"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى XV عاسىردىڭ 50 جىلدارىندا دەشتى-قىپشاقتاعى  ءابىلقايىر حاندىعىنداعى ساياسي جاعداي شيەلەنىسە تۇسەدى. وسى كەزدە كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار وزدەرىنە قاراستى حالىق باستاپ، موعولستاننىڭ يەلىگىندەگى جەتىسۋ جەرىنە قونىس اۋدارادى.موعولستان حانى ەسەن-بۇعا ولاردى قارسى  الىپ، شۋ وڭىرىنەن قوزىباسى دەگەن جەردى ءبولىپ بەرەدى. بۇل قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ باسى ەدى.       قازاق  حاندىعى 1465 جىلى قۇرىلدى. بۇل فاكتىنى مۇحامەد حايدار دۋلاتي راستايدى. ءابىلقايىر حاننىڭ قازاق حاندىعىنىن قۇرۋىلۋىنا بوگەت جاساماق بولعان ارەكەتى جۇزەگە اسپادى. XV عاسىردىن II جارتىسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسى نىعايدى. كورشى مەملەكەتتەردىڭ (ءابىلحايىر حاندىعى، تەمىر جانە موعولستان مەملەكەتتەرى) قۇلدىراۋى قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋىنە سەبەپ بولدى. ەڭ، الدىمەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا سوزاق، ساۋران قالالارى كىردى. 1480 جىلى كەرەيدىڭ بالاسى مۇرىندىق حان بولدى. 1486 جىلى قازاق اسكەرلەرى سىر بويى قالالارى ءۇشىن مۇحامەد ءشايبانيدى جەڭدى. XV عاسىردى اياعىنا قاراي قازاق حاندىعىنىڭ جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستانداعى ىقپالى كۇشەيدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا سىعاناق، سوزاق، ساۋران قالالارى بولدى. XVءى عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعى كۇشەيە ءتۇستى. 1511 جىلى جانىبەكتىڭ بالاسى قاسىم حان بولدى. قاسىم حاننىڭ العا قويعان باستى مىندەتى – سىرداريا بويىنداعى قالالاردى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسۋ. قاسىم حاننىڭ بۇل ءىستى ورىنداۋ جولىنداعى باستى كەدەرگىسى مۇحامەد شايباني بولدى. 1510 جىلى قاسىم حاننىڭ اسكەرلەرى مۇحامەد ءشايبانيدىڭ اسكەرىن جەڭدى. XVءى عاسىردىڭ اياعىنا قاراي قاسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ جەرىن ۇلعايتادى.

حاندىقتاعى جوعارى بيلىك حان قولىنا شوعىرلاندىرىلدى. سالت بويىنشا، حان تاعىنا وتىرۋعا رۋداعى ۇلكەن ۇلدىڭ قۇقىعى باسىم بولدى. حان اسكەرلەردىڭ باس قولباسشىسى جانە جوعارعى سوت قىزمەتىن اتقاردى، شەت مەملەكەتتەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ، سوعىس جاريالاۋ مەن بەيبىت ءبىتىم جاساۋ، زاڭدار شىعارۋ جانە حاندىقتىڭ بۇكىل اۋماعىن بيلەۋدىڭ باس قۇقىعىنا يە بولدى. XV-XVII-ع. قازاق حاندىعى داۋىرىندە قازاق ەتنوسىنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى سيپاتتارى قالىپتاستى. قازاق حاندارىنىڭ سىر بويىنا يەلىك ەتۋ كۇرەسى ستراتەگيالىق تۇرعىدان باسقا جول جوق بولعاندىكتان، ۇزاق تا تاباندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلدى. وسى كۇرەستىڭ بارىسى، قازاق حاندارىنىڭ ىشكى، سىرتقى ساياساتى، حاندىق اۋماعىنىڭ كەڭەيۋى، قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ت.ب. قىرلارى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرىندە تەرەڭدەتىلە قاراستىرىلعان. سىرداريانىڭ ورتاڭعى جانە تومەنگى اعىسى بويىنداعى جەرلەر ورتا جانە كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ قىستايتىن مەكەندەرى بولاتىن. ول كەزدە سارىارقا ورتا سىرداريامەن ەتەنە تىعىز بايلانىستا بولدى. وسى ولكەنى ورتا ءجۇز قازاقتارى قولايلى قىستىق جايىلىم رەتىندە جوعارى باعالايتىن. قازاق دالاسىنىڭ جاعرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساي، شىعىس ءداشتى-قىپشاق تەرريتورياسىندا ەرتە ورتاعاسىرلار كەزەڭنەن-اق باقتاشى قاۋىمدار قىس ۋاقىتىندا وڭتۇستىككە - سىرداريا وڭىرىنە، ونىڭ ساعاسىنا، قاراتاۋ قويناۋىنا كەلىپ قىستايتىن مال شارۋاشىلىعى قالىپتاسقان بولاتىن. ءدال وسى شارۋاشىلىق سيكلى قازاق حاندىعى كەزىندە دە قولدانىلىپ جاتقان ەدى. ورتالىق قازاقستان مەن ورتا سىرداريا ورتا ءجۇز قازاقتارى ءۇشىن ورتاق تەرريتوريا بولىپ سانالدى. ال تومەنگى سىرداريا جەرلەرى مەن ارال ءوڭىرى دە كىشى ءجۇز قازاقتارى ءۇشىن ءدال وسىنداي مانگە يە ەدى.

استاناسى تۇركىستان قالاسى بولعان قازاق حاندىعى تۇسىندا ورتالىق قازاقستان مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى ولكەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. كەرۋەن جولدارى ىشىندە كونە داۋىرلەردەن جەتكەن ەكى باعىت ەرەكشە ورىندا تۇردى. سارىسۋ جولى ءوڭىردىڭ باتىسىمەن ءوتتى. وڭتۇستىكتە، جىبەك جولىنىڭ نەگىزگى تورابىنان باستاۋ العان ول تۇركىستاننىڭ ۇستىمەن ۇلىتاۋعا جەتە تارماقتالىپ، ءارى قاراي — ورال مەن ەدىلگە كەتەتىن. قازاقتار ۇنەمى ماڭىزدى كەڭەستەر وتكىزىپ وتىرعان، كوپتەگەن رۋلاردىڭ تاڭباسى قاشالعان اتاقتى تاڭبالىتاس وسى سارىسۋ بويىندا. قارقارالى جولى شىعىس تاراپتا قانات جايدى. وڭتۇستىككە حانتاۋ مەن شۋ ارقىلى تۇسەتىن بۇل باعىت، تەرىسكەيگە قاراي قيماقتاردىڭ جۇرتى بولعان ەرتىس بويىنا جانە ودان ءارى باتىس سىبىرگە تارتاتىن. قارقارالى جولىن حان جولى دەپ تە اتادى. سونىمەن XVI عاسىردا ورتالىق قازاقستان ەكونوميكالىك جاعىنان ءبىرتۇتاس، ەتنيكالىق قۇرامى بىرتەكتەس قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەندى. XVII ع. قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ەرلىك كەزەڭى، ورتالىك قازاقستان جەرىندە قازاقتاردىن اسكەرى ەكى ءىرى جەڭىسكە جەتكەنىمەن قازاق-جوڭعار سوعىسى ءالى ءجۇز جىلعا سوزىلدى (اڭىراقاي شايقاسى، بۇلانتى شايقاسى). قالماقتار مەن قازاقتاردىڭ ءوزارا جاۋلاستىعى قالماقتاردىڭ ءبىر وداققا (1400) بىرىگۋىنەن باستالىپ، ولاردى قىتايلىقتاردىڭ تۇگەل جويىپ جىبەرگەن (1757 ج.) كەزەڭىنە دەيىن ۇلاستى.

قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى حاندارى.

XV – XVءىىى عاسىرارداعى قازاق حاندارى

كەرەي مەن  جانىبەك (1456-1480)،

بۇرىندىق (1480-1511)،

قاسىم (1511-1518)،

ماماش (1518-1523)،

تاقىر (1523-1533)،

بۇيداش (1533-1534)،

قوجا ماحمۇت (1534-1535)،

توعىم (1535-1537)،

حاقنازار (1537-1580)،

شىعاي (1580-1582)،

تاۋەكەل (1582-1598)،

ەسىم (1597-1613)،

تۇرسىن (1613-1627)،

ەسىم (1627-1628)،

جاڭگىر (1629-1652)،

از-تاۋكە (1652-1718)،

باتىر (1718-1726)،

بولات (1726-1730)،

ابىلمامبەت (1730-1771)،

ابىلاي (1771-1781)،

شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى عانا حان بولىپ سايلانا الادى. مۇراگەرلەر سۇلتان دەپ اتالدى. حان جاساعى نەمەسە حان ءۇيىنىڭ ماڭايىنداعى قىزمەتشىلەر تولەڭگىت جانە قاراشا دەپ اتالدى.

XVءى عاسىردىڭ اياعىنا قاراي جەتىسۋ جەرلەرى، سىرداريا بويىنداعى كوپتەگەن قالالار، بۇرىنعى نوعاي ورداسىنىڭ قۇرامىندا بولعان جەرلەر قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قوسىلادى. قاسىم حاننىڭ كەزىندە قازاق حاندىعىنىڭ حالقى سانى 1 ملن –عا جەتكەن. قاسىم حان قازاقتىڭ قۇقىقتىق تاريحىنىڭ 5 بولىمنەن تۇراتىن بەلگىلى   «قاسقا جول» - زاڭدار جيناعىن شىعارعان. قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى رەسەي پاتشالىعىمەن، سىبىرمەن ت.ب. ەلدەرمەن بايلانىس ورناتادى. بۇل تۋرالى اۆستريالىق ساياحاتشى زيگمۋند گەربەرشتەين بىلاي دەپ جازادى: «قازاق حاندىعىمەن ەلشىلىك بايلانىس ورناتقان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ۇلى كنياز ۆاسيليي بيلىك جۇرگىزگەن كەزدەگى ماسكەۋ مەملەكەتى بولدى». ال قازاق حاندىعىنڭ قاسىمنان كەيىنگى بيلىگى ماماشتىڭ قولىنا ءتيدى.  1523 جىلى حان تاعىنا تاقىر وتىردى. تاقىردىڭ كەزىندە قازاق حاندىعى ءبىراز جەرلەرىنەن ايرىلدى. 1533 جىلى حان تاعىنا بۇيداش وتىرعاندا دا، قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلارى جاقسارعان جوق. 1534 جىلى حان تاعىنا قوجا ماحمۇد، 1535 جىلى توعىم حان وتىردى. 1537 جىلى حان تاعىنا قاسىمنىڭ بالاسى حاقنازار وتىردى. حاقنازار حان ەڭ الدىمەن جايىق ماڭىن، كيەلى تۇركىستان جەرلەرىن باسىپ الدى. 1580 جىلى حان تاعىنا شىعاي وتىردى. 1582 جىلى شىعايدىڭ بالاسى تاۋەكەل حان بولدى. 1586 جىلى تاۋەكەل تۇركىستاندى باسىپ الدى. 1598 جىلى تاۋەكەل حان ءىنىسى ەسىم سۇلتانمەن قازاق قولى ماۋەرەناحرعا كىرىپ، سامارقاندى باسىپ الدى. 1598 جىلى تاشكەنتتە تاۋەكەل حان قايتىس بولادى. 1598 جىلى ەسىم حان بولادى. ەسىمنىڭ ءىنىسى تۇرسىن ەسىم حانعا باعىنباي، ءوز اتىنان تەڭگە شىعارىپ، تۇركىستاندى بيلەدى. 1627 جىلى ەسىم حان تۇرسىندى ولتىرەدى. ەسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ باعىتىندا ۇلكەن ۇلەس قوستى. مەملەكەت بيلىگىن، قۇقىقتىق جۇيەنى رەتتەۋدە ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولى» اتالعان زاڭدار جيناعى ەلەۋلى رول اتقاردى. 1628 جىلى ەسىم حان قايتىس بولادى. 1629 جىلى حان تاعىنا ەسىم حاننىڭ بالاسى جاڭگىر وتىرادى. ول قازاق تاريحىندا «سالقام جاڭگىر» دەگەن اتقا يە بولدى. وعان باستى سەبەپ، 1643 جىلى سالقام جاڭگىر 600 ساربازبەن ويراتتىڭ  50 000-دىق اسكەرىنە قارسى شىعىپ جەڭىسكە جەتەدى. بۇل سوعىستا جاڭگىر حانعا ءجالاڭتوس كومەككە كەلەدى. 1652 جىلى ويراتتارعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان شايقاستا جاڭگىر قايتىس بولادى. ءبىراز ۋاقىت بويى قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگى سۇلتانداردىڭ قولىندا بولادى. 1680 جىلى حان تاعىنا از-تاۋكە وتىرادى.  از-تاۋكە حاندىق بيلىكتى، نەگىزىنەن، بيلەرگە سۇيەنىپ جۇرگىزەدى. بيلەردىڭ كومەگىمەن «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعىن شىعارادى. تاۋكە حان كەزىندە قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى تۇركىستان قالاسى بولادى. 1718 جىلى از-تاۋكە قايتىس بولادى.

قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى.

 حVءىىى-حح عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا رەسەي وتارشىلدارىنا قارسى بىرنەشە ءىرى-ىرى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى بولدى. قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك پەن دەربەس دامۋ جولىنداعى كۇرەسىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى:

• سىرىم دات ۇلىنىڭ باسقارۋىمەن وتارشىلدىققا قارسى قوزعالىس (1783-1797)؛
• يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى (1836-1838)؛
• كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى (1837-1847)؛
• جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ كوتەرىلىسى (1856-1857)؛
• ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ قوزعالىسى (1868-1869)؛
• ماڭعىستاۋداعى شارۋالار قوزعالىسى (1870).

اتالعان قوزعالىستاردىڭ بارلىعى وتارلىق ەزگى مەن قاناۋدى جويۋعا باعىتتالدى. مۇنىڭ ىشىندە، رەسەيدىڭ جانە كورشى مەملەكەتتەردىڭ ساياساتىنا، قازاقستاننىڭ ىشكى ومىرىنە تيگىزگەن اسەرىمەن، ۇزاققا سوزىلۋى جانە اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ءوز حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەركىندىگى ءۇشىن كۇرەسكەن كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا ماڭىزى زور، ەڭ كورنەكتى وقيعا بولىپ تابىلادى. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس كوسەمدەرى قازاق حالقىنىڭ جادىندا ۇلت باتىرلارى رەتىندە قالدى.

كەيىنىرەك، قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ تۇكپىرىندە ساياسي جانە ۇلتتىق وي-ساناسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن اۆتونوميا الۋ نيەتى تۇردى. ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە ساياسي زيالى قاۋىمىنىڭ الەمدىك ارەناعا شىعۋى قوعامدىق ومىردە قوزعالىس تۋدىرىپ، «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» قازاق اۆتونومياسىن دۇنيەگە اكەلدى.

تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقى ءۇشىن قاتارداعى تۇسىنىك ەمەس، بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحي بولمىسىنداعى اڭساعان ارمانى. تاۋەلسىزدىك – بارشا حالقىمىزدىڭ كۇرەس پەن ەڭبەك، ءىلىم-بىلىم مەن ونەرىنىڭ شابىتىنا قامشى باسقان ءۇمىتى. بۇعان دالەل – ازاتتىق ءۇشىن شاتتانعان اتا-بابامىزدىڭ جولى.

سوناۋ ساق-عۇن زامانىندا اتا-بابالارىمىز تاۋەلسىزدىك جولىندا الپاۋىت پارسى مەن حان يمپەريالارىنا قارسى تۇردى. عۇنداردىڭ قاھارى مەن قۋاتىنىڭ كۇشتىلىگى سونشا – بۇكىل اسپاناستى ەلىن بىرىكتىرگەن سين يمپەراتورى شيحۋان-دي ولارعا قارسى ۇلى جۇڭگو قورعانىن سالدى.

كوشپەلى اتا-بابامىز ءوز وركەنيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ بولمىسىن ساقتاپ قالىپ، ءوز مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىردى. مەملەكەتتىلىك – قازاق حالقى ءۇشىن 1991 جىلى العاش تۋىنداعان جاڭالىق ەمەس، وسى جىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى جاڭعىرتتىق، قايتا تاۋەلسىز ەل بولدىق. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. كوپتەگەن ەۋروپانىڭ حالىقتارى ءالى قالىپتاسپاي جاتقاندا، ءبىزدىڭ تىكەلەي اتا-بابالارىمىز – تۇرىكتەر 551 جىلى تاۋەلسىزدىگى جولىندا كورشى جاتقان جۋجانداردىڭ بوداندىعىنان قۇتىلىپ، قارا تەڭىز بەن كورەي تەڭىزىنە دەيىن ەۋرازيانىڭ ۇلان-عايىر دالالارىن الىپ جاتقان ۇلى يمپەريانىڭ نەگىزىن قالادى. تۇركى زامانىندا ەرەكشە كوشپەلى الەمنىڭ مەملەكەتتىلىك نىشانىنا اينالعان – قاعانات جۇيەسى قالىپتاسىپ، كورشى جاتقان موڭعول مەن ۋگور حالىقتارىنىڭ مەملەكەتتىلىك نەگىزى بولدى. بۇعان دالەل – حازار، اۆار قاعاناتتارى. ۇلى جاۋلاۋشى شىڭعىسحاننىڭ ءوزى قاعان اتانعان.

كوشپەلى الەمنىڭ ەكى الپاۋىتى – تۇركى مەن موڭعول حالىقتارىنىڭ تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى انىق. شىڭعىسحان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى قۇرعان يمپەريا تەك موڭعول حالقى ءۇشىن تۋعان وردا بولعان ەمەس، بۇل يمپەريا – بۇكىل كوشپەلى الەم ۇستەمدىگىنىڭ سيمۆولى. اتا-بابالارىمىز شىڭعىس حاننىڭ مۇراسىن، ونىڭ ۇرپاقتارىن – تورەلەردى ەرەكشە قادىرلەپ، وزىندەي كورگەن. قازاق حالقى موڭعول ۇلىستارىن، التىن وردانى – بوتەن، جاۋلاۋشى حالىقتىڭ ەمەس، ءوز مەملەكەتتىلىگى دەپ تانىعان. قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان جانىبەك پەن كەرەيدىڭ وزدەرى شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى ەدى.

قازاق حاندىعىنىڭ ءداۋىرى – قازاقتىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ شارىقتاعان شىڭى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» – تايعا تاڭبا باسقانداي قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نىشاندارى، قازاق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ايقىن ايعاعى. جانىبەك پەن كەرەي، قاسىم مەن حاقنازار، تاۋەكەل مەن ەسىم حانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن حالقىمىز 300 جىلدىق تاۋەلسىز حاندىق داۋىرىندە ءومىر ءسۇردى. وسى ءداۋىردى حالقىمىز «قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبىتشىلىك پەن ازاتتىق ءداۋىرى دەپ ەسكە تۇسىرەدى. الايدا، حالقىمىزدىڭ بەيبىت ءومىرى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكە تۇسكەن سىندارمەن قاتار ءجۇردى. تاۋەلسىزدىك جولىندا قازاق حالقى قايتالانباس ەرلىكتىڭ ۇلگىلەرىن كورسەتتى. حVIIIء-شى عاسىرداعى قازاق تاريحى ەل تاعدىرى ءۇشىن شەشۋشى ساتتەرگە تولى، قايعىلى دا قاسىرەتتى كەزەڭ. بۇل قازاقتىڭ ءوز مەملەكەتتىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستە جانتالاسقا ءتۇسىپ، «نايزانىڭ ۇشىنا، بىلەكتىڭ كۇشىنە» جۇگىنگەن قيىن-قىستاۋلى تاريح بەتتەرى. تاۋكە حاننىڭ ولىمىنەن سوڭ باستالعان ىشكى ساياسي بىتىراڭقىلىق قازاق حالقىنىڭ باسىنا تونگەن سىرتقى قاۋىپپەن قوستالدى. جان-جاقتان: سولتۇستىك پەن باتىستان – رەسەي مەملەكەتىنىڭ، ونىڭ قول استىنداعى باشقۇرت، قالماقتاردىڭ،  شىعىستان – جوڭعارلاردىڭ، وڭتۇستىكتەن – ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ ساياسي قىسىم جاسادى. قالىپتاسقان ساياسي جاعداي مەن ىشكى الاۋىزدىق قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان – اقتابان-شۇبىرىندى قاسىرەتىنە اكەلدى.

زار-زامان شىعارماشىلىعىنداعى ءداۋىر سيپاتىن اشاتىن حالىق مۇڭىنىڭ جولدارىن كەلتىرەتىن بولساق:

ب ا ق دەگەنىم سورعا اينالدى،

تاق دەگەنىم كورگە اينالدى،

كوكىرەگىمە شەر بايلاندى،  تولايىم

جەر دەگەنىم كەبەنەك پە،

ەل دەگەنىم ەبەلەك پە،

ەر دەگەنىم كوبەلەك پە،  اعايىن

اتامەكەن - الىپ توزاق،

مويىنىڭدى قامىت قاجاپ،

مويىدىڭ-اۋ، عارىپ قازاق، اھ ۇرىپ.

نايزاعايلى نامىس قايدا،

قايتا بىزبەن تابىسپاي ما،

اتا جاۋمەن الىسپاي ما،  اقىرىپ – دەگەن ولەڭ جولدارى زاماننىڭ بۇكىل كەلبەتىن، حالىقتىڭ مۇڭ-سىرىن اشادى.

ءدال وسى تاريحي كەزەڭدە قازاق حالقىنا قۇرىپ كەتۋ ءقاۋپى ءتوندى. ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋدى. سول كەزدىڭ وزىندە حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن بۇكىل كۇش-جىگەرىن سالاتىن سۋىرىلا سويلەيتىن شەشەندەر، توپتى باستار كوسەمدەر، تۋ ۇستايتىن باتىرلار، ەلدى ەرلىككە شاقىراتىن جىرشىلاردىڭ باستاۋىمەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالدىق. حالقىمىز تاۋەلسىزدىگى مەن بولاشاعى ءۇشىن بۇلانتى مەن اڭىراقاي شايقاستارىندا ۇلى جەڭىستەرگە قول جەتكىزىپ، قۇرىپ كەتۋدەن امان قالدى.

رەسەيدىڭ وتارشىلدىعى مەن كەڭەستىك داۋىرلەردە حالقىمىز تاۋەلسىزدىك جولىنداعى 300 جىلدىق ۇلى كۇرەسى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. تەك كەيىنگى ەكى عاسىردىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ ءوز بوستاندىعى جولىندا رەسەي يمپەرياسى مەن باسقا دا وتارشىلارعا قارسى ەكى جۇزدەن استام ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرگە شىققانى - حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىنىڭ ايعاعى. تاريحىمىزداعى سىرىم مەن يساتايدىڭ، كەنەسارى مەن جاڭقوجانىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرى،

كوزىڭدى اش، ويان قازاق، كوتەر باستى،

وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.

جەر كەتتى، ءدىن ناشارلاپ، حال ارام بوپ،

قاراعىم، ەندى جاتۋ جاراماس-تى،- دەپ حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جان ازابىنا تۇسكەن كەشەگى الاش زيالىلارىنىڭ كۇرەسى، جەلتوقساندا قازاقتىڭ بولاشاعىن اڭساعان قازاق جاستارىنىڭ الاڭعا شىعۋى، – تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىمىزدىڭ ايعاعى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنا ەلباسىمىزدىڭ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ ۇلەسى اسا زور. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن بۇگىنگى كۇنى ەگەمەندى ەلىمىز بۇكىل الەمگە تانىمال، قارقىندى دامىپ جاتقان ەلگە اينالىپ، ماڭگىلىك ەل يدەياسى اياسىندا حالقىمىز بىرىگۋدە.

تاۋەلسىزدىك – اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ قالعان ۇلى قۇندىلىقتارىمىزدى: ءدىلىمىزدى، ءتىلىمىزدى، ءدىنىمىزدى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن اسىل قازىنا.

تاۋەلسىزدىك – ءبىز ءۇشىن كوپتى بەردى، ال ءبىز تاۋەلسىزدىك ءۇشىن نە بەردىك؟ ويلانايىق، اعايىن! تاۋەلسىزدىك – باقتا وسكەن گۇل سياقتى، اربىرەۋىمىزدىڭ ءنار سەبۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگىن نىعايتۋ ەلدىڭ ءار ازاماتىنىڭ قولىندا.

ەلدىگى مەن بىرلىگى جاراسقان قازاقستان.

ءيا، قازىرگى تاڭداعى ەلىمىزدىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە باستى سەبەپ، ارينە، 130-دان استام ەتنوستىق توپتار ءبىراۋىزدان قازاق توپىراعىن تۋعان ەلىمىز دەپ ءاردايىم ارداق تۇتىپ، قازاق شاڭىراعىنىڭ بيىك، تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. بىرلىگى مەن ىنتىماعى بار مەملەكەتتىڭ عانا بولاشاعى كەمەل. قانشاما قان توگىس، ماڭداي تەر، عاسىرلار بويعى اسىل ارمانمەن قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار تاڭى مەن ءۇشىن قىمبات. ءيا، كەشەگى كۇنگە كوز جىبەرسەك، قازاق حالقى باسىنان قانشاما اۋىر كۇندەردى وتكىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بابالار اڭساعان ازاتتىق پەن ەگەمەندىككە قول جەتكىزدىك. كوكتە قىرانى قالىقتاعان بۇگىنگى بەيبىتشىلىك اسپانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كوپۇلتتى حالقىمىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ بەسىگىندە تەربەلىپ كۇن كەشۋدە. ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز، ءدىلىمىز بەن ءسالت-داستۇرىمىز قايتا جاڭعىرىپ، ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. الەم تانىعان جاسامپاز كوشباسشىمىز حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن كەلىسىمدى ساقتاي وتىرىپ، تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ التىن ارقاۋى بولىپ تابىلاتىن بەيبىتشىلىكتى ورناتتى.

تاۋەلسىزدىك قازاق حالقىنىڭ، قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان، ياعني اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن. وسى كۇننىڭ ارقاسىندا ءبىز ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەلدەپ، تاۋەكەلدىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ، نىق قاداممەن العا باسىپ كەلەمىز. وتانى ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ، ەلى مەن جەرى، حالقى ءۇشىن قاسىق قانىن قيعان اتا-بابالارىمىز قالدىرعان وسىناۋ كەڭ، شەكسىز بايلىقتىڭ مۇراگەرى، ارينە، ءبىز!

الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن دۇربەلەڭگە سالعان داعدارىستىڭ قانشالىقتى قيىندىقتارىنا قاراماستان، قازاقستان تۇراقتى دامۋ جولىندا. ەلباسىمىز الەم تانىعان جاسامپاز كوشباسشى رەتىندە دۇنيە ءجۇزىن شارپىعان داعدارىس كەزىندە باتىل قادام جاساپ، ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ بەردى.  قازاقستان سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ باتىل شەشىمدەرىمەن، ويعا العان ىستەرىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋىمەن نىق قادام باسىپ كەلەدى. باسىنا بوستاندىق الىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭى اتقالى ەلىمىز جەر شارىنداعى بارشا مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ. «ءبىز جاسامپازدىققا جۇمىلا كىرىسكەندىكتەن، دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇستىك. جاسامپازدىق قۋاتىمەن دۇنيە جۇزىندە داڭقى ارتقان قازاقستان الەمدى ءوز جەتىستىكتەرىمەن تاڭ قالدىردى» دەگەن ەلباسىمىز ءوز جولداۋىندا.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى تالاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ، اسقار شىڭداردىڭ بەلەستەرىن باعىندىردى. العاشقى بەلەستەرى بولىپ ەلباسىمىزدىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى، قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك نىشاندارى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى، ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا ەنگىزىلىپ، سارىارقانىڭ سايىن دالاسى مەن ەسىلدىڭ جاعاسىندا كەلبەتى مەن داۋلەتى كەلىسكەن استانا قالاسى بوي تۇزەدى.   الايدا، ەڭ ۇلكەن جەتىستىك دەپ، وتكەن 2010 جىلى وتكىزىلگەن ءسامميتتى ايتار ەدىم. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى – دۇنيەجۇزىلىك ۇلكەن ۇيىمداردىڭ ءبىرى، البەتتە، قازاقستان سياقتى جاس ەلدىڭ وسىنداي ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتۋ مۇمكىندىگىن الۋدىڭ ءوزى – ۇلكەن مارتەبە دەپ بىلەمىن. وسى ۇيىمنىڭ ون ءبىر جىل بويى بولماعان ءسامميتىن ۇيىمداستىرىپ وتكىزۋ – بۇل ءبىزدىڭ الەم تاريحىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن ەرلىگىمىز، حالقىمىز ءۇشىن ماقتانىش ەتەتىن تابىس دەپ ەسەپتەيمىن.

ءارى قىسقا، ءارى ۇزاق 23 جىل ىشىندە ەلدىگىمىزدى، ەرلىگىمىزدى تانىتار تالاي اۋقىمدى ىستەر جاسالىندى. تاۋەلسىز ەلىمىزدى الەمدەگى وزىندىك ورنى بار، ساليقالى، بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ەلباسىمىزدىڭ ۇلى ماقساتى. سونىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ، ياعني جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنان باستاپ، مەملەكەت پەن قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋىنا دەيىن قاداعالاۋى، كوڭىل ءبولۋى – كورەگەندىك دەپ بىلەمىن. الەمدىك ستاندارتقا ساي ءبىلىم الۋىمىزعا ناقتى مۇمكىندىكتەر بەرىلىپ وتىر. بۇل ورايدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاڭا وقۋ ورنى «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن» ايتۋعا بولادى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 23 جىلدىعىنا جۇلدىزىمىز جارقىراي جانىپ، مارتەبەسى اسقان، مەرەيى تاسقان مەملەكەت رەتىندە قادام باستىق.  ءۇىى قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ وتكىزىلۋى وسى ءسوزىمنىڭ ءبىر عانا دالەلى. «ازيادا – تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ بەتاشارى بولدى!» دەگەن ەدى ءبىر سوزىندە ەلباسىمىز. سونىمەن بىرگە قويان جىلىندا قازاقستان يسلام كونفەرەنسياسى ۇيىمىن باسقارعالى وتىر. الداعى ۋاقىتتا تالاي اتقارار ىستەر، باعىندىرار بەلەستەر بار.  سول سەبەپتەن بەرىك قالانعان ىرگەتاسىمىزدى ودان ارى قاراي مىقتاپ بەكىتۋىمىز كەرەك.