اقبەرگەن ازامات. التىن تاريح

/uploads/thumbnail/20170708165317240_small.jpg

ۇرانداپ الاش بولىپ تانىلاتىن، تاريحى التىندارمەن جازىلاتىن. مىڭ ءتاۋبا قازاق دەيتىن ەلىمىز بار، تامىرى تەرەڭدەردەن قازىلاتىن. قاراساق التىن تاريح باستاۋىنا، قۇرىلعان ەل ەمەسپىز قاس-قاعىمدا. ءتاڭىرىم سۇيگەن قۇلىن سىنايدى عوي، وسىنىڭ ۇڭىلەيىك استارىنا... ون بەسىنشى عاسىردىڭ جارتىسىندا، بوسىعان جۇرت بەك، بيلەر تالقىسىندا. اشىندىرىپ بارادى نامىستى ۇلدى، قازاق جەرى، وزبەك حان بوپ شالقىسىن با. بۇل نامىس قازاقتىققا جول باستادى، كەرەي مەنەن جانىبەك قول باستادى. ءبىر جەڭنەن قول ءبىر جاعادان باسى شىققان، قازاقتى تارتتى العا الداسپانى. سودان قازاق حاندىعى قانات قاقتى، اسقاقتاعان ارماننىڭ شامىن جاقتى. كوپ تىلەگەن تىلەۋى قابىل بولىپ، ەل بولسام دەپ الدىندا ءتاڭىر حاقتىڭ. حالقى سۇيگەن ءباھادۇر دانا قاسىم، ىلگەرى دومالاتتى اكە تاسىن. قاسقا جولىن قالدىرىپ ماڭگى ىزىندە، ادالدىقتىڭ اق جولىن قويدى باسىم. حاقنازار تاۋەكەل حان ەل ەسىندە، حالقىنىڭ مارتەبەسىن كەڭ وسىرگەن. قوس سۇلتانى جۇرتىنىڭ قامىن جەگەن، تاريحتىڭ قالدى كارى كەمەسىندە. حاندىق كەڭىپ ۇلعايعان شاقتا بولدى، بۇل تۇستا ەسىم باتىر تاققا قوندى. بيلىك قولدا تۇرسا دا پاتشا كوڭىل، جاڭعىرتتى اتا سالعان قاسقا جولدى. تاۋكە حان زامانىندا دارا تۋعان، حان بولعان حالقى ءۇشىن جاراتىلعان. تىنىشتىق پەن ءتارتىپتى جارلىق ەتىپ، ەسىمى التى الاشقا تاراتىلعان. كۇن تۋدى ەل باسىنا ناۋبەت شالعان، اياۋسىز كوردى قورلىق قالىڭ جاۋدان. ەل اۋزىندا اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما بوپ اتى قالعان. ەلىم-اي لاپ جوقتادى ەل مەن جاندى، تالاي ۇل جەتىم، ايەل جەسىر قالدى. ىشىنەن ىدىراعان جۇرتتى كورىپ، بۋىنسىز جەرگە جوڭعار پىشاق سالدى. سول زاماندا سابالاق عۇمىر كەشتى، تولە ءبيدىڭ جالشىسى بولعان دەستى. ءابىلمانسۇر جيىرماعا تولعان شاقتا، ابىلايلاپ جوڭعاردىڭ مىسىن تەستى. جارىقتىق، حان ابىلاي تاققا كەلدى، بىرىكتىردى بىتىراپ جاتقان ەلدى. ءۇش ءجۇزدىڭ ەتىن سالىپ ءبىر قازانعا، تۇتەتىپ ءبىر وشاققا جاققان ەدى. كەنەسارى حان تولتىردى قاتاردى، ادۋىنى ايدى اسپانعا اپاردى. ۇلتىن ازات ەتۋ ءۇشىن كۇرەسكەن، وردامىزدىڭ قولباسشىسى اتاندى. حان باسقارعان حاندىق تا اياقتالدى، كۇشىنە ەنبەي قالدى جارلىق، جارعى. سولتۇستىكتىڭ ىزعارى سەكىلدەنىپ، تاعى ءبىر قاسقىر ءداۋىر تاياپ قالدى. كۇندەر-اي جانعا باتىپ اشىناتىن، زامان دا كەلدى كورشى باسىناتىن. قۇشاق جايىپ اق كوڭىل اڭقاۋ قازاق، جۋىتتىڭ با سونشالىق قاسىڭا تىم. قازاققا باسشى ەندى جاتتان كەلدى، گالاششەكين دەگەن ءزىل باتپان كەلدى. ورناتىپ اشارشىلىق قىرىپ سالدى، قاپىسىز قاپيادا جاتقان ەلدى. موڭكىگەن ولەكسەلەر دالامىزدا، تەرى جەپ اكە، انا، بالامىز دا. ۇشتەن ءبىرى قىرىلعان قازاق ويى، ۇرپاقسىز ۇلتسىز بولىپ قالامىز با. ەلىم دەپ ەمىرەنگەن اسىل تەكتەر، ءمىرجاقىپ، ماعجان، تۇرار، احمەتتەر، تاۋەلسىز ەل، سىيلايمىن دەپ قازا بولدى، كوز اشپاعان جۇرتىنا قاسىرەتتەن. توقتامادى ورىستاردىڭ تاياعى، جيىرماسىنشى عاسىر سوڭى تايادى. دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ ورنىنا، كولبيندى اكەپ باسشى قىلىپ قويادى. قاياۋ سالدى كوپ قازاقتىڭ ساعىنا، شىداتپادى ءتيدى جاستار شامىنا. وتىرسىن دەپ جەلتوقساندا شۋلادى، قازاعىمنىڭ قازاق قانا تاعىنا. سورلى ۇكىمەت ۇردى، سوقتى، قينادى، جىگەرلى جاس قارسىلىعىن تىيمادى. سەلت ەتپەستەن جانىن بەرىپ، قان توگىپ، ۇرپاعىنا ازاتتىعىن سىيلادى. عاسىر بويى ورىستارعا جەم بولدىق، مىنە بۇگىن سول ورىسپەن تەڭ بولدىق. ءجۇز وتىزدان استام ۇلىس وكىلىن، باۋىرىنا باسقان دارحان ەل بولدىق. بابالارىم جاساپ ءار كەز ەرلىگىن، ساقتاي ءبىلدى جۇرتشىلىقتىڭ ەلدىگىن. ءبىر قازاقپەن قانشا عاسىر الىستى، ايتىڭدارشى كىم جەڭىلدى، جەڭدى كىم!؟ كوك اسپاندا كۇننىڭ نۇرى توگىلگەن، كۇن استىندا قىران سامعاپ كورىنگەن. تۋدى كوككە كوتەرسىن ءار بورىكتى، ءوزىن-وزى قازاقپىن دەپ سەزىنگەن. قاراپ وتسام بارشا حالىق كوزىمەن، ايتار بولسام سول حالىقتىڭ سوزىمەن. ازىن-اۋلاق عانا ۋاقىت وتسە دە، بار جاساعان جوق نارسەنىڭ وزىنەن. اقتاي ءبىلدى بۇكىل قازاق سەنىمىن، وسى جولعا سارپىپ قايرات ءتوزىمىن. بىر-بىرىنە جارالعانداي ەكەۋى، ەلى مەنەن تاپتى ەلباسى سەرىگىن. التاي مەنەن اتىراۋدىڭ اراسىن، مەكەن ەتكەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن. بارلىعى دا قۇرمەت ەتىپ تۇتادى، ەل باسقارعان نۇرسۇلتانداي داناسىن. بۇگىن دە بار حاس باتىرلار ايباتتى، تالاي دودا، باسەكەدە بايراقتى. اتاعىنان ات ۇركيتىن ەلدەردە، قازاعىمنىڭ ءانۇرانىن ويناتتى. قازاق ءقازىر داڭعىل دامۋ جولىندا، تانىپ ءبىلدى وڭىن داعى سولىن دا. بار الەمنىڭ ءقوزى تويار كورمەسىن، وتكىزۋ دە قازاقتاردىڭ قولىندا. اشىق اسپان، بەيبىتشىلىك، عاجاپ كۇن، بەس ءجۇز ەلۋ جاسقا تولدىم ازاتپىن. اللا جازسا «ماڭگىلىك ەل» جاسايىق، قازاق قانا جاناشىرى قازاقتىڭ.

unnamed (1)

اقبەرگەن ازامات ارتىقباي ۇلى 1993 جىلى تۋىلعان. جامبىل وبلىسى سارىسۋ اۋدانى جاڭاتاس قالاسىنىڭ تۇرعىنى.

demeu2

قاتىستى ماقالالار