ەر جانەكەڭ اقىلدى، ويمەنەن تاڭىن اتىردى. ويمەنەن كەشتى باتىردى. ون ەكى اباق كەرەيدىڭ اتقا مىنەر مىقتىسىن، كۇشتىسى مەن ەستىسىن، ءوز الدىنا كەلۋگە ورداسىنا شاقىردى. ازاماتتارى كەلگەن سوڭ، جيىلىپ سالەم بەرگەن سوڭ، شىعۋ ءۇشىن ارماننان، جىلدار بويى تولعانعان، وتكىزگەن ويلام، تالعامنان بەكىمىن ايتتى اقىرعى. -ون ەكى اباق كەرەيىم، قۋانىشىم، مەرەيىم! اعالىق اقىل ايتايىن، ازىراق كەڭەس بەرەيىن. تولعانىپ جۇرگەن ويىمدى، الدارىڭا جايايىن. قاتە نە دۇرىس دەسەڭدەر، ويلارىڭدى ايت، اعايىن! ورتاعا قويعان ءسوزىڭدى، وي ەلەككە سالايىن. دۇرىس بولسا ايتقانىڭ تىلدەرىڭدى الايىن. ىزدەپ جۇرگەن جوعىمدى، اق مونشاقتاي ءتىزىلتىپ، ومىراۋىما تاعايىن. كوڭىلدەرىڭدى ءتۇسىنىپ، كوڭىلىمنىڭ قۇسىن ۇشىرىپ، مەن دە ءبىر جاساپ قالايىن، اۋ، اعايىن، اعايىن! حالىقتىڭ كوڭىلى تەڭىز دەپ، سول تەڭىزدىڭ ىشىنەن اي ىزدەپ ءيا جىل ىزدەپ، اقىق*تاسىمدى تابايىن. دەي وتىرىپ جانەكەڭ ويلارىن ارى اشقالى، تاعى ءبىر كەڭەس باستادى. -ون ەكى اباق كەرەيىم، سۇيەنىشىم مەرەيىم. ومىرىمدەگى ەڭ سوڭعى، كەڭەسىمدى ايتىپ الدىڭدا، ىستەر ءىسىڭدى جەبەيىن. سەنىڭ كوشىڭ ىلگەرى. ىلگەرى باسقان اياقتى، بار شامامشا دەمەيىن. جاس ورتادان اۋعان سوڭ، كەمەيەدى قايراتىڭ. كەمەيگەن سوڭ قايراتىڭ، اقىلىڭ دا ازايىپ، السىرەيدى ايباتىڭ. ايباتىڭنان قالعان سوڭ، ەلگە ءسوزىڭ وتپەيدى. الىس-جاقىن اعايىن، سۋسيدى دا شەتتەيدى. بەرەكەسى كەتكەن سوڭ، بەت-بەتىنە بەتتەيدى. بەت-بەتىنە كەتكەن سوڭ، جەتەسىنە جەتكەن سوڭ، ازايادى بىرلىگى. ازايعان سوڭ بىرلىگى، كەمەيەدى تىرلىگى. وسى كۇيگە اباعىم، تۇسپەسىن دەپ تولعانىپ، وتىرمىن مەن ءبىر ءىستى، ىستەيىن دەپ قولعا الىپ. مەن تۇرعاندا اباعىم، ون ەكى كەرەي ەل بولدىڭ. ون ەكى كەرەي بولعان سوڭ، سەن كىمدەردەن كەم بولدىڭ؟! ون ەكى بىردەي ەر بولدىڭ. الا دەمەي ءبىرىڭدى، قۇلا دەمەي ءبىرىڭدى، بىر-بىرىڭمەن تەڭ بولدىڭ. مەن كەتكەندە اباعىم نە بولادى كۇندەرىڭ؟! بىرلىكتە ۇلكەن ەل بولىپ قوسىلا ما دىلدەرىڭ. ىنتىماعىڭ جاراسىپ، قوسىلا ما باستارىڭ. ورگە تاسىڭ دومالاپ، كوبەيەمە دوستارىڭ. باستارىڭدى قوساتىن، وسى ەلدە كىم باردى؟! مىناۋ كەرەي ەل بولىپ كىمنىڭ ءسوزىن تىڭدار-دى؟! ويلاي-ويلاي ەلدىكتى، ويلاي-ويلاي تەڭدىكتى. توزباسىن دەپ كەرەيىم! ورلەسىن دەپ مەرەيىڭ! ءبىر بەكىمگە كەپ تۇرمىن. بەكىمىمە بەك تۇردىم. بۇل بەكىمىم ەل ءۇشىن، كەڭەيسىن دەپ ءورىسىڭ. وڭ بولسىن دەپ تەرىسىڭ. ويعا قالام سول ءۇشىن، ورتاڭا سونى سالايىن، كەڭەسىڭدى الايىن. نە ايتاسىڭ اعايىن؟ اقىلىڭدى ايت- دەپ تۇرمىن! جانەكەڭ ويىن ەستۋگە، ەل مەن جۇرتى اسىقتى. نە جاڭالىق ايتار دەپ، تالايدىڭ قانى تاسىپتى. جانەكەڭ تۇرىپ ورتادا، جانەدە ءسوزىن باستادى، ويىن اشىپ تاستادى. -اۋ، اباقتىڭ بيلەرى، ويىمدى تۇرساڭ بىلگەلى. ىنتىماقتى بولسا كىم، سونىڭ ءىسى ىلگەرى. كوڭىلى دە الاڭسىز، قۋانىشتى كۇندەرى. قىراۋلى قىسى جاز بولىپ، سونىڭ ءومىرى گۇلدەدى. سونىڭ ءسوزى ءسوز بولىپ، سول ەل بولماق ىرگەلى. بەرەكەڭدى جىبەرمە، جىگەرىڭدى قوس جىگەرگە. سوندا كەلىپ كەمەلگە اينالامىز ۇلى ەلگە. بيلىكتى بەرسەم بىرىڭە، ءبىرىڭ ىرگە بولەرمىسىڭ. بەرەكەڭنەن ايىرىلىپ، كورىسۋگە بەت قالمايدى، توز-توزىڭ شىعىپ بىتىراپ. اڭدىسقان اتا دۇشپاننان، كورەسىڭدى كورەرسىڭ! جانەكەڭ قايتا قايتالاپ: بىرىڭە بەرسەم بيلىكتى، ءبىرىڭ جۇرەرسىڭ وكپەلەپ. اناعا بەرىپ ءمانساپتى، قاقتى ءبىزدى شەتكە دەپ. ايتارىڭدى ايتا الماي، شىعا الماستان جەكپە-جەك. نە قامشىڭدى سۇيرەتىپ، كەلە الماستان بەتپە-بەت. وكسىپ-وكسىپ جىبەرىپ، وكپەڭدى تىعىپ ىشىڭە، جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ. ءتىسىڭدى باسىپ تىسىڭە، ايعايلاسىپ كەتۋگە، سەنە الماي كۇشىڭە. وكپەڭدى جۋىپ-شايا الماي، ۇمىتىپ نە قويا الماي. ءبىر تۇيىنشەك بايلانار، سول تۇيىنشەك بىرتىندەپ، الاۋىزدىققا اينالار. التاۋ الا بولعان سوڭ، تۋىسىڭ كەتەر قاسىڭنان. تۋىسىڭ كەتسە قاسىڭنان، ورنىقتى ىرگەڭ سوگىلىپ، بەرەكە-بىرلىك ازايىپ، باقىتىڭ ۇشار باسىڭنان. باقىتىڭ ۇشسا باسىڭنان، ايرىلاسىڭ ىرگەلەس، قۇشاقتاسقان دوسىڭنان. سوندىقتان دا ون ەكى ەل! ءبىر اللاعا تاۋەكەل! توبە بي بولار تورە اكەل، سول تورە سەنى ەل ەتەر. ابىلپەيىز حاننىڭ تورەدەي، ءبىر بالاسىن سۇرايىق. بەرىپ قالار بالاسىن، بەرىپ قالسا بالاسىن، تىزگىنىڭدى بەرىپ سول جاسقا، باسقا رۋلار سەكىلدى، بىزدە تىرلىك قۇرايىق. بىزدە تىرلىك قۇرايىق، ەل الدىنا شىعايىق. تىرلىك جولى ۇلكەن جول، بولماق ەمەس بۇل ايىپ. بەرەكەلى بىرلىكپەن، ىنتىماقتى تۇرايىق. بولا بەرسىن يلايىم، قارا بورانى تۇيىلمەي، الداعى كەلەر كۇن ايىق. ەل بولام دەگەن حالىققا، بەرەكە-بىرلىك ىلايىق. ەر جانەكەڭ ەلىنە، ايتا كەلىپ اقىلىن، كوڭىلىڭنىڭ شەشتى ءتۇيىنىن. وتىرعان بيلەر تاڭداندى، ويىنىڭ دەپ قيىنىن! ارماننىڭ دەپ بيىگىن! كەرەيدىڭ بارلىق بيلەرى، جانەكەڭنىڭ ويىنان، اسىپ كەتە الماي توسىلدى. كىم اسا الار سىزدەن دەپ، نە شىعادى بىزدەن دەپ، ايتقانىنا قوسىلدى. بەرەكەسىن، بىرلىگىن، كۇن-كۇن سايىن اسىردى. -ايتقان سوزدە تۇرساڭدار، بەرەكە-بىرلىك قۇرساڭدار. ون ەكى كەرەي بىرىگىپ، ءبىر توبەدەن كورىنسەڭ، بەرەكەلى ءسوز سويلەپ، ءبىر نيەتكە بەرىلسەڭ. اعا-باۋىر بولىپ بىرىگىپ، قازاق دەگەن حالقىما، كورسەتە تۇرىپ تىرلىك. اتا دۇشپان جاۋىڭا، تانىتا ءجۇرىپ ىرىلىك، “توبەسىز جەر بولمايدى، تورەسىز ەل بولمايدى” دەگەن ءسوز ويعا تياناق. حالقىڭا ەتپەي قيانات، بىرلىككە كەلسەك بار اباق. ابىلپەيىز حانىڭا، تورە سۇراي بارۋعا، كىم بەل شەشىپ شىعا الاد؟ توپ ورتانى كىم جارىپ، حان الدىنا كىم بارىپ، جەتكىزەر ەل ارمانىن. بۇل جونىندە قالاي-دى، اباعىم، سەنىڭ تالعامىڭ؟ ءىسىمدى مىناۋ ىستەر دەپ، قيىن كەزدە كۇشتەر دەپ، بار ما ەدى ويعا العانىڭ؟ سۋرىلا شىعىپ ءسوز العان، شەشەندەردە وزدەرىڭ. حالىقتى ۇستاپ قيىندا، قالىڭ قول باستاپ قيىردا، ارپالىسپەن اعارعان، كوسەمدەردە وزدەرىڭ. سەندەرگە سالدىم بۇل ءىستى. بەرەكەنى العا ۇستاپ، بىتىرەر دەپ جۇمىستى. جانەكەڭنىڭ كەڭەسىن، تىڭداعان اباق بيلەرى. ورتاعا سالىپ ويلارىن، ءبىر جولاتا ايتىپ بايلامىن، تاۋاسار ءبيدى ۇسىندى. ىستەيدى دەپ ءىسىمدى، كورسەتەد دەپ كۇشىمدى. سويلەر سوزگە الىمدى، ىستەر ىسكە شالىمدى، ماڭدايىندا باعى بار. جورتقان جولىنان سالىمدى، حان ابىلايدىڭ الدىندا، ەرلىگىمەن دە تانىلدى. تاۋاسارعا ءىس بەرسەك، ءىسىن وڭعا كەلتىرىپ، سول اشادى باعىڭدى. حان الدىنا بارعاندا، ايتقان ءسوزى جۇرەدى. ونىڭ ارمان-تىلەگىن، حان دا سىيلاي بىلەدى. ابىلپەيىزدىڭ ورداسىن، جوڭعاردىڭ جاۋىزدارىنان، جانىن تىگىپ قورعاعان، جاس باتىردىڭ ءبىرى ەدى. تاۋاساردىڭ ەرلىگى، اسقان ايلاكەرلىگى، ابىلپەيىز حاننىڭدا، قۇلاعىنا دا شالىنعان. تاۋاسار باتىر سان رەت، حان كوڭىلىنەن تابىلعان. دەسىپ بيلەر گۋلەسىپ، ايتار ويدا بىرلەسىپ، تاۋاساردى تىلگە الدى. سويلەر سوزگە شالىمدى، ويلار ىسكە الىمدى. حان الدىنا بارعاندا، تاربيەلى، ءتالىمدى. ء-بىر تىڭداسا حانىمىز، تاۋاسار ءسوزىن تىڭدار-دى. تاۋاسار بي دە حانعا، ءوزى ويلارىن شىڭدار-دى. بيلەرىنىڭ ويلارىن، جانەكەڭ دە ءتۇسىندى. تاۋاسار باۋىرىن شاقىرىپ، ورداسىنا ءتۇسىردى. -قايراتىڭدى جيىپ بويىڭا، ايلاڭدى جيىپ ويىڭا. ەلىڭنىڭ ىزگى ىسىنە، كورسەتەسىڭ دەپ كۇشىڭدى، بۇيرىقتى بىلاي ءتۇسىردى. -اباقتىڭ اتقا مىنەرىن، تاس قايراتتى تۇلەگىن. شاقىرىپ الىپ الدىما، بارىنە سالدىم سالماقتى. بارىنە سالسام سالماقتى، ءبارى دە كەلىپ بىرلىككە، باسۋعا جاڭا تىرلىككە. ءوزىڭ دە بارسىڭ ىشىندە، تورە اكەلۋ ىسىندە. الاتاۋداي سەنىممەن كەڭەسكەندە ەلىممەن سەن باستايد دەپ ۇيعاردى. ەسىڭە الىپ ەلىڭدى، بەكەم بۋ دا بەلىڭدى، سارسەنبىنىڭ ساتىنە، اتتاناسىڭ سەن ەندى. اكەلەسىڭ تورەڭدى. قاسىڭا ەرەر سىرلاسىڭ، بىرگە وسكەن قۇربى-قۇرداسىڭ. شۇباش باتىر، بارلىباي، بايقان مەنەن جانتورى. ون التى جىگىت جولداسىڭ، بەتكە الاسىڭ كۇنى ەرتەڭ. ابىلپەيىز حان ورداسىن، حانعا ۇسىنار سي-سياپات، سالەمدەمە-ساۋعاتىڭ، وسى وردادا دايىن تۇر. ەش الاڭىڭ بولماسىن. جانەكەڭنىڭ ەستىپ بۇيرىعىن، ءيا، اللا جول بەر دەپ. جولىمدى اللا مول بەر دەپ. ەلىمدى ەلمەن تەڭگەر دەپ. التايدان سوناۋ ارقاعا، 18-عاسىردىڭ سەكسەن بەسىنشى جىلىندا، تاۋاسار باتىر اتتاندى. اتتاندىرىپ باتىردى، اق جولىن تىلەپ ارتىندا، ەلى-جۇرتى شاتتاندى. *** ون جەتى كۇن جول ءجۇرىپ. سارارقانىڭ توسىندە. وتىرعان حان اۋىلىنا، ءساتتى كۇننىڭ كەشىندە، ءيا، اللا!- دەپ ءىلىندى. تۇلپارلاردىڭ ءدۇبىرى حان اۋىلىنا ءبىلىندى. كۇتۋشىلەر قارسى الىپ، سول كولەمگە جار سالىپ، قوناق كۇتەر اۋىلعا، قوشامەتتەپ ءتۇسىردى. كەشتىگىنە تاي سويىپ، تۇستىگىنە قوي سويىپ، ىزەت-قۇرمەت ۇسىندى. اباق كەرەي ادامى، تاۋاسار مىرزا كەلدى دەپ، حان ورداعا جەتكىزدى. حان دا ىزەت قىلىپ حالقىنا، قابىلدايتىن كۇندى ايتىپ، جاريا قىلىپ جالپىعا، ەل-جۇرتىنا جار سالدى. ابىلپەيىز حانىمىز، اقتارىلىپ اعىنان. كوتەرىلىپ تاعىنان، ۋاعدالى كۇن بولعاندا، تاۋاسار بي باستاعان، ادامدارىن اباقتىڭ، “باسىپ قانشا شاقىرىم، كەلدىڭ بە دەپ باتىرىم!” ورداسىندا قارسى الدى. -الديار! -دەدى تاۋاسار، -بۇل كەزەڭ عوي مەن اسار. اللا بەرگەن باعىڭا، التىنداۋلى تاعىڭا. مىناۋ ءبىزدىڭ قازاقتا كىم بار دەيسىڭ تالاسار. ون ەكى اباق كەرەيىڭ، جاۋىڭدى جەڭىپ دەس بەرگەن. ەر جانىبەك مەرەيىڭ. ەل ءسوزىن سويلەپ بەرەد دەپ. ءبىتىرىپ ءىستى كەلەد دەپ. ازاماتتارىن جىگەرلى، ءبىلىمدى دە بىلەرلى، ادەيى سىزگە جىبەردى. باسقانى قويىپ ەلىمنىڭ بۇيىمتايىنا كەلەيىن. كوتەرەم دەپ باسىما، ەس بولاد دەپ كارىمە، بەل بولاد دەپ جاسىما، سەس بولاد دەپ قاسىما، كۇش قوساد دەپ دوسىما، بەرەكەمنىڭ ۇيتقىسى، ءنار بولاد دەپ اسىما، باسقارىپ بار اباعىن، اينالاد ەل باسىنا. تورە ەتىپ كوتەرىپ، شىعارام دەپ توبەمە. ءبىر بالاڭدى سۇرايدى، ۇرپاق جايى كەلەمە؟ الدىڭىزعا كەپ تۇرمىن، وسىنداي ءبىر كەلەگە. ابىلپەيىز حانىمىز، بىلاي بەردى جاۋابىن: -اۋ، تاۋاسار، قاراعىم! ات ارتىپ الىستان، السام-اۋ دەپ كەلىپسىڭ. اكەلەم دەپ ەلىڭە، ۋاعداڭدى دا بەرىپسىڭ. سەن كەلگەنسىڭ قاراعىم، ءبىر بايلامعا كەلەيىن. تورە ەتىپ تاق بەرسە، اباعىم قالىڭ حالقىم عوي. قارا ورمان حالقىم-باعىم عوي، كەمەلىڭە كەلگەن شاعىڭ عوي. قابىرعاممەن كەڭەسىپ، اقىل سالىپ كورەيىن. ءىس ساتىنە اينالسا، اباعىم-حالقىم باعىم عوي، ءبىر بالامدى بەرەيىن. اللا بەرگەن باقىت قوي، بارلىعى دا ساناۋلى. بايبىشەدەن التى ۇلدى، التى رۋ ەل الدى. ەل كەپ ۇكى تاققان سوڭ، يەسىنە نە دەيمىن، ساعان بەرسەم ولاردى. كىشى ايەلىم تۇماردان، تۋعان ءۇش ۇل بار ەدى. الدى اسىپ ون بىردەن، اسىر ساپ شىقسا ەسىكتەن. كىشىسى بەلدەۋ جاعالاپ، اتالاپ تا اعالاپ، شىقتى بىلتىر بەسىكتەن. مەنەن ۇرپاق قالاساڭ، سونىڭ ءبىرىن الارسىڭ. جاتا جاستانا تولعانىپ، وي كەلەڭە سالارسىڭ. الساڭ باقىت تابارسىڭ، الماساڭ قاپى قالارسىڭ. ايتارىمدى ايتىپ ارىلدىم، اۋىر جۇك الىپ كەلىپسىڭ. الۋ-الماۋ ەركىڭدە، بارلىعى دا ساعان سىن. تاۋاسار بي تولعانىپ، تۇنىمەنەن ويلاندى. جولداستارمەن وي قوسىپ، جاسادى دا بايلامدى. حاننىڭ كىشى حانىمى، تۇمارعا ءسوز سالۋعا، ەرتەسىندە سايلاندى. سول بايلامى بويىنشا، جولداستارىن قاسىنا اپ. جولاي ەلدەن ءجون سۇراپ، حانىمعا ءسوز سالۋعا، وي-پىكىرىن الۋعا، كىردى كىشى ورداعا. تۇرىپ جاتقان كەز ەدى، ورىنىنان ەل جاڭا. ىزەتىمەن حانىمنىڭ، تورگە كەلىپ جايلاندى. جايلاندى دا بالانى، كورەيىن دەپ ويلاندى. كوگەداي، سامەن، جاباعى، ويانباعان ول ءالى. ۇيقىدا جاتقان سابيگە، بي ءساپ سالىپ قارادى. ەكى ءىنىسىن ەكى جاق، قولتىعىنا اپ ۇيىقتاپ. كوگەداي بالا شالقادان، اق جاستىقتا جاتىپتى، كورپەنىڭ شەتىن تۇيىقتاپ. ۇيقىداعى بالانىڭ، جاتىسىنىڭ بولەگى-اي! قولتىعىڭنان ەل كەتپەس، حان بولارسىڭ، كوگەداي! ءدال وسىنداي تورەنى، جەر مەن كوكتەن سابىلىپ. ىزدەسە سان ون ەكى اي تاۋاسار تابا الاما-اي. دەپ ويلانىپ بي سوندا، كەلەدى دە ءبىر تالعامعا. جولىم بولعان ساپارىم، ەكەن مىناۋ جالعاندا. كوگەدايدى تورە ەتىپ، العاندار جەتىپ ارمانعا. قولى جەتپەي قالعاننىڭ، وتەر ءومىرى ارماندا. ارماندا ەلىم ارماندا. توبەڭ كوككە جەتەر-اۋ، كوگەدايدى تورە ەتىپ، حاننان سۇراپ العانعا. ەل كوڭىلىنەن شىعارمىن، كوگەدايداي تورەنى، تورە ەتىپ الىپ بارعاندا. دەپ قۋانىپ تاۋاسار، الاتىن ويعا كەلگەسىن، جولداسىمەن وي قوسىپ، ولار دەمەۋ بەرگەسىن، حان ورداعا جايعاسىپ. ابىلپەيىز حاننىڭ، الدىنا كەلىپ ۇلگىردى. كوگەدايدى تورە ەتىپ، ەل سۇيەنەر بەل ەتىپ، الاتىنىن ءبىلدىردى. سوندا حان بيىنە، قارادى دا سۇيىنە. ء-اي، تاۋاسار ءوزىڭنىڭ، ارتىق قوي ەلدەن ءبىر ءىسىڭ. تۋ سىرتىنان كورىپ-اق، ادام تاني بىلەسىڭ. ىزدەگەنىمدى تاپتىم دەپ، قۋانا ىشتەن كۇلەسىڭ. باسقالاردان وزگەشە، ارتىق بولدى ۇلەسىڭ. دەپ وتىرىپ حانىمىز، بىلايشا ءسوز باستادى. تاريحتى ايتىپ باسىنان، كوڭىلىن اشىپ تاستادى. -وسىدان تالاي جىل بۇرىن، قازاق دەگەن حالقىمنىڭ. ءسوزىنىڭ ۇستاپ تىزگىنىن. قىرعىز دەگەن حالىقتىڭ، ورمانبەت حانى الدىنا، سايىسۋعا بارىپ ەم. ءسوزدىڭ مايىن تامىزىپ، ارماندى الما اعىزىپ. ورمانبەت حانمەن كەلىسىپ، الاتىندى الىسىپ، بەرەتىندى بەرىسىپ. قىرعىز، قازاق ءبىر ەل بوپ، ايىرىلماسقا دوستاسىپ. اتتانار كەزدە قوشتاسىپ، بىلايشا ءسوز باستادى. -قازاق، قىرعىز ءبىر ەلمىز، دوستاسقان كەزدە تۇگەلمىز. كۇرەڭ قاباق بوپ كەي كەزدە، داۋلاسىپ تا جۇرگەمىز، جاۋلاسىپ تا جۇرگەمىز. تالاي-تالاي سايىستا، قوپارىلىپ ىرگەمىز. جاۋلاسۋدان جوق پايدا، تۋىس قايدا، دوس قايدا. كورشى قايدا ىرگەلەس، الىستاعى ورىسىڭ، ىرگەڭدەگى شۇرشتىڭ، بەرمەيدى استە بىزگە دەس. اينالاڭدى قورشاعان، اتا دۇسپان جوق ەمەس. اتا جاۋىڭ قاۋمالاپ، الاقانعا سالسادا، بولا المايدى ساعان ەس، تۋىس بولماس ماعان ەش. قازاق دەگەن ۇلى ەلدە، ءسوز كوپ قوي ەسكە ۇستارلىق. ايتاتۇعىن تۇسپال قىپ، ءبىرىن تىلگە الايىن. بولار ما ەكەن ب ا ق ءۇمىت، اق كوڭىلمەن جارىلىپ. «سۋدىڭ ءتۇبىن بىتىرەر، باسقا ەمەس شىم» دەپتى. «داۋدىڭ ءتۇبىن بىتىرەر، ىشتەن شىققان قىز» دەپتى. كەلەشەگىن اتامىز، ۇرپاعىنان ىزدەپتى. قىز بالادا ۇرپاعى، ودان كۇدەر ۇزبەپتى. قازاق، قىرعىز حالقىنىڭ، ىنتىماعى جالعاسسىن! بەرەكەگە ۇمتىلعان، ارمانىمىز العا اسسىن. ساعان اتا بولايىن، بالا بوپ قايت سەن ماعان. ىنتىماق پەن بەرەكە، جولىمىز بولسىن تاڭداعان. دوستىعىنا ەلىمنىڭ، ءبىر قىزىمدى ارنادىم. وسى قىزىم جولىنا، ءۇمىتىمدى جالعادىم. قىرعىز-قازاق ەلىنە، ءىسىڭ بولسىن ءورىستى. ىنتىماقتى ەكى ەل، كوسەگەسىن كوگەرىپ. بولا بەرسىن كەنىشتى. تۇمار قىزىم ورداڭا، حانىم بولسىن كەلىستى، بەرەكەلى ەلىمىز، بولا بەرسىن جىل سايىن، جەمىستى دە جەڭىستى. دەپ ورمانبەك حان اتا، ءىستى ويلاپ جاڭاشا. مەن بالا بوپ، ول اتا، دوستىعىنا ەكى ەلدىڭ، ءىس ىستەدى تاماشا. تاعى دا ءبىر ۇيلەنىپ، ەرەكشە ءبىر كۇيگە ەنىپ. اتا اۋىلىندا اي جاتىپ، ەلىمە توي تويلاتىپ، سارارقاعا بەت الىپ، كوشىپ كەلە جاتقاندا، ءبىر كۇنى كەش باتقاندا. ءتۇس كوردىم تاڭعاجايىپ، تارتقان كەزدە ءتۇن ايىق. اسپانداعى كوك ايىم، اعىپ كەلىپ ءبىر كەزدە، قۇشاعىما كىرگەندە، قۋاندىم دا، شوشىدىم، جان قالمادى كەۋدەمدە. اسپانداعى اي قۇلاپ، قۇشاعىما تۇسكەندە. مۇنداي ءتۇستى عاجايىپ، كورمەگەن شىعار ەش پەندە. قوينىما كىرگەن كوك ايدى، ماڭگى باقىت سانادىم. باقىت قوي دەپ ويلادىم، اق ءتۇسىمدى جورىتىپ، اق تىلەكپەن تويلادىم. اي دا ءوتتى، جىل ءوتتى، بەرىپ اللا تىلەكتى. ءبىزدىڭ تۇمار حانىمنىڭ، ۇل بالا بوپ شىرىلداپ، تۇڭعىشى كەلدى دۇنيەگە، قۋانبايىق ءبىز نەگە. باياعى ءتۇستى ىرىمداپ، كوگەداي دەپ ات قويدىم. قولىما اق تۋىمدى اپ، اق بەسىككە ساپ قويدىم. سول كوگەداي ۇلانىم، بولىپ ەدى ءجىر-انىم. بۇگىن كەلىپ ورداما، اباق ەلى اتىنان، سەن ءتۇس سالىپ سۇرادىڭ. ەر جانىبەكتى العا ۇستاپ ەل اتىنان كەلگەن سوڭ، مەنىڭ دە قالماي شىدامىم، تالابىڭا ۇنادىم. قالاۋىڭ بولسىن! ءدال بۇگىن، ! تاۋاسار، ءبيىم، شىراعىم! ابىلپەيىز حان الدىنان، جولى بوپ كەرەي بيلەرى، ىستەرى باسىپ ىلگەرى، حانىمنىڭ كەلدى الدىنا، نە ويى بارىن بىلگەلى. تاۋاسار تۇمار حانىمعا، ءىسىنىڭ ايتتى ءمانىسىن. تالابىنىڭ بيىگىن، كوگەدايدى تورە ەتىپ، توبەسىنە شىعارار، ارمانىنىڭ الىسىن. تاۋاسار سۇراپ كەلگەنىن، حان دا كوڭىل بولگەنىن، ەل تالابىن ماقۇلداپ، قوسىلىپ حاننىڭ بەرگەنىن. ەستىپ حانىم ويلاندى، ويلانىپ ايتتى بايلامدى. -مەن نە دەيىن، نە دەيىن! حانىمى بولىپ تۇرعان سوڭ. ابىلپەيىز حاننىڭ، ايتقانىنا كونەيىن. ەل تالابى بولسا ەگەر، كوگەدايىمدى بەرەيىن. كوگەدايىمنىڭ قاسىنا، جولداس بوپ ءوزىم ەرەيىن. سامەن مەنەن جاباعى، ەكى ۇلىمدى دا الايىن. نە كورسەم بىرگە كورەيىن. سۇراپ كەلىپ ءبىر تورە، ءۇش تورە الىپ قايتقاندا. التىن التايداي بيىكتەر، تاۋاسار، سەنىڭ مەرەيىڭ. حانعا وسىنى جەتكىزدە، بەكىمىنەن وتكىزدە. كوشەيىن مەن ەرتەڭ-اق، ابىلپەيىز حاننىڭ بۇيرىعى كەرەك تەك بىزگە. *** حان الدىنا تاۋاسار، ءۇشىنشى رەت باردى دا، حان بەكىمىن الدى دا، ءبىر اپتاعا جەتكىزبەي، ۋاقىتىن بوس وتكىزبەي، كوگەداي، سامەن، جاباعى، ءۇش ۇلدى بولعان تۇماردى، كۇيمەسىنە شىعاردى. مالشىسى مەن قوسشىسى، موللا، قوجا، جىرشىسى. ون جەتى بىردەي ءتۇتىن-دى ءبىر اۋىلدى كوشىرىپ، كۇدىكتى ويدى كەتكىزىپ، ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ، سەكسەن بەسىنشى جىلىندا، مەزگىل-جازعىتۇرىمدا، التىن التاي جەرىندە، اباق كەرەي ەلىندە، جانىبەك باتىر الدىنا، بەردى (ەلىن قۋانتىپ) ىستەگەن ءىسىن وتكىزىپ. رازى بولىپ جانەكەڭ، ريزا بولىپ كەرەيى. كوك تاسقىنداي كۇركىرەپ، كوك قاۋلانداي دۇركىرەپ، اسىپ-تاسىپ مەرەيى. ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ، سەكسەن التىنشى جىلىنىڭ. جادىراعان جازىندا، كوكبەكتى جازىق سازىندا. ابىلاي ۇرپاعى باستاعان، ابىلمانبەت ۇرحى قوستاعان، ورتا ءجۇز يگى-جاقسىسىن، ەل ورداعا شاقىرىپ. انمەن تاڭىن اتىرىپ، قىزىقپەن كۇنىن باتىرىپ، قىرىق كۇن تويىن تويلاتىپ، تولعاندىرىپ، ويلاتىپ. قىرىق ءبىرىنشى كۇن بولعاندا، دۋمان قۇرعان حالقىنا، جانەكەڭ كوڭىلى تولعاندا. تاۋاسارىنا باستاتىپ، ون ەكى بيگە قوستاتىپ. كوگەداي بالا تورەسىن، ەل تورەسى – ەل ەسىن، وتىرعىزىپ ءاپپاق كيىزگە. ون ەكى اباق كەرەيدەن، ون ەكى جىگىت سۇرانىپ. سۇرانعان سوڭ سىبانىپ، ۇلى تاۋ دەپ ۇلارلى. تاڭداپ قالبا تاۋىنىڭ، بيىگىنە شىعاردى. ەر جانىبەك باسقارىپ، سول بيىكتە باس قوسىپ، بۇكىل اباق بالاسى. قۇشاقتاسىپ دوستاسىپ، اقسارباس سويىپ انىتتاسىپ. “كوگەدايعا قارسى كەلمەيمىز! قارسىلىققا جول بەرمەيمىز! قارسىلىق ەتسەك قان اتسىن! بىرلىكتىڭ عانا تاڭى اتسىن!” ! دەپ قولدى قانعا ماتىرىپ، دوستىقتىڭ تاڭىن اتىرىپ. كوگەدايعا بولىپ قاراستى، قۋانىشپەن تاراستى. تاريحتا بۇل ءىس ۇلگى بوپ، بار قازاققا جايىلىپ، جاراسىم تاپتى، جاراستى. جانەكەڭ ورىن بەرگەن سوڭ، ورداعا تاعى كەلگەن سوڭ، تاۋاسار بي ويلانىپ، جىل-جىل سايىن تولعانىپ. ىستەر بولىپ ءبىر ءىستى، تاۋەكەل دەپ كىرىستى. *** ون ەكى جاستا كوگەداي، بيلىكتى قولعا العانمەن. بالانىڭ ءىسى بالا عوي، بالانىڭ ءىسى ءار قيلى، جانەكەڭە سالادى وي. دەپ جانەكەڭ تولعانىپ، ىستەر ءىستى قولعا الىپ، بيلەر توبىن شاقىردى. الدىندا سول بيلەردىڭ، كەڭەسكە سالىپ ءبىر ءىستى. بايلامىن ايتتى اقىرى. كوگەدايعا تاۋاسار، اقىلشى بولىپ تۇرسىن دەپ. كۇندەلىك ءىسىن مەڭگەرىپ، باسقارىپ ءبارىن ءبىلسىن دەپ. ۇيعارىمىن جاسادى. ماقۇلدىق بەردى تاۋاسار، حان ورداعا ورالىپ. جاڭا ءىستىڭ بەتىن اشادى. ۋاقىت ءوتىپ جىلىسىپ، كۇن ءوتىپ، جىل اينالىپ. ءبىر كەزدەرى بولعاندا، كوگەداي بالا ەسەيىپ، كامەلەتكە تولعاندا، اقىل قوسىپ تاۋاسار، جەتەكتەپ ۇلى ارمانعا. بىلايشا ويىن جەتكىزدى. كوگەداي تورە اقىلدى، وي ەلەكتەن وتكىزدى. -ون ەكى بىردەي اباق ەل، جونىن ساعان توسەدى. جونىن ساعان توسەگەن، ابىرويى اسقان اباق ەل، وركەن جايىپ وسەدى. وسكەن ەلدىڭ قاشان دا، كوبەيەدى ەسەبى. العىسى كەلىپ كەلەدى، اتا دۇشپان جوڭعارعا كەتىپ قالعان ەسەنى. التاي-ساۋىردى الاتىن، دۇشپانىن ايداپ سالاتىن، ىشتە جاتىر ەسەبى. مۇنداي ۇلتتىق رۋحتى، قولداماسا بولمايدى. قولداۋ ءۇشىن جاقسى جول، تاڭداماسا بولمايدى. التاي مەنەن ساۋىردى، قايتارىپ جاۋدان الۋعا. قالماقتىڭ باسىن قايىرىپ، ات ارتىنا سالۋعا. ايلا دا كەرەك، كۇش كەرەك، اسىپ تۇسەر جاۋىڭنان، قۇدىرەتتى ءىس كەرەك. ءىس ىستەسەك الىمدى، تابىندىرار جاۋىڭدى. اتا جۇرتى مەكەنىن، حالىق قانشا ساعىندى. اتا مەكەنگە جەتۋگە، اتا دۇشپان جاۋىمدى، جەرمەن جەكسەن ەتۋگە، كەتىپ تۇرمىن ءبىر ويعا. كىرىسەيىك ۇلى ىسكە، تاۋەكەل دەپ قۇدايعا. “جۇك ارتاتىن تۇيەڭنەن، يەڭ كۇشتى بولسىن” دەپ، اتامىز قاشان ايتقالى. اتامىزدىڭ سوزىنە، حالقىمىز مىنە توقتادى. مىناۋ فاني جالعاندا، جەتۋ ءۇشىن ارمانعا. يەڭ بولسا سۇيەنەر، يەڭ بولسىن سۇيەنەر، اق جولىڭا گۇل ونەر. چيڭ** حاندىعى دەسەدى، وسى جەردى ەل ارا. چيانلۇڭ*** دەگەن پاتشا، وتىر دەيدى تاعىندا. بۇيرىعىندا ءبىر سونىڭ، سورىڭ مەنەن باعىڭ دا. ءور التاي مەنەن ساۋىرىڭ، سول حاندىققا قاراستى. سول بىتىرەد تۇبىندە، قالماقتارمەن تالاستى. جەتۋ ءۇشىن مەكەنگە، قاراستىلىق ءبىلدىرىپ. تۇرۋ كەرەك وسى ەلگە، بارۋ كەرەك حانىنا. حاننان بۇيرىق شىعارتىپ، مويىنىڭدى ۇسىن زاڭىنا. ابىلپەيىز اكەڭ دە، وسى ەلگە سۇيەنگەن. ءتىل تابىسۋ قاجەتتى، چيڭ حاندىعى يەڭمەن. وسى ەلگە بارا الساڭ، حانعا اماندىق بەرە الساڭ. حاننىڭ قابىلداۋىندا، ءساتتى كۇنى بولا الساڭ. اتا جاۋىڭ قالماقپەن، تەڭ بولادى تەرەزەڭ. تەرەزەڭ تەڭ بولعاسىن، ول ءبىر بۇلاق، سەن وزەن. ءتۇتىنى ارتىق اباعىڭ، الدى-ارتىن ورايسىڭ. جاي ءتۇسىرىپ باسىنا، وڭدى-سولدى بورايسىڭ. بۇگىن بيىك كورىنگەن، تابانىڭدا قالادى قول جەتپەگەن تالاي شىڭ. جانىبەكتى كورىپ اتاداي، تاۋاساردى كورىپ اعاداي. ەكەۋىنىڭ اقىلىن، قابىل الىپ كوگەداي. چيڭ حاندىعىنا بارۋعا، ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ، توقسان ءبىرىنشى جىلدىڭ باسىندا، ءدال ون سەگىز جاسىندا، اباق ەلى جيىلىپ، ءبىر اللاعا سيىنىپ، كەلەمىن دەپ جۇلدە الىپ، ەكى ءىنىسىن بىرگە الىپ، بارلىباي، شۇباش باستاعان، جانتورى، بايقان قوستاعان. ەرلەرگە جول باستاتىپ، ەرتە اتتانىپ كەش جاتىپ، بەيجيڭگە**** ساپار شەگۋگە، دوستىقتىڭ گۇلىن ەگەۋگە، ون جەتى ادام اتتاندى. دەنساۋلىعى كەلمەگەن، تاۋاسار الىپ بارا الماي. ءوزىنىڭ تۋعان ءىنىسىن، تىرلىكتەگى تىنىسى قوجاس باتىردى قوسقان-دى. بەيجيڭگە تارتقان وسى توپ، ءور التايعا جول الدى. توسقان ەشكىم بولمادى، كولدەنەڭدەپ ولاردى. سىلكىندىرىپ وي-قىرىن، ويلاندىرىپ قاي ءبىرىن. كوگەداي كەلە جاتقانىن، بەيجيڭنىڭ چيانلۇڭ حانىنا، حابارلادى اي بۇرىن. قولتىعىما ەل كەلدى دەپ، قۇدايىم ءوزى بەردى دەپ، چيانلۇڭ حاندا قارسى الدى. قاتتاپ، شوتتاپ حالقىم دەپ، بار ماڭايعا جار سالدى. كوگەداي بولىپ جىڭ گوگۇڭ*****، ەكى ءىنىسى فۋگوگۇڭ******. ءمانسابىن الىپ ويداعى، قۋانىشىن تويلادى. قول جەتكىزىپ ارمانعا، مىناۋ ءپاني جالعاندا. ءدال ەكى جىل بولعاندا، ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ، توقسان ەكىنشى جىلىندا، شىعىپ شىعار شىڭىنا. قۋانىشپەن ەلىنە، حالقىنا سالەم بەرگەن-دى. جانەكەڭ باتىر باستاعان، تاۋاسار بي قوستاعان. اباق كەرەي ەل بولىپ، كوڭىلى تاسىپ سەل بولىپ، كۇنشىلىك جەردەن قارسى الدى. قۋنىشتا توي تويلاپ، ەل-جۇرتىنا جار سالدى. *** وسىدان سوڭ اباق ەل، باسقالارمەن تەڭەستى. جەرى، سۋى كەڭەيىپ، مال مەن باسى تەڭ ءوستى. جىل-جىل سايىن ىلگەرلەپ، ءور التايعا بەت الدى. ىعىستىرىپ قالماقتى، ىرىقسىز كۇيگە ءتۇسىرىپ، سالىپ اۋىر سالماقتى. ءسوز بەرەر جەردە ءسوز بەرىپ، ءبوز بەرەر جەردە ءبوز بەرىپ، سان قىرىنا الىپ اۋناتتى. ون ەكى اباق ەرلەرى، تىزە قوسىپ تابىستى. جاقىن تارتىپ الىستى. ايتقانىنا كەلتىرىپ، امالىن جاۋدىڭ تاۋىستى. بەرەكەمەن ۇيىسىپ، قيىن-قىستاۋ كەزدەردە. تاۋاسار شىققان توبەگە، ات باسىن تىرەپ قاۋىشتى. جانىبەك باتىر باستاعان، ون ەكى اباق قوستاعان. تىزە قوسىپ باتىرلار، العاندا ەل تىزگىنىن. ءىسىمىز دەپ اقىرلار. ءور التايدى بەتكە الىپ، سولتۇستىگىن ساۋىردىڭ، ايقاساتىن شەپكە الىپ، كۇنگەي بەتىن التايدىڭ، قايتا الۋعا وقتانىپ. وتكەن سايىن ايدان-اي، اتا جاۋدان كەكتى الىپ، اتا مەكەنگە جەتتى انىق. ەر جانەكەڭ ايتقانداي، جەڭىستىڭ كىلتى بىرلىكتە دەپ تاۋاسار جالپىعا، ىزەتشىل مىنا حالقىنا. جانەكەڭ ءسوزىن العا ۇستاپ، جەر كەڭەيتكەن ەرلەردى، ماراپاتتاپ العىستاپ، ىستەر ىستەپ تارتىمدى. اباق دەگەن ۇلى ەلىن، كوگەدايدىڭ ماڭىنا، بەرەكەگە شاقىردى. *** ۋاقىت زىرلاپ وتەدى، اينالسوقتاپ تۇرمايدى. ءوتىپ جاتقان عۇمىرىڭ، قايتىپ مويىن بۇرمايدى. ىزگى ءىسى قالسا جاقسىنىڭ، ۇرپاعى القاپ جىرلايدى. ۋاقىت دەگەن قۋانىش، ۋاقىت دەگەن مۇڭ-قايعى. ءبارىن دە كورىپ ادامزات، مۇڭلىنىڭ كوڭىلىن جۇباتىپ، ءوز كوڭىلىن شىڭدايدى. ادامزات كورگەن بار ءىستى، كەشىرە ءجۇرىپ باسىنان. ءۇش عاسىر بۇرىن وسىدان، جانىبەك باتىر وتكەن-دى. جانەكەڭنەن ءتالىم اپ، تاۋاسار بي جەتكەن-دى. ماقتانىش ەتەر ۇرپاققا، ىزگى ءىسىن تاستاپ كەتكەن-دى. بۇگىنگى كۇنى ىزگى ءىسى، تاۋسىلمايتىن جىر بولىپ. ۇلىس بولعان ۇرپاعى، رۋحىمەن ءبىر بولىپ. بۇگىنگى كۇنگە جەتكەندە، بۇكىل حالقى قۇرمەتتەپ، قابىرى تۇردى گۇل بولىپ تۇسىنىكتەمە: *اقىق – اسىل تاس. **چىڭ حاندىعى – ءمانچىڭ حاندىعى. ***چيانلۇڭ پاتشا – ءمانچىڭ پاتشاسىن وسىلاي اتاعان. ****جىڭ گوگۇڭ – ءمانساپ اتى. *****فۋ گوگۇڭ – ءمانساپ اتى.

كوبەن اسقار ۇلى – كوبەن (كوپجاسار) اسقار ۇلى بەلگىلى اقىن، زەرتتەۋشى، جۋرناليست، جازۋشى. 1938 جىلى قاراشادا التاي قالاسى قىران وزەنى بويىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1958 جىلى شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە قابىلدانادى. 1962 جىلى جالامەن سوتتالىپ،1985 جىلى اقتالدى، جۇمىسى قالپىنا كەلدى. 2000 جىلى زەينەتكە شىقتى.

«الداركوسە مەن اقشا حان»، «شولپان» اتتى پەسساسى، «ارقالىق باتىر» اتتى كينو سەنەريى (جاقسىلىق ساميتۇلىمەن بىرلەسىپ جازعان). 2006 جىلى «ۇلتتار» باسپاسىنان "ءشارىپحان"، " بۇركىتباي" اتتى ەكى كىتابى، 2013 جىلى «ىلە حالىق» باسپاسىنان «ەر كەشۋى»، «شينجياڭ حالىق» باسپاسىنان «جىر---ماحاببات» اتتى جىر جيناعى وقىرمانمەن جۇزدەستى.