تاريحي تولعاۋ

/uploads/thumbnail/20170708170849728_small.jpg
"قازاق حاندىعىنا – 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

الاشىم، سەن بيىكسىڭ باسقالاردان، تاريحىڭ تاڭبالانىپ، تاستا قالعان. قازاق دەگەن ءبىرتۇتاس ەل بولعانىڭ، كەرەي مەن جانىبەكتەن باستاۋ العان. شىندىعىڭدى جازايىن شىنبولاتشا، قالامدى قولىما الىپ جاسقا مالعان. تاريحىڭنان ءبىر ۇزىك سىر ايتا السام، ودان ارتىق مەندە جوق باسقا ارمان. بۇرىندىق پەن ايبارلى قاسىم حانىم، باسىنا بۇلت ۇيىرگەن باسىنعاننىڭ. نامىسى نار اتانعا جۇك بولارداي، تاۋ تۇلعالى تۋماسى عاسىرلاردىڭ. ۇلتاراقتاي جەرىمدى جاۋعا بەرمەي، اسپاندى ءتىلىپ تۇسكەن جاسىندارىم. وسىنداي وعلانداردى كوپ تۋدىرعان، قازاعىم، التىن قۇرساق اسىلدارىم. ماماش پەن تەكتى تۋعان تاھير حانىم، جەر توسەنىش، اسپان بوپ شاتىرلارىڭ. ءاپايتوس الىپ تاۋعا ۇقساعانسوڭ، دۇشپانعا تىلەنگەنىن تاتىرمادىڭ. ەلىمە شاپقانىمەن الا الماپتى، اتا جاۋىڭ كوز سۇرتەر توقىمداي قۇم. سەندەر جاققان ەرلىكتىڭ الاۋىمەن، ماڭگىلىك مازداپ جانار وتىندايمىن. بۇيداش پەن احمەتىم، توعىم حانىم، جاۋلاردىڭ جانى كەتكەن وعىڭدا مىڭ. جارالى جولبارىستاي جىرتىپ وتكەن، دۇشپاننىڭ تۇزاعى مەن تورىن، ءبارىن. وسىلاي بار قازاقتىڭ جۇرەگىنەن، قايسار حاندار الىپتى ورىندارىن. ۋا، بابالار، ۇلىلار باس يەمىن، جورىقتاردا وتكەرگەن جولىڭا مىڭ. ولەڭنىڭ ورنەكتەسەم كىل پاراعىن، تاريحتان سيا السىن ءتىل قالامىم. ەلدەپ وتكەن حاقنازار، شىعاي حانىم، ەڭسەسى قاراتاۋداي تۇلعالارىم. ات ۇستىندە كۇن كەشىپ، جاۋلارىنىڭ، ءوز باسىنا كەلتىرگەن شىرعالاڭىن. ۇرپاعىڭنىڭ جۇرەگىنە ءنار بەرۋدە، ار-نامىستان جارالعان تۇنبالارىڭ. بابالار، بولماسامدا سۇڭعىلا اقىن، جىرىمنان وشىرمەيمىن شىندىق اتىن. تاۇەكەل، ەسىم جانە قاسىم حانىم، ايبىنى جاۋدىڭ ساعىن سىندىراتىن. سالماعىن كوتەرە الار ارعىماعى، شاپقاندا تاستى ۋاتىپ، قۇم قىلاتىن. ارىستانداي اقىرعان حاندار باردا، قازاقتى قۇداي عانا قۇل قىلاتىن. جانىبەك، ءاز تاۇكە مەن جاڭگىر حانىم، جىرعا قوسىپ دانقىڭدى جاڭعىرتامىن. ۇلان-عايىر جەرىمدى ساقتايمىن دەپ، ورداسىمەن وپىرعان جاۋدىڭ تاعىن. ەلىمە كوز سالعاندى قويشا قىرىپ، سوعىستاردا كەشكەنسىڭ قان بۇرقاعىن. مامىراجاي تىرلىكتە توي تويلاۋدا، و، بابالار سەندەردىڭ زاڭدى ۇرپاعىڭ. شاڭ باسپايتىن تاريحتىڭ تومدارىنان، وقيمىن ونەگەلى تولعان ۇران. تاپقىرلىق پەن باتىرلىقتى ۇعىنىپ اپ، جاسىقتىقتى كىسەندەپ ورعا جىعام. سەندەردىڭ توككەن تەر مەن قاندارىڭنان، دالا كۇيلەپ، تاۋ ايتار تولعانىپ ءان. ءتورت تاراپتان جاۋ تونگەندە، جەكە-جەكە، ەل ءۇشىن كۇرەسىڭە اۋدارىلام. جىرىم شيكى بولماسىن تولعانىستان، شيكى شىقسا جانىما ولدا دۇشپان. تاۋكە حان كوز جۇمعاندا، ۇلى ءجۇزدى، باسقارىپ، بولعان ەكەن جولبارىس حان. قايىپ حان ورتا جۇزگە حان سايلانعان، جىرىمدا بولعان ەمەس جالعان ۇستام. كىشى جۇزگە ءابىلقايىر حان بولعاندى، بابالار وزەكتەنىپ ءور نامىستان. بولات حان، سامەكە مەن ابىلمامبەت، ۇعامىن جاندارىڭدى جالىننان دەپ. ابىلاي، ۋالي، بوكەي، عۇبايدۋللا، سەندەر باردا دۇشپان بوپ جابىلعان كوپ. الايدا ەلمەن جەرىم شابىلعان جوق، وزگە ۇلتقا باس ءيىپ باعىنعام جوق. تاريح وقىپ تاناۋدان قان اققاندا، نامىس ءيىسى اڭقيدى قانىمنان تەك. جولشىباي سەندەرگە دە ءبىر سوعايىن، تاريحپەن جاڭعىرتايىن جىر سارايىن. نۇرالى، ەرالى، ەسىم، ايشۋاق حان، سەندەرسىز تاريحىمدى تۇل سانايمىن. جانتورە، شەرعازى مەن قاراتتاي حان، نەسىنە شابىتىمدى تۇمشالايىن، الداسپان ەسىمدەرىڭ ساقتالارداي، جىرىمنان جارقىراتىپ قىن سوعايىن. حاندارىم تۇر تەكتىلىك بەلەسىندە، تاۋ شىداماس باتىرلار جەبەسىنە. تولە، قازىبەك، ايتەكەدەي بيلەرىمىز، جەلكەن بولاعان اقيقات كەمەسىنە. بۇقار جىراۋ، دوسپانبەت، شالكيىزدەر، وشپەستەي قالىپ قويعان ەل ەسىندە. ماڭگىلىكتەن بەت الدىق ماڭگىلىككە، ەي، ءومىر، ءبىز سوندايمىز كورەسىڭ بە؟! ايتىپ بىتپەس حاندارىم، باتىرلارىم، جازۋعا جەتەر مە ەكەن اقىل دارىن، قاراكەرەي قابانباي قابان سىندى، بەلگىلى دۇشپانىڭا اتىلعانىڭ، قانجىعالى بوگەنباي داۋىل بولىپ، بەلگىلى قالماق قولىن جاپىرعانىڭ، شاپىراشتى ناۋرىزباي جاي وتىنداي، اتاجاۋ اسپانىندا شىتىرلادىڭ. ءجالاڭتوس، بولەك باتىر، رايىمبەك، جىردىڭ كوشىن سەندەرگە بۇرايىن كەپ. ايدىنىمىز تۇرعاندا تۇنايىن دەپ، كەلەرىن كىم ويلاعان بۇلاي ىندەت. بەس قارۋدى اسىنىپ اتتاندىڭدار، جەلىككەن جوڭعارلاردى قىرايىن دەپ. ءارقايسىڭ ۋىق بولىپ قادالدىڭدار، شاڭىراعىم تۇرعاندا قۇلايىن دەپ. ەر قازاقتا باتىرلار ساپى قانشا، تالاي جىل تاريحىڭدى ساتىلاسام. كەشىرە كور قازاقتاي كەمەڭگەر ەل، كوپ تۇلعانى اتاماي قاپى قالسام. ون ازامات توعىزى باتىر بولسا، جاۋلاردىڭ جاساقتارى قاقىرار سان. ەرلىك تۇگىلى ەسىمىڭدى جازامىن دەپ، جىرىندا باسالمايدى اقىن الشاڭ. ابىلاي بەلگىلى عوي دانقىڭ ماعان، التىن ساپتى ناركەسكەن جالتىلداعان. ءتورت تاراپتان جاۋ تونگەندە ورىستارمەن، ىمىراعا كەلۋدەن تارتىنباعان. امالسىز وسى ويعا كەلدى حانىم، قالسىن دەپ ەلىم امان،اڭقىلداعان. قالسىندەپ جەرىم امان، التىن دالام. اڭىراقاي، اقتابان شۇبىرىندى، كەلتە ەتە المادىڭ عۇمىرىمدى. وربۇلاقتا جاۋىمدى ويران ەتىپ، حان-تاڭرىگە كوتەرگەن تۇعىرىمدى. ەلدىگىمنىڭ جولىندا تالاي بابا، جاۋىڭا جۇلىپ بەردىڭ جۇلىنىڭدى. سول ەرلىكتىڭ ارقاسىندا دۇشپانداردىڭ، بايراعى ءالى كۇنگە جىعىلۋلى. تالاي جاۋ جولعا قۇردى قۇرىش قاقپان، سودان كەيىن جايىڭ جوق تىنىش جاتقان. اعىلىپ مالىڭ كەتتى سالىق بولىپ، اربالانىپ اۋعان-دى ىرىس باتپان. ورىسقا باسىبايلى بولمايمىن دەپ، باتىر شىقتى نامىسى تۋ ۇستاتقان. ازاتتىقتىڭ جولىندا حان كەنەنىڭ، ءور باسىن قايقىلانعان قىلىش شاپقان. اشارشىلىق، جۇتپەنەن سوعىستاردا، تىكتىرمەي تۇرىپ ەدى قونىستى العا. مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن قايران ەلىم. ۇرپاعىڭ جاراپ جاتىر قول ۇستاۋعا. ءاليحان، احمەت پەن ءمىرجاقىپتار، ءامىرىن تىڭداتا العان ورىستارعا. سەبەبى تەكتى بولىپ وسكەن ولار. ەڭ ءبىرىنشى قوياتىن نامىستى العا. اققۇلاققا وتار بوپ قامالعاندا، شاتتىعى قازاعىمنىڭ تونالعاندا. ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتتى جارقىن، اق قاردىڭ بەتىن قىزىل قان العاندا. قايرات، ەربول، بولاتتاي بوزداقتارىڭ، وت قۇيدى شەرگە تولعان جانارلارعا. قازاقتىڭ سول كەزدەگى قۇرباندارى، جەلتوقساندا اتىلعان جانارتاۋ ما؟! جەلتوقساندا شاتتىققا تولعان كەۋدە، جاساندى تاۋىم، تاسىم، ورمان، كول دە. ماڭگىلىك قازاق ەلى اتاندىڭ دا، سالىندى استاناداي ورداڭ، تورگە. بابالاردىڭ قانىمەن كەلگەن باقتى، قازاعىم، ەندى ماڭگى قولدان بەرمە! اسىل سۇلتانعازى – 1993 جىلى تۋعان، اقىن، وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسىنىڭ جەڭىمپازى، ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى. تالدىقورعان قالاسى.

demeu2

قاتىستى ماقالالار