اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ساۋدا سوعىسىن اشاتىنىن ايتقان. كوپشىلىك ونى پوپۋليزم دەپ باعالادى. ال جاقىندا اقش بيلىگى قىتايدان يمپورتتالاتىن 1333 ءتۇرلى تاۋارعا سالىناتىن قوسىمشا سالىق كولەمى 25 پايىزعا ارتاتىنىن مالىمدەدى. ياعني قىتايدان تاۋار اكەلۋشىلەر امەريكا قازىناسىنا تاعى 50 ملرد دوللار تولەيدى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە جۇڭگو ۇكىمەتى اقش-تى دسۇ تالاپتارىن بۇزىپ وتىر­­ دەپ ايىپتادى. «اقش ۇكىمەتىنىڭ بۇل شاراسى قحر-دىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە قول سۇعۋ جانە قىتايدىڭ دامۋىنا قا­تەر توندىرەدى»، - دەدى شىعىستاعى كورشىمىز.

سونىمەن، اقش پەن جۇڭگو اراسىندا ساۋدا سوعىسى قىزىپ جاتىر. «ەكى تۇيە سۇيكەنسە، ورتاسىندا شىبىن ولەدى» دەگەندەي، بۇل تەكەتىرەس قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى؟ Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى وسى ماسەلەگە وي جۇگىرتتى.

ساۋدا سوعىسى دەگەن نە؟

ساۋدا سوعىسى – ساۋدا قاتىناسىنداعى ەكى ەلدىڭ بىر-بىرىمەن ساۋدا شارتتارى ارقىلى كۇرەسۋى. بۇل مايداننىڭ باستى قارۋى – كەدەن سالىعى. كەدەن سالىعى ارقىلى قوس الپاۋىت ءبىر-بىرىنىڭ ەكونوميكاسىن شىعىنعا ۇشىراتادى.

— اقش پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى تارتىس شارتتى تۇردە «ساۋدا سوعىسى» دەپ اتالىپ ءجۇر. ەكى دەرجاۆا الەمدە ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋعا تالاسىپ جاتىر. اقش-تىڭ ساۋدا، ەكونوميكا سالاسىندا كوش باستاپ تۇرعانى بەلگىلى. كەيىنگى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، جۇڭگو ەكونوميكاسى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇل – اقش-قا ءقاۋىپ توندىرەتىن دۇنيە. باج سالىقتارىنىڭ كوتەرىلۋى – قاتەردىڭ الدىن الۋ عانا، — دەيدى ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ.

ال ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالىنىڭ ايتۋىنشا، ساۋدا سوعىسىنىڭ استارىندا بەلگىلى ءبىر ساياسي ۇستانىم بار. ال كەز كەلگەن ساياسي ۇستانىمنىڭ ارتىندا ەكونوميكالىق مۇددە جاتىر.

— كەز كەلگەن مەملەكەت، ونىڭ ىشىندە ءىرى مەملەكەتتەر ءوز ساياساتىن جۇرگىزگەندە، باسقا ەلدەرمەن بايلانىس جاساعاندا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن الدىڭعى قاتارعا قويادى. ەكونوميكالىق ۇستەمدىگىن ورناتىپ، سوعان وزگەلەردى تاۋەلدى ەتۋدى كوزدەيدى. ءقازىر دۇنيەجۇزىندە ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى وق بويى وزىق تۇر.  ءبىرى – ءداستۇرلى اقش ەكونوميكاسى، ەكىنشىسى – ونى قۋىپ جەتكەن قحر ەكونوميكاسى. ەشكىمگە جاڭالىق ەمەس، اتالعان ەكى ەل اراسىندا  ەكونوميكالىق، ساۋدا باسەكەسى بۇرىننان ءجۇرىپ جاتىر. ال باسەكەلەستىك – تابيعي قۇبىلىس. ساياسي ەكونوميكالىق الاڭ باسەكەلەستىكتەن تۇرادى. اقش  بيلەپ-توستەپ ۇيرەنىپ قالعاندىقتان، جۇڭگو كومپانيالارىنىڭ، تاۋارلارىنىڭ ۇستەمدىك قۇرا باستاعانى اشۋىنا تيەدى، — دەيدى راسۋل جۇمالى.

اقش-تىڭ سالىقتى كوبەيتۋىنە بايلانىستى جۇڭگو دا اقش-تان كەلەتىن 106 ءتۇرلى تاۋارعا 25 پايىز قوسىمشا سا­لىق ەنگىزەتىنىن مالىمدەدى.

شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سەنسەك، دونالد ترامپ قويعان شەكتەۋدەن جۇڭگو 60 ملرد دوللار كولەمىندە شىعىنعا ۇشىرايدى.  

— بۇگىندە جۇڭگو تاۋارلارى الەمدە سۇرانىسقا يە. تەك ازيادا عانا ەمەس، ەۋروپادا دا تاۋارلارىن ارتىرۋدى كوزدەپ وتىر، - دەيدى ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ.

ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالىنىڭ سوزىنشە، امەريكا الەمدە ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋعا تىرىسادى، ال قىتايدىڭ وعان جاۋاپ بەرۋگە الۋەتى جەتكىلىكتى. الايدا جاقىن ارادا بۇل ماسەلەلەر بەت جىرتىسۋعا اكەلە قويمايدى. سەبەبى جۇڭگو رەسەي سەكىلدى اشىق قارسىلاستىققا بارىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن جۇڭگو اقش-پەن تىرەسە الادى، امەريكاعا ونىمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى.

اقش پەن جۇڭگو اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى؟

بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ الەم ەكونوميكاسىنداعى ورنى بىلىنە بەرمەيتىن. ال ءقازىر دسۇ مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇشەسى. «ەكى تۇيە سۇيكەنسە، ورتاسىندا شىبىن ولەدى» دەگەن بار. بىزگە دە ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ سالقىنى ءتيۋى مۇمكىن.

— جۇڭگو رەسەيمەن بايلانىسىن نىعايتىپ جاتىر. اقش-تىڭ رەسەيگە سالعان سانكسيالارى ەل ىشىندەگى ميلليونەرلەردىڭ شىعىنعا باتۋىنا اكەلدى. ءرۋبلدىڭ  قۇنى تومەندەسە، قازاقستانعا دا كەسىرى تيەدى. ال قازاقستان مەن قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسى جامان ەمەس. تاۋار اينالىمى جىل سايىن ارتىپ جاتىر، كەدەندىك الىمداردىڭ تومەندەۋىنە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتا قازاقستانداعى كەدەن سالىعىن كوبەيتۋ قىتايعا ءتيىمسىز. سوندىقتان جۇڭگو بىزگە كەدەن سالىعىن كوبەيتەدى دەپ قورقۋدىڭ قاجەتى جوق، - دەيدى ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، اقش پەن جۇڭگو اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ قازاقستانعا جاناما اسەرى بار.

— اقش-قا قازاقستان عانا ەمەس، دۇنيەجۇزى تاۋەلدى. ەكونوميستەر اراسىندا «امەريكانىڭ ەكونوميكاسى جوتەلە باستاسا، بۇكىل الەم تۇماۋراتادى» دەگەن ءسوز بار. امەريكانىڭ دوللارى، ينۆەستيسيالارى بار. سوندىقتان امەريكا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى نەمەسە قۇلدىراۋى بارلىعىنا اسەر ەتەدى. ال جۇڭگو – شىعىستاعى كورشىمىز. ونداعى جاعداي بىزگە اسەر ەتەتىنى انىق، الايدا جۇڭگو مەن قازاقستان اراسىندا ەكونوميكالىق جاقتان قيىندىقتار جوق، - دەيدى راسۋل جۇمالى.

قازاقستاندى قىتايمەن بايلانىستىراتىن تاعى ءبىر جول – ۇلى جىبەك جولى. ونىڭ شىعىس پەن باتىستى جالعاستىراتىن ترانزيتتىك پوتەنسيالى بار. قازاقستان – جۇڭگو ءۇشىن مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەت.

كەيبىر ەكونوميستەردىڭ ويىنشا، رەسەي مەن جۇڭگو اراسىندا ەكونوميكالىق سالقىندىق پايدا بولسا، ول قازاقستانعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. جۇڭگو مەن رەسەي اراسىنداعى بايلانىس بەرىك بولسا، جۇڭگو مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ بىزگە بالەندەي ىقپالى جوق.

— ەكونوميكادا ۇستەمدىك ورناتۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – كەلەسى مەملەكەتكە سانكسيا سالۋ. سول ءۇشىن اقش اشىق ەكونوميكالىق سوعىستى باستادى. ال جۇڭگو الەمدە تاۋارلارىنىڭ كوپ بولۋىمەن، سۇرانىستىڭ ارتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى، — دەيدى باۋىرجان ىسقاقوۆ.

—بىزگە جۇڭگو جاعىنان قيىندىق تۋدىراتىنى – سول جاقتاعى قازاق دياسپوراسىنىڭ جاعدايى جانە قىتايعا قارىزىمىز تۇرعىسىنان ءبىزدىڭ مۇددەلەرىمىزدىڭ تولىق ىسكە اسپاۋى. رەسەيدى بىلاي قويىپ، بىرتە-بىرتە قىتايدىڭ تاۋەلدىلىگىنە ەنىپ بارا جاتىرمىز، - دەيدى راسۋل جۇمالى.

ساياساتتانۋدىڭ ايتۋىنشا، ەكى ەل اراسىنداعى سوعىستا كىمنىڭ جەڭىمپاز بولاتىنى ماڭىزدى ەمەس. الپاۋىت ەلدەردىڭ كوپ بولعانى قازاقستان سەكىلدى ەكى ورتادا تۇرعان ەلدەر ءۇشىن تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

— الەمدە ىقپالدى مەملەكەتتەر نەعۇرلىم كوپ بولسا، سوعۇرلىم جاقسى. ءبىر عانا قۋاتتى مەملەكەت بولىپ، قالعانىنىڭ بارلىعى سونىڭ جەتەگىندە جۇرسە، بۇل حالىقارالىق تارتىپتەردىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. ال بىرنەشە مىقتى مەملەكەت اراسىندا گەوساياسي تاڭداۋ جاساۋعا، ارا سالماقتى ساقتاۋعا كوبىرەك مۇمكىندىك بار، - دەيدى راسۋل جۇمالى.

قورىتا ايتقاندا، قىتايدىڭ اقش-تى الەم ەكونوميكاسىنداعى كوشباسشىلىق ورنىنان ىسىرىپ جىبەرەتىن قاۋقارى جوق. ءتىپتi الداعى 20 جىلدا دا ول قولىنان كەلە قويمايدى. سونىمەن بىرگە امەريكانىڭ دا قىتايدى وزىنە باعىندىراتىن الۋەتى شامالى. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى جوعارى. 5-10 جىلدا ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى تەڭەسۋى ىقتيمال.

— باسەكەلەستىك ارقاسىندا جاڭا كۇش، جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول  اشىلادى. ءبىر ەل كۇشەيسە، باسقا ەلدەردى وزىنە باعىندىرۋعا ۇمتىلادى. ال قازاقستان سەكىلدى بىتىراڭقى، السىرەگەن، جەمقورلىققا سالىنعان ەلدەرگە كورشىسىنە جۇتىلىپ كەتۋ وڭاي، — دەيدى ساياساتتانۋشى.