۋىرىندا جەبەنىڭ تابى بار قۇلاندار، ءھام بۇلاناي باسىندا بۇلت استى بۋسانعان. جان ءتىلىن بوساتىپ جۇبانىش سۇراڭدار، ايدىڭ اق سۇتىمەن كوكتەگەن جۋساندار. كوكتەم بوپ، كۇز بولىپ اۋناعان عاسىرلار، قايعىمدى جارتاسقا جاسىرعان. ايبالتا جۇزىندە سىرعاناپ ۋاقىت، اسپانعا شانشىلىپ تۇمسىعى ارۋاعىمدى اسىرعان! ايتارىم كوپ ساعان، اتامدى جەرلەگەن ايبارلى تاريح. ارقاننىڭ ءىزى بار ءار كەۋدە، ءار يىق – سەندەگى قىساسىن قىنامەن جازادى، كوزىنە قان ۇيىپ. جول تارتقان ۇرىمگە، جول تارتقان دۋنايعا، ەر ابىلاي اڭسارى سىبىزعى– قۋرايدا. تاعاتى تامشىلاي تاۋسىلعان، ءھام قايعىسىن ۇعامىز داۋىسىڭنان. زامانا ىزىندە تابانى تاسىرقاپ، ىلىنگەن بۇل عاسىر سەنىكى جاس ۇرپاق! بۇلىنگەن بۇل عاسىر سەنىكى جاس ۇرپاق! وتارلىق بۇعاۋى ءۇزىلىپ، بىلەگىن تۇرىنگەن بۇل عاسىر سەنىكى جاس ۇرپاق! جارتى الەم توسىنە تامىرداي تاراعان، كوشپەندى داڭقىنا كۇيىنە قاراعان. ساتقىندار ءداۋىرى ساقالداي كەسىلگەن، مەنىڭ بۇل دالامنان قاراسىن وشىرگەن. انەكي، وتكەن شاق وسىندە تالاۋراپ جانارى، سانىندا ساداعى – ەر تۇرىك قاعانى قول باستاپ بارادى. ...تۇر مىنە، بىزدەرمەن ەڭىرەي قاۋىشىپ، تەڭىزگە قۇلاعان جۇلدىزدار داۋىسى... قازاق ورداسى. XVi عاسىر ۇرىس مايداندارىنداعى تۇنگى جىر ءبىرىنشى جىر العايدىڭ التى قىرىندا ارعىماق اتلار جۋسايدى، جاقسىلىق پا ول، نە بەگىم؟ ءبورىلىبۇلاق سۋىنا شولىركەپ جانىم سۋسايدى، جاماندىق پا ول، نە بەگىم؟ تۋىرلىقتاي جەتىم بۇلت جەل سەسىنەن ۇركەدى، جالعاننان جەرىپ كەتكەن بە؟ جالقى تۋعان قارىنداس جانارعا جاسىن ىركەدى، وعان دا قايعى جەتكەن بە؟ بوزكودەنىڭ تۇبىنەن بۇلدىرىق قۇستار ۇركەدى، ۇياسىن سالعان بوكتەرگە. الا اجداھا اپتىعىپ بالاپان باسىن تۇرتەدى، قايرىلار قايران جوق مەندە. ورماندى قىرقا استىندا وشاعىم قالدى جەل قۇشىپ، وشاعىمنىڭ باسىندا قوساعىم قالدى جەر قۇشىپ. ەبەلەك ۇشپاس ەلسىزدەن، كوبەلەك ۇشپاس كولسىزدەن. كوگەن ساپ تىلەپ موينىما كوپ كۇتتىم سەنى جان اعا! اجىر-اجىر تاۋلاردا، قوجىر-قوجىر تاستاردا، قۋرايدان جونىپ سىبىزعى، قاۋىرسىن تىكتىم جاعاما. كۇن بەتىن كولگە جاسىرىپ، اي بەتىن سۋعا ماتىرىپ، ارقارلار اۋعان التايدى، اڭساي دا اڭساي اقىرى ءبىزدىڭ دە كوڭىل ورتايدى. بوتالاعان بوز ىنگەن، بوشالاعان قۇبا ىنگەن، تابىنىنان ءبولىنىپ بوز دالاعا جۇگىرگەن. تەرىستىك بەلدەن سوققان جەل – تەبىنگى تەرىن قۇرعاتار، تۇستىك بەلدەن سوققان جەل – جانىمنىڭ شەرىن قۇرعاتار. قاراتاۋدان ەل بوستى قارا نايزاسىن قالدىرىپ، قارالى جەسىر بوزدايدى بەسىككە قولىن تالدىرىپ. قالاعا ءتيدى قابىلان جاۋ – قان ىشپەي ءسىرا، كەتەر مە، دالاعا ءتيدى ارىعان جاۋ – ولىسپەي ءسىرا، كەتەر مە؟ جارالى قۇستاي شىرىلداپ جاۋ قولىندا قالدى ءىنىم، جات ەتپەسە يگى ەدى! جانىنان بەزگەن جانتىقتىڭ قولىنا بەرىپ تاعدىرىن، قاپى ەتپەسە يگى ەدى!... ەكىنشى جىر قالجىراپ بارىپ كوز ءىلىپ كەتكەن ۋاقىتتىڭ، قۇرساعىنداعى قۇنىن قۇم باسقان ەرەندەر، كوردەن ويانىپ كوڭىلدى ءبىزدىڭ جەبەڭدەر! سالماۋ دا سالماۋ سامتىراپ جاتقان قىرقالار، سەندە جوعالعان كەزدىگىمدى ىزدەپ كىم تابار؟ سارىالا قازداي سامعاپ ءبىر ۇشقان جەبەلەر، ات جالىن قۇشىپ ايمادەت ولگەن توبەلەر. ۇيدە تۋىپ تۇزدە ءولىپ، اتاسى باسقا دۇشپاننىڭ قانىنان تويات ىزدەدىك. كۇركە تىكتىك كيىزدەن، ساداق يدىك مۇيىزدەن. ءبورىباس تۋدىڭ استىندا حان الدىنا قۇرالىپ، جەكپە-جەك مايدان ۇستىندە ابىزدان باتا سۇرادىق. اش قاسقىرداي القىندىق، اش بۇركىتتەي جۇلقىندىق. ىلەنىڭ قاندى سۋىمەن بۇل ەلدىڭ قانى مىنەزدەس، وپالى تۋعان وعىلان ەر وبالىن جاتقا جىبەرمەس. اپاننان شىققان قاسقىرداي الاڭدا قىلىش جارقىلى، قاراسۇر ءجۇزى قۋارىپ قانىن ءبىر جاۋدىڭ سارقىدى! ىنىنەن شىققان جىلانداي ىلگەكتى نايزا سەسىنەن، قارالى جونى قۋارىپ جوتالار جاتىر ەسىنەپ. توقسان تورلى ساۋىتتىڭ توعىزى قالدى توزعاندا، تولعاپ ءبىر تارتقان ادىرنا تۇيرەدى جاۋدى كوز قارماپ. الاۋ دا الاۋ، الاۋ وت! اسپانعا قولىن سىلتەگەن، جالاۋ دا جالاۋ، جالاۋ وت! جوتاعا جولىن سىلتەگەن. كۇن استىندا كۇركىرەپ، اي استىندا دۇركىرەپ، قۇرۋلى شەپتى قۇرساۋلاپ ايقايدان كوڭىل اپتىعىپ، جاسانعان جاۋعا اتتاندىق ارىستان جالدى ات ءمىنىپ! ... ... ... ارۋاق، ارۋاق!!! ءۇشىنشى جىر ...ەرتىستەن وتتىك ەنتەلەپ، ەدىلگە جولدى كەلتەلەپ. قامىعىپ قالعان قالقام-اۋ، ايرىلدىم سەنەن ەرتەرەك. ماپەلەپ ءمىندىم قۇلا جال، قۇلا جال شابىس سۇرانار. تۇندەلەتىپ ءبىر جەتەرگە، جولىمدى كەسىپ تۇر اجال. ارقانىڭ قۇبا جونىندا، اقىرىپ ۇرىس ءسالدىق-دۇر، القىمنان جاۋدى ءالدىق-دۇر. الدىمنان ءتيىپ اق جەبە، قانسىراپ جولدا ءقالدىق-دۇر. وق قىلقانداي توگىلدى، قان جۋسانداي ەگىلدى. قۇزعىنعا كۇنىم قاراتقان، قيمايمىن اتتەڭ، ءومىردى. التايداي الىس مەكەنگە، سالعان ءبىر زارىم جەتەر مە؟ ايقايلاپ شەپتى بۇزىپ ەم، عازيزلەگەن سۇلتان جانىمدى، ەل ءۇشىن قۇربان ەتەرگە. قوشتاسىپ دالا، بارىڭمەن، ءبىر جاتام بابالارىممەن. تال بەسىگىمدى ساعان تابىستاپ، تاعدىرىڭدى وراپ اكەتكەم، ۇكىلى ورامالىڭمەن. ساۋىتتار كيدىم اقسىرما، بولاتتان ورمەك جاپسىرعان. سۇيەگى جاتىر اكەمنىڭ، سۇيەمدەي جەردىڭ استىندا. امانات ەتىپ بۇل تاۋدىڭ، سۇيەلدەي تاسىن تاپسىرعان... ەلسىزدە ەر ساپ تەلپەككە، تىك جۇرگەن ەركەك ەركەك پە؟ ...مەن جايلى اڭىز ايتا ءجۇر، ىشىڭدە قالعان تەنتەككە... اۋىلىم قونعان الاكول، الاكول مەندەي جارالى ول. ...مەديەندە جاتىپ مەرت بولسام، جازىدا قونعان جۇرتىمنان، ءبىر ۋىس توپىراق سالا كور!!! وتاۋىم قالدى بەلىندە، توسەگىم قالدى تورىندە. اتاڭا نالەت دۇشپاندى، جاتارمىن توسىپ كورىمدە!.. كوكجالدار جىرى اسپان استى، جەر ۇستىندە جەلپىنگەن، بۇل دالانىڭ ەركىن جورتقان بولتىرىگى ەم. جاستاپ جاتىپ ويانعانمىن مەن العاش، ەرتوقىمىن كوشپەندىنىڭ تەر سىڭگەن. بەيمازا ءتۇن! ەسىمدى الما، سەن ەندى، جىلدار كورەر كۇن سيپاعان توبەمدى. تۇمسىعىمدى ايعا تىرەپ العاش مەن، اتاجۇرتقا قاراپ جازعام ولەڭدى. باۋرايىڭدا باۋرىم امان، كۇن امان، قازاق ەلى – الپەشتەگەن ۇلى انام! ىرىمدايمىن بوساعاما اق توگىپ، ۇلىم كۇندە جول قاراسا قۋانام. جىل ىزعارىن، زار ىزعارىن بوراتقان، ەندى بىزگە قايتالانباس ول اقپان. تەڭدىگىمدى قايتا تاپتىم وسىندا، تونىكوكتىڭ ورداسىندا جوعالتقان! ىرىم ەتكەن كۇلتەگىننىڭ كوپ ءىزىن، مىناۋ ءۇنىم – ورمانداعى ءوز ءۇنىم. تابىعاش پەن ءۇرىم بويىن كۇزەتەر، قايتا تۋعان بەيبارىستىڭ ءوزىمىن! قازاق جۇرتىن باۋىرىڭا باس، عالام! ۇلىڭ مەنمىن، ۇلى كۇرەس باستاعان. جالعىز ءوزى جاۋعا تيەر جالاڭاش، قانداي اۋىر ۇرىستاردان قاشپاعان. عارىش تۇنەپ سىعالاعان عاسىردىڭ، جانارىنا قاسىرەتىمدى جاسىردىم. يتپەن ويناس يمپەريالاردى مەنسىنبەي، اتاجۇرتتىڭ الدىنا كەپ باس ۇردىم. سان ءۇمىتتى قالماس ەندى سور قاماپ، جەتەر مۇندا ماڭداي تەرى سورعالاپ. سارى-ارقاعا كوش قۇلايدى-اۋ تاعى دا، انە، ۇلىم جاتىر تاعى جول قاراپ... اۆتور تۋرالى: ۇلاربەك دالەي ۇلى 1980 جىلى 26 قاڭتاردا دۇنيەگە كەلگەن. 2004-2007 جىلدارى تۇركىستان قالاسىندا ق.ا.ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە قازاق ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراسىن بىتىرگەن. ولەڭدەرى جاس اقىنداردىڭ «جاپىراققا تۇنعان تامشىلار»(ءۇش قيان، 2003.ج.)، «جاس تولقىن»(جالىن، 2006.ج.)، «تاۋەلسىزدىكتىڭ نۇرلى تاڭى» (2010 ج.)، «ازاتتىق تاڭىنداعى ازات جىر» 2013جىلى. استانا) قاتارلى ۇجىمدىق جيناقتارىنا ەنگەن. سان مارتە حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق جىر بايقاۋلارىنىڭ جۇلدەگەرى. تۇركيانىڭ ستامبۋل قالاسىندا وتكەن تۇركى تىلدەس الەم حالىقتارىنىڭ «IUNESCO. 2008 جىل – ماحمۇد قاشقاري جىلى» اتتى حالىقارالىق اڭگىمە بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى. ءىى رەت وتكىزىلگەن «شىعىس شىنارى» اتتى حالىقارالىق جىر فەستيۆالىنىڭ ءىىى ورىن جۇلدەگەرى. «قانىمداعى قاسقىر ءيىسى»، «كۇز جاۋعان سوقپاق» قاتارلى جىر كىتاپتارىنىڭ اۆتورى. تولەگەن ايبەرگەنوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى ءقازىر استانا قالاسىنداعى ق ر ۇلتتىق مۇراعاتىندا مۇراعات قويمالارىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى.
