"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە!
ءبىزدىڭ جاقتىڭ جاڭبىرى دا ەرەكشە بولاتىن. تۇسكە دەيىن ءبارى ادەتتەگىدەي تىمىق اۋا، جايباراقات تىرشىلىك: ەندى كۇننىڭ قىزارا شاپاقتانىپ، ەرىنە باسىپ كوكجيەكتەن اسۋىن كۇتەسىز. الايدا تىنىمسىز تىرشىلىگىمەن اۋرە اۋىل قازاعى شايداي اشىق كۇننىڭ كەيدە، قۇيىن پەرەن جاڭبىرعا ۇلاساتىنىنا ەش تاڭدانباس ەدى. الدىمەن ەلەۋسىزدەۋ جەل تۇرادى دا، كۇشەيە كەلە قارا جولدىڭ شاڭىن اسپانعا شىعارىپ، ءار جەردە ءبىر قۇيىن وينايدى. قاپ قارا بوپ، قيىرشىق تاس ارالاس توپىراقتى شىرق كوبەلەك اسپانعا ۇشىرعان قۇيىنمەن بىرگە بالالار دا جۇگىرەدى شۋلاسىپ – تازدىڭ ۇيىنە بار! مانا اسپاننان كورىنگەن ءبىر شوكىم بۇلت ەندى تۇستىك تاراپتى تۇتاس تورلايدى. اياق استىنان پايدا بولعان داۋىل دا، ءاپ ساتتە باسىلىپ اۋاعا سىز ءيىسى جايىلادى. شوعىرلانا جىلجىعان اۋىر بۇلت كۇننىڭ كوزىن جاۋىپ، كۇركىرەپ، نايزاعاي ويناتىپ اۋىل ۇستىنە دە تونە تۇسەدى. قىردان تومەن اپپاق قابىرعاداي بەرى جىلجىعان جاڭبىردىڭ ءوزى كورىنىپ، داۋىسى انىق ەستىلەدى. وسى كەزدە بالالار جان - جاققا شۋلاي قاشىپ، ءۇيدى - ۇيلەرىنە قاراي زىمىرايدى. كوپتەن بەرى تامشى تامباي اڭقاسى كەپكەن جەرگە سەلدەتىپ جاڭبىر قۇيادى. .. ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا جابىسىپ تۇرا قالعان ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى، شاتىردان اققان جاڭبىردىڭ سۋىنا الاقاندارىن توسەپ، ءماز - مەيرام. بالا كەزدە العان اسەرىڭىز ەڭ جارقىن، قايتالانباس قۋانىشتى، الاڭسىز بەيكۇنا ساتتەر بولىپ ساناڭىزدا تاسقا باسىلعانداي ساقتالماق.
ءدال بۇگىنگىدەي ەسىمدە. ءدوڭ باسىندا اينالا قورشاعان بالالارعا اۋىلدىڭ شەجىرەشى قارتى بابالاردىڭ ەرلىك جولى دەپ اڭىز اڭگىمە ايتىپ وتىر. – بۇل تاريح تۋرا مەنىڭ باۋىرىمدا، اناۋ جازىق الاڭقايدا بولعان-، دەيدى وبالى تاۋ اۋىر كۇرسىنىپ. – بابالار ەرلىگىنە ءبىز دە كۋامىز- دەپ كوكجيەگى ساعىممەن استاسقان دالانىڭ اق سەلەۋى، توبىلعى مەن قاراعانى، وزەندى جاعالاپ قاۋلاي وسكەن شي جەلمەن تەربەلىپ، باسىن يزەيدى. تىنىمسىز ەركە جەل دە بالالاردىڭ قۇلاعىنا شەجىرەشى قارت ۇمىت قالدىرعان باتىر جىگىتتىڭ كەيبىر سيپاتىن سىبىرلاپ ءجۇر.
***
تارباعاتايدى قالماق جايلادى. بۋاز ايەلدىڭ قارنىن جارىپتى، بەسىكتەگى بالانى نايزامەن ءىلىپتى. قالماقتاردىڭ ىشىندە ادام جەگىش قۇبىجىقتارى، اسكەرىنە ەرتكەن جەزتىرناقتارى بار ەكەن. ءبىر رۋلى ەلدى تۇگەل قىرىپتى. ۇلىن قۇل، قىزىن كۇڭ ەتىپتى. جانان باتىردىڭ ەلىنە بۇل داقپىرتتىڭ كەلىپ جەتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولعان. جاس باتىر قامسىز ەمەس ەدى، ەندىگىدە بالاپان باسىنا تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن شاقتا بي باعلاندار، باي شونجارلار ەمەس، اتويلاعان باتىرلاردىڭ عانا ەلىنە قورعان بولارىن تۇيسىگىنە تۇيگەن. باتىر جىبەرگەن بارلاۋشىلاردىڭ حابارى دا سۋىت، قالماق قولى ەش ايالسىز العا جىلجىپتى، بەت الىسى تۇستىك، دەمەك وسى ەلدىڭ ۇستىمەن وتپەك. قازاق باتىرلارىنىڭ باستارى قوسىلمادى، قالماققا قارسى اسكەر شىعارا المادى. جەكە قاقتىعىستاردا قازاقتىڭ شاعىن اسكەرلەرى جەڭىلىپ، حالىقتىڭ توز – توزى شىقتى، شاپقىنشىلىققا ۇشىرادى. جاس ءبورى جانان ءقاۋىپتىڭ شەتى بىلىنەردە - اق وزىنە قاراستى ەلدەن قول جيناپ، قالماققا اتتاناتىن اعا باتىرلاردان حابار كۇتتى. قازاق اسكەرى بىرىگە الماي، باتىردىڭ ءۇمىتى قيىلدى. شاعىن جاساعىمەن ءبۇتىن قالماق اسكەرىنە قارسى تۇرا المايتىنىن بىلگەن جانان شەگىنە بەرە ەلىنە جەتىپ، حالقىن ءقاۋىپسىز مەكەنگە كوشىرۋگە قارەكەت قىلا باستادى. سۇلىك قارا اتى تەرگە مالشىنعان، جاۋ قاراسىن كورىپ كەلگەن شاپقىنشى بوساعادان اتتاماي، تابالدىرىقتى باسىپ تۇرىپ: - باتىر اتتان! – دەدى دە، قالماق قوسىندارى ءدال وسى رەتپەن جىلجىسا ەكى- ءۇش كۇندە ەل شەتىنە كىرەتىنىن جەتكىزدى. بارلاۋشىلاردىڭ سۋىق حابارىن كۇتكەندەي – اق، ەرتىس وزەنى بويىنان دا شاپقىنشى كەلىپ ءتۇستى. ولار باتىر تاپسىرماسىمەن وزەننەن وتكەل ىزدەپ كەتكەن، تاۋىپ ورالىپتى. ابدىراماسا دا، قيمىلى شاپشاڭداعان جانان باتىر ەلدى ەرتىسكە قاراي كوشىرۋگە پارمەن بەردى. ەل جۇرتىن ەرتىستەن وتكىزىپ، قالىڭ ورمانعا جەتكىزسە قالماقتان قارا ۇزەرى انىق. ءوزى دە ەلەڭدەۋلى ۇركىنشى حالىق بىرنەشە كۇننەن بەرى دايىن ەدى، تەك باعىتتارى بەلگىسىزتۇعىن، ەندى حابار بولعان سوڭ جانان باتىرعا قاراستى جۇرت تۇيە قومداپ، ءتۇپ كوتەرىلە كوشتى. جاۋگەرشىلىك زامان، بۇرىنعى سالتاناتىنان ايرىلعان كوش، ەكى كەشتىڭ اراسىندا، كۇن ەڭكەيگەن سوڭ بوي تۇزەدى. ۇيەلمەلى سۇيەلمەلى ۇل قىزدارىن اشامايعا ءوز قولىمەن كوتەرىپ وتىرعىزعان باتىر تۇيەنىڭ بۇيداسىن ون جاستارداعى ۇلكەن ۇلىنىڭ قولىنا ۇستاتىپ، «كوكە ءسىز شە» دەپ الدەنە سۇراعىسى كەلگەن ۇلىنا شىراي بىلدىرمەي، كەرى بۇرىلىپ جۇرە بەردى. جانارى جاۋتاڭداعان كەلىنشەگىنە
– سەندەردى اللاعا امانات ەتەمىن! – دەپ اتىن شۇعىل تەبىنىپ، اسكەرىنە بەتتەگەندە بەس قارۋى قاقتىعىسىپ ساتىر - سۇتىر ەتتى.
مالدى جاندى اۋىر كوش الىسقا ۇزاي الماعان. ەرتەڭىنە شاپقىنشى بارلاۋشىلار ارقىلى قالماق ماڭعىلاسىنىڭ تاياپ قالعانى ءبىلىندى. ءبىر كۇن. حالقىن ەرتىستەن وتكىزىپ جىبەرۋ ءۇشىن ءبىر كۇن قاجەت. جاۋ قولى توقتاۋسىز العا جىلجىپ كەلەدى. جانان باتىر سايىپقىران ەرلەرىمەن قىسقا كەڭەستەن كەيىن، ارۋاق شاقىرىپ، جاساعىنا ۇران سالدى.
- ەر باسىنا كۇن تۋعان زامان بولدى. ەركەك توقتى قۇرباندىق. كوشتىڭ جولىندا ءبىز قۇربان. بابالار سالعان جولمەنەن، ەرتەڭ تاڭ اتىسىمەن جاۋ قولىن شابامىز! ەلدەن جانى ارتىق بۇقپانتايلارعا ءتۇن قاراڭعىسى سەرىك بولسىن. اتا جاۋمەن جاعالاسىپ، جاستىعىمدى الا جىعىلامىن دەگەندەرىڭ ماعان ەرىڭدەر. ءيا، ارۋاق قولداسىن!
جاس ءبورى سوڭىنا تاس ءتۇيىن اسكەرىن ەرىتىپ، قالماق قولىنا قايرىلدى. جاۋ اسكەرى ەكىگە ءبولىنىپتى، الدىڭعى لەگى تاقاپ قالعان. قاس قارايا قازاقتىڭ كوزسىز ەرلەرى مىڭ سان قالماققا جاقىندادى. جانان اسكەرلەرىنە وت جاقپاۋعا بۇيىردى، اسپانداعى جۇلدىزدار جەرگە تۇسكەندەي بۇكىل اتىراپتى شوق – شوق جارىققا تولتىرعان قالماقتى از عانا اسكەرگە قالاي كوبەيتىپ وت جاققىزعانىمەن دە قورقىتا الماسى بەلگىلى.
ەر توقىمىن جاستانىپ تىنىستاعان جاناندى ەرتەڭگى ۇرىس قوبالجىتقان جوق. سان ۇرىستى، قاندى جەكپە – جەكتەردى باسىنان وتكەرگەن باتىردىڭ وزەگىن وكىنىش ورتەپ بارادى. بۇل جاۋدى ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلعان ۇلكەن الامان اسكەر عانا جەڭە الماق. مىنا الماعايىپ زاماندا ءاربىر باتىر وزىنە قاراستى اسكەرىمەن جەكە قالىپ، جاۋىنان جەڭىلىپ وپىق جەدى. ەر كەزەگى بۇلارعا دا كەلىپ تۇر. ەرتەڭ ەل اماندىعى جولىندا جاس جاندارىن قۇربان قىلۋعا اسكەرى دايىن با؟
تاڭ قىلاڭ بەرە قازاق باتىرلارى ءبىرى قالماي اتقا قوندى. قاراڭعى تۇندە بۇقپالاپ قاشقان ءبىر قازاق بولماپتى. ۇشى قىيىرى جوق كەڭ جازىق قۇبا قالماققا تولىپتى. قالماق قولباسشىسى كەيىن قالعان اسكەرىنىڭ نەگىزگى بولىگىن توسۋدى قاجەت دەپ ساناماعان. وسى اسكەردىڭ ءوزى - اق مىنا قازاقتاردان ون
ەسە كوپ-تىن. ءبىر ساتتە قازاقتاردىڭ تاس تالقانىن شىعاراتىنىنا بەك سەنىمدە بايراعىن قازاق اسكەرىنە نۇسقادى. قالىڭ قول قازاقتار تۇرعان توبەگە قاراي جىلجىدى.
ەسىك پەن توردەي قارا قاسقا ايعىر مىنگەن جانان باتىر ساپتاعى جاساعىنىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە ەكى قايتارا ۇرانداپ شاپتى. الدىن الا كەلىسىم بويىنشا باتىرلار جەكپە جەككە شىققان شاقتا قازاق سىپايلارى ءالسىن ءالسىن قالماقتارعا جاقىنداي بەرۋلەرى ءتيىس. قالىڭ قالماق اسكەرىنىڭ الىستان جاۋدىراتىن وقتارىنىڭ استىندا قالماۋ ءۇشىن، تۇندە ۇرىس الدىنداعى كەڭەستە الدىن الا ويلاستىرىلعان ءتاسىل. ورايى كەلسە جەكپە جەكپەن ۋاقىت ۇتۋدى دا قۇپ كورگەن سايىپقىران ەرلەر، توپتان شىعاتىن ءاپايتوس باتىرلارىن دا سايلاپ العان. جەكپە جەكتى جانان باتىردىڭ ءوزى باستاماق. ەندىگى ءبىر مەزەتتە باتىر قاپتاعان قالماققا قاراي قۇلديلاي شاپتى.
- جەكپە – جەك! – جەكپە – جەك! قاندى باسىڭ بەرى تارت!
قالماق قولىنىڭ ورتا تۇسى قوزعالاقتاپ بارىپ، جيرەن اتتى قالماق باتىرى توپتان ءبولىنىپ بەرى سالدى. مىڭ سان قالماق نايزالارىنىڭ ۇشى كوككە شانشىلىپ، كۇنگە شاعىلدى، قالماق قولى كۇندەي كۇركىرەدى. تاۋ قوپارىلعانداي تۇيىلە شاۋىپ كەلە جاتقان قالماق جۇرەكسىنۋدەن ادا، كۇشىنە مىعىم، نايزامەن ءبىر – اق تۇيرەپ تۇسىرگىسى كەلەتىن سياقتى. جانان باتىر اتىن ءبىر بۇيىرلەتىپ تۇردى دا، بايىز تاپپاي شىرق ۇيىرىلگەن قارا قاسقانىن باسىن ءبىر مەزەت قاقشيتا تارتقان كەزدە تىكە شاپشىدى. الىپ قالماقتىڭ نايزاسىنىڭ ۇشى جانان باتىردىڭ قالقانىنا تيەر تيمەستەن قارا قاسقا يەسىنىڭ ىڭعايىن تاقىمىنان تانىپ، ورعىي سەكىردى. قالماق باتىرى سول ەكپىنمەن اۋا قارماپ، شاڭداتا شاپقان بەتى الىستاپ بارىپ كەرى بۇرىلدى. ول قازاقتىڭ بۇل قىيمىلىن قورقاقتىققا بالاعانداي، ەندى شالىس باسپاي اتىن تەكىرەكتەتە ويناقتاتىپ بارىپ، نايزامەن تۇيرەپ ايتپەسە گۇرزىمەن سوعىپ جوق قىلۋدى ويلاعانداي. نايزاسىمەن جەردەگى جىلاندى تۇيرەيتىن جانان ەجەلگى ادەتىنشە قالماقتى كوزدەپ ەكپىندەي شاپتى. تۇياقتارىنان كەسەكتەي توپىراق پەن وت ۇشىرعان قارا قاسقا مەن قالماقتىڭ جيرەن اتى ءبىر بىرىنە جاقىنداي بەردى. قالماقتىڭ نايزاسى جانان باتىردىڭ قالقانىنا تيەر ساتتە وڭ تىزەسى وت بوپ جاندى. جانان باتىردىڭ كوك نايزاسى تەرى شالباردى قاقىراتا تىزەسىن جارا ءوتىپ، تىرسەگىن قيعان. قالقانعا سوعىلعان نايزانىڭ ۇشى تىرەك كۇشىنەن ايرىلعاندىقتان جويقىن سوققى جاساي المادى. ەكى جاقتىڭ اسكەرى قاس قاعىم ساتتە، ەكى ات قاتارلاسا بەرە قايتا اجىراعاندا اتىنان اۋناپ شاڭ قاپقان قالماقتى كوردى. قازاق قولىنىڭ ابىرويى استى. جانان باتىر جەر تىرەپ ورنىنان ازەر تۇرسا دا قىلىشىن قىنىنان سۋىرىپ ايبات شەككەن قالماقتىڭ وندىرشەگىن كوك سۇڭگىسىمەن ورىپ ءتۇسىردى. كوپ قالماق كەلەسى جەكپە جەكتى كۇتپەي لاپ قويدى. قالماقتا كەگى كەتكەن، ەر رۋحتى قازاقتىڭ جانكەشتى باتىرلارى دا قالىڭ قولدى سىنالاي كىردى.
اتوي سالعان قازاقتار كۇتپەگەن قارسىلىق كورسەتتى. جانان باتىردىڭ اسكەرى سول ەكپىنمەن قارسى جاقتى قوعاداي جاپىردى. سانى كوپ بولماسا دا تاس ءتۇيىن اسكەر بىرلەسە قىيمىلداپ، بەيبەرەكەت شابۋىلداعان قالماقتاردىڭ سابىن بۇزدى. قالماق قولباسشىسى اسكەرىنىڭ بىتىراي ۇرىس سالىپ، جۇمىلا قايرات كورسەتە الماي جاتقانىن بايقادى. بىرەسە قورشاي ءتۇسىپ، بىردە قاق جارىلعان قالماقتار ءتۇس اۋا كوپ شىعىنمەن كەرى شەگىندى.
جاناننىڭ نەگىزگى ويى جارتىلاي بولسىن ورىندالدى. كۇن ەڭكەيگەنشە تاعى ءبىر تويتارىس بەرسە ەل جۇرتى ءقاۋىپسىز مەكەنگە شىعارى انىق. ءبىراق بۇل جولعى ۇرىس قيىنعا سوعار ءتۇرى بار. شەگىنگەن قالماق كەيىندەپ كەلە جاتقان نەگىزگى اسكەرىنە بارىپ قوسىلعان بولاتىن.
كوكجيەك قاپتاعان قالىڭ قولعا تولدى. كوك سۇڭگىلى قالماقتىڭ مىڭ سان اسكەرى جاۋار بۇلتتاي قايتا ءتۇيىلىپ كەلەدى. كوشپەلى ەلدىڭ ەجەلگى ادەتىنە سالىپ قالماق اسكەرى اسپانعا قاراتا ساداق تارتتى. قايتپاس قازاق ەرلەرى الدىمەن كوككە كوتەرىلىپ، ودان سوڭ وزدەرىنە قاراي جاڭبىرشا جاۋعان، زۋىلداي كەپ اجال شاشقان جەبەنىڭ استىندا قالدى. جانان باستاعان باتىرلار تاعى دا جاۋلارىمەن ارپالىسا، ايقاسقا ءتۇستى.
كۇن قىزارا شىعىپ كەلەدى. ۇرىس دالاسىن قاناتتارى جالپىلداپ قارا قۇس پەن قۇزعىن باسقان. ۇلى دەنەسىنىڭ ساۋ تامتىعى قالماي جارلانعان جانان بەلگىسىز تىلسىم كۇشتىڭ قولداۋىمەن باسىن كوتەرىپ، اتىن ىزدەدى. وقىرانىپ جانىنا كەلگەن اتىنا جاقىنداپ، ۇزەڭگىگە اياق سالدى. ۇزاپ كەتكەن جاۋىنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، قۋىپ جەتپەك. ات جالىن قۇشقان باتىردىڭ بويىنان ءال كەتتى، بويىن باسقان ىزا مەن اۋىر قايعىدان ات تۇياعىنىڭ استىنداعى جاقپار تاس جاپىرىلدى. جانان ات جالىنان سىرعىپ بارىپ ەتپەتىنەن جىعىلدى. ەلىنىڭ تالايسىز تاعدىرىنا قايعىرىپ، جانارىنان ۋلى جاس تامدى. باتىردىڭ كوز جاسىنان قارا تاس ۇگىتىلىپ بارادى. ەلىم دەپ ەگىلگەن ەردىڭ اۋىر قايعىسىنان جاقپار تاستا ات تۇياعىنىڭ ءىزى تاڭبالانىپتى، ويدىم تاستىڭ تۇبىندە كوز جاسى بار.
***
- اكە ءسىز ايتقان «باتىردىڭ كوز جاسى» وسى ما؟
- ءيا، بالام. مىنە، جانان باتىر مىنگەن ات تۇياعىنىڭ بەدەرى. كورىپ تۇرسىڭ عوي، تاسقا تاڭباداي بولىپ تۇسكەن تۇياق ىزدەرىن. ال مىنا ەكى جاقپار تاستىڭ ورتاسىنا تيىن تاستاساڭ، سۋعا تۇسەدى، تۇبىندە سۋ بار – ول باتىردىڭ كوز جاسى. وبالى تاۋدىڭ باۋىرىنداعى، انە انىقتاپ قاراسىڭ كورىنەدى، شوشاق بەيىتتە اڭىز بويىنشا جانان باتىر جەرلەنگەن ەكەن.
- اكە سوندا باتىردىڭ كەگى قايتپادى ما؟
- ونىڭ ۇلدارى وسكەن سوڭ اكەلەرىندەي باتىر بولىپتى، امان قالعان ەلى كەگىن الىپتى بالام.
«باتىردىڭ كوز جاسى» ەسكى زاماننىڭ سۇرلەۋ جولىنىڭ بويىندا. كەيىننەن سالىنعان تاس جولعا بىرەر شاقىرىم الىس بولعاندىقتان با ەكەن، بۇگىندە ەسكى اڭىزدى بىلەتىندەر نەكەن ساياق. بۇرىنعىداي جولاۋشىلار باتىرعا تاعزىم قىلىپ، تيىن تاستاپ، اقتىق بايلامايدى. بالا كەزىمىزدە شەجىرەشى قارتتان ەستىپ جادىمىزعا تۇتقان اڭىز جارقىن دا شۋاقتى تۋعان جەردىڭ اۋاسىمەن بويىمىزعا ءسىڭدى. وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە بولسىن دەپ ەندى ءوزىمىز دە بابالاردىڭ ەرلىك جولىن ۇلىقتايتىن اڭىزدى ناسيحاتتاپ كوردىك.
نۇرلان بالقاش
