جاراتۋشى اللاھۋ تاعالا الەمدى، ادامدى جاراتقان سوڭ ، سول ادامدارعا ارنايى مەكەندەر بەردى. سول مەكەندە ءارتۇرلى ءتىل، مىنەز قۇلىقتى، ۇلتتار مەن ۇلتتاردى ۇيىستىردى. مەكەندەرىن ءوزارا قورعاستى. مەنىڭ ەلىم6 جەرىم دەپ، بىر-بىرىنەن قورعاشتاپ شەكارا توقتاستى. ەل جەتىنە جاۋ كەلگەندە، شەكەرانى قورعايتىن باتىرلار، ەلدى باستايتىن اقىلگوي دانالاردى جاراتتى. ەل مەن جەردى كۇشتىلەر سوعىسپەن، كۇشپەن، ءار ءتۇرلى ايلامەن باسىپ الىپ جاتتى. سونداي تاعدىر قازاق ۇلىسىنىڭ موينىنادا ءمىندى. جارتى الەمدى بيلەگەن شىڭعىسحان، ودان قالدى التىن وردا، كوك وردا، قازاق حاندىعى ىدىراپ، ەل باسىنا كۇن تۋدى. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ابىلاي زامانى ءوتىپ، رەسەي قازاقتى بوداندىققا الدى. سوڭى قىزىل يمپەريانىڭ جاساندى قىرعىنى قازاقتاردى ءوز ەلىندە ءۇنىن شىقپاستاي تۇنشىقتىرىپ تاستادى. ءبىرىنشى قازاقتىڭ قايماعى ارداقتى تۇلعالارىن، ەكىنشى كوشپەندىلەردىڭ مالىن قۇرتتى. ءۇشىنشى قازاق جەرىن بولشەكتەپ، قازاقتى جەر بەتىنەن جويۋدى قىزىل كوممۋنيستەر، ورىس شوۆينيستەرى الدىنا بەرىك ماقسات قىلدى. بۇل وتكەن عاسىردىڭ، ورتاسىنان كەيىن تىم ۇدەپ، قازاق جەرىن بولشەكتەۋ ساياساتى ىمىراسىز ءجۇرىلدى. اسىرەسە باس جۇگەرىشى اتانعان ن. حرۋششيەۆتىڭ قازاق جەرىن بولشەكتەۋ ساياساتىنا ارىستانداي ايبات، جولبارىستاي قايرات تانىتىپ قارسى تۇرعان قازاقتىڭ اردا ۇلدارىنىڭ ءبىرى جانە ءبىرى ەگەيى جۇمابەك احمەت ۇلى تاشەنيەۆ بولاتىن. ءبىرىنشى اللاھ، ەكىنشى ج. تاشەنيەۆتىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك وبلىستار ورىس جەرى بولۋدان امان قالعانى اقيحات....
الاشتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ، قوعام، مەملەكەت قايراتكەرى جۇمابەك اقمەت ۇلى تاشەنيەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي، كوكشەلىك جەرلەستەرى ق.مۇقاتايەۆ، ش.توقمۋرزين، ب.كوشىمبايەۆ، س.ابدراحمانوۆالار دايەكتى ماقالا جازىپ، ەسكەرتكىش قويۋعا باستاما كوتەرىپ ءجۇر. وعان سەبەپتە بار. ج.تاشەنيەۆتىڭ ەلگە، اسىرەسە ەل شەتىن امان ساقتاپ قالۋدا سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. جەرلەستەرىمنىڭ يگى باستاماسىن قولداپ ا.تاشەنيەۆتىڭ ەرەن ەرلىگىمەن، ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ءبىر پاراسىن ەل ەسىنە سالۋدى ءجون كوردىم ...
تارتىسىپ ءجۇرىپ ج.تاشەنيەۆكە كوشە اتىن بەرىگىزگەن
ارداقتى جەرلەسىن ۇلىقتاۋعا ات سالىسىپ ج.تاشەنيەۆتىڭ اتىنا كوشە بەرۋگە ۇسىنىس جاساپ، يگى ءىستى جۇزەگە اسىرعانداردا بارشىلىق. سونىڭ، ءبىرى دەربەس زەينەتكەر بولات كوشىمبايەۆ دەگەن اعامىز ەكەن. ول ج.تاشەنيەۆ جايلى سوناۋ 2008 جىلى ورتالىق «نوۆوە پوكالەنيە» گازەتىنە «چەلوۆەك ەپوحي» اتتى ماقالا بەرىپ، ەڭبەگىن ۇلىقتاپتى. بولات اعامىز جۇكەڭنىڭ ەڭبەگىن ۇلىقتاۋمەن قاتار اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى كوكشەتاۋ قالاسىنان كوشە اتىن بەرگىزدىرتەدى. كوشە اتىن بەرگىزۋ وڭايعا سوقپاسا كەرەك. ايتىسىپ، تارتىسىپ ءجۇرىپ بولات اعا، اتاقتى ۇشقىش ۆ.پ.چكالوۆتىڭ اتىنداعى كوشەنى «ج.تاشەنيەۆ» كوشەسى دەپ اۋىستىرتىپتى. بايقاپ وتىرساڭ بولات كوشىمبايەۆ اعانىڭدا اتقارعان ءىسى ەرلىككە پارا پار. ەلىمىز قانشا تاۋەلسىز دەسەكتە، رەسەيگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلا الماي وتىرمىز. سولتۇستىكتە ءبىر ورىس وتىرسا ون قازاق جاپىرىلىپ ورىسشا سويلەيمىز.ءۇش قازاقتىڭ ءبىرى انا تىلىندە سويلەي المايدى. ۆ.پ.چكالوۆ كوشەسىن ج.تاشەنيەۆ كوشەسىنە اۋىستىرۋعا ورىستارداعا قوسىلىپ، قارسى بولعان قانداستاردا بولىپتى. ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ءبىرازعا دەيىن جەرگىلىكتى باسپا ءسوز ارقىلى ب.كوشىمبايەۆتىڭ قۇلاعىن شۋلاتسا كەرەك. ءبىراق، اقيقاتتى تۇسىنەتىن ادامداردا بار ەكەنى، قۋانتقانىن ب. كوشىمبايەۆ جەرگىلىكتى «بۇقپا» گازەتىنە جازعان «ءداۋىر ادامى» ماقالاسىندا اتاپ ءوتىپتى. ماقالاسىندا بۇرىندارى اۋداندىق اكىمدىكتەردە قىزمەت ەتكەن ي.ۆ.كيسلينا: - ۋ. بۋلات احمەتجانوۆيچا تاكايا گراجدانسكايا پوزيسيا، چتو ونسموگ پروتيۆوستويات پرەدسەداتەليۋ سوۆمينا سسسر رىجكوۆۋ ن.ي. پوپوۆودۋ زەملي ۆ س. ۆولوداروۆكا دليا سترويتەلستۆا فابريكي بيولوگيچەسكيە ورۋجيا. ەتيم - ون سپاس نە تولكو، سيەۆەرنىي كازاحستان، نو ي وگرومنۋيۋ رپريلەگايۋششۋيۋ تەريتوريۋ وت بولەزني ي بەدستۆيا دەگەن» ءسوزىن ادەيى كەلتىرىپتى. بۇل دايەك، قازاق جەرىنىڭ ءار پۇشپاعىنا كوز تىككەن لاۋازىمى جوعارى ورىس شوۆينيستەرىنە قارسى تۇرار ۇلداردىڭ ءار قاشان بارلىعىنىڭ ايعاعى. ب.كوش ىمبايەۆ جوعارعى ماقالاسىندا كوشە اتى قانداي تارتىسپەن بەرىلگەنى جايلى جازا كەلە، ج.تاشەنيەۆكە ەسكەرتكىش ورناتۋدى ۇسىنىس ەتكەن. ۇسىنىس ەتىپ قويماي، ونى ەل، مەملەكەت الدىنا قويىپ، جۇزەگە اسىراتىن ادامدا سايلاعانىن جازىپتى. بۇل وتە قۇپتارىلى ءىس.
جۇمابەك كىم؟
جۇمابەك اقمەت ۇلى تاشەنيەۆ بۇرىنعى سەلينوگراد وبلىسى ۆيشنيەۆ (قازىرگى اقمولا وبلىس ارشالى) اۋدانىنا قاراستى باباتاڭ قىستاعىندا 1915 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول 1932 جىلى اقمولاداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىن، 1955 جىلى كوكپ وك جانىنداعى جوعارعى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ، 1962 جىلى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديتاتى اتاعىن قورعاعان. 1932 جىلدان سوڭ اۋدان، وبلىس دەنگەيىندە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ، 1952 جىلى اقتوبە وبلىستىق پارتيانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا سايلانادى. 1955 جىلى 40 جاسىندا قازاق سسر – نىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، 1960 جىلى 45 جاسىندا قاز قسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولادى. 1961-1975 جىلدارى شىمكەنت وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان. «لەنين»، «ەڭبەك قىزىلتۋ»، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ج. تاشەنيەۆ 1986 جىلى 18 قاراشادا شىمكەنت شاھارىندا دۇنيەدەن وزىپت.
ءسوز باسىندا ايتقانداي كەڭەس وداعىنىڭ ءبىرىنشى قوجايىنى ن.حرۋششيەۆ قازاق ستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن رەسەيگە قوسۋعا ىنتا تانىتقاندا ج. تاشەن ەۆتىڭ ارىستانداي اقىرىپ قارسى تۇرىپ، توقتاتقاننىڭ ءوزى ، ءبىر باسىنا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا جەتەرلىك ەرلىك. ن.حرۋششيەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسىنا رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى د. قونايەۆتىڭ ءوزى ءۇنسىز قالادى. ال جۇمەكەڭ ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى تۇرعان. بۇل، ارينە، ن.حرۋششيەۆكە، ونىڭ ىقپالىنداعى ادامدارعا جاقپاعانى راس. ءسويتىپ، وتانىن بولشەكتەۋدە كەۋدەسىن توسىپ، اقىل پاراساتىمەن، ارتىندا تاريح قالدىرعان قايران جۇماەكەڭ قىزمەتىنەن تومەندەپ، شىمكەنت وبلىسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا قۋىلادى. جۇكەڭ ورىنباسار قىزمەتىن، وزىنەن جوعارعى باسشىلاردان ارتىق اتقارعان. حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن. ءدىن اپيىن دەپ، بەزىپ جۇرگەن زاماندا جۇكەڭ تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى توپىراق استىندا جاتقان شىعىس مونشاسىن قالپىنا كەلتىرەدى. بۇل ۇلتىنىڭ سالتىن، ءدىنىن قۇرمەت تۇتۋدى ۇمىتپاعاننىڭ بەلگىسى. ج.تاشەنيەۆتىڭ ىسكەرلىگىن ءوز ۇلتىمىز مويىنداماسادا، وزىنەن جوعارى تۇرعان شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.ا.ليۆەنسوۆتىڭ ءوزى موينداعان ەكەن. بۇل ءسال كەيىن. جۇكەڭ رەسپۋبيكا باسقارىپ تۇرعاندا ەل ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان. بىرەر مىسال. ەگىس كولەمى 6 ملن. گەكتاردان 22 ملن گەكتارعا، مال باسى 34 ملنعا وسكەن. الەۋمەتتىك سالا جاقسارادى. بەس جىلدىق مەجەدە 690 مىڭ پاتەر سالىنىپ ، 6140 كىتاپحانا، 5140 كلۋب، 4777 كينوقوندىرعى، 25 مۋزەي، 19 وبلىستا تەاتر حالىققا قىزمەت ەتىپ تۇرعان. بۇنىڭ كوبى ج.تاشەنيەۆتىىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەسە بولادى. ج.تاشەنيەۆتىڭ تارىققاندار مەن تالانتتارعا قامقورلىعى رەسپۋبليكادان اسىپ، كەڭەس شەڭبەرىنە جەتكەن. ج.تاشەنيەۆتىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارىپ تۇرىپتى. سەبەبى، كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ جوعارعى كەڭەس ءتوراعالارى، وداق ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى ساناتىندا بولعان. ماسكەۋدەگى بۇكىل وداقتىڭ ءتوراعاسى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاندا، رەسپۋبليكاداعىلار بارىپ، ۋاقىتشا قىزمەتىن اتقارادى ەكەن. سونداي ءبىر كەزدە جۇكەڭنىڭ ومىرىندە التىن ارىپپەن جازىلاتىنداي وقيعا بولىپتى. وسىنداي جوعارعى كەڭەس ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارۋ كەزىندە بەلگىلى ۋكراين عالىمى ءىستى بولىپ، ءىسى قارالادى. عالىمعا ءوز قىزمەتكەرىن ءولتىردى دەگەن ايىپ تاعىلىپ ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن ۇكىم شىعادى. ۇكىمگە ج.تاشەنوۆ قول قويۋعا ءتيىس بولادى. جۇكەڭنىڭ ويىنا قىرشىن كەتكەن قازاق بوزداقتارى، ءوز اعالارى الاش تۇلعالارىنىڭ جازىقسىز قۇربان بولعانى تۇستىمە كىم ءبىلسىن، ۇكىمگە قول قويمايدى. اۋىزدا مەيرىم ايتىلعانىمەن، ىستە جاۋىزدىق جايلاپ جاتقان جۇيەنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن جۇكەڭ، ول ادامدى كورمەسەدە جازىقسىز ەكەنىن سەزىپ، تۇرمەگە بارىپ قارت عالىممەن كەزدەسەدى. كىناسىز ەكەنىن ءبىلىپ، ءىستى قايتا تەرگەتەدى. ارينە، كەڭەستىك جۇيە، جوعارعىعا تابىنعان زامان، كەڭەس قىزمەتكەرلەرى ءتوراعا ك.ە.ۆوراشيلوۆتىڭ ءوزى كەلىسكەن دەپ، قارسىلىق تانىتقاندا، تىيىپ تاستايدى. قازاق «باران» اتانعان سوۆەتتىك زامان دا، ايۋداي اقىرىپ وتىرعان، لاۋازىمدى شوۆينيستەردى مىسىمەن دە، ىسىمەن دە، ءبىلىم، بىلىگىمەن، ادال، ادىلدىگى، ادامگەرشىلىگىمەن، قازاققا بىتكەن قايسار مىنەزىمەن باسىپ تاستاعانىنا قالاي ايىزىڭ قانبايدى. سول عالىم، اقتالىپ شىعادى. ولتىرگەن ادام، كەيىن انىقتالىپ، جازاسىن الادى. بۇل ىستە ج. تاشەنيەۆتەن باسقا بولسا، ءىستىڭ جايى تەك اللاعا ءمالىم قالار ما ەدى،. كىم ءبىلسىن. تارىعىپ جۇرگەن م.جۇمابايەۆ تىڭ جۇبايى زىليقاعا قىزىلجار قالاسىنان پاتەر الىپ بەرگەن جۇمابەك تاشەنيەۆتىڭ ءىسى جەسىرىن جىلاتپاعان، جەتىمىن قاڭعىرتپاعان، اسىلىن ارداقتاعان ۇلتتىق بولمىس كورىنىسى ەدى. الماتىعا اباي ەسكەرتكىشىن ورناتىپ، وسى ەسكەرتكىشتەن باستاۋ الاتىن داڭعىل ورناتقاندا جۇكەڭ بولاتىن. حح عاسىردىڭ 30-50 جىلدارىنداعى زۇلماتتىڭ قۇرباندارىن اقتايتىن كوميسسيانى باسقارعان كەزىندە، قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمدارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىن اباقتىدان بوساتقىزدى. ولاردىڭ ىشىندە اتاقتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ، بەك سۇلەيمەنوۆ، سىنشى عالىمدار ەسماعانبەت سمايلوۆ، مۇحامەدجان قاراتايەۆ، سەيدىل تەلجانوۆ، قالامگەرلەر حامزا ەسەنجانوۆ، زەيىن شاشكين جانە وسى توپتىڭ ىشىندە ورىس حالقىنىڭ جازۋشىلارى گالينا سەرەبرياكوۆا، الەكساندر سولجەنيسىندە بولىپتى. ج.تاشەنيەۆ قازاق ءتىلى شەتتەتىلىپ «قازاق ادەبيەتى» گازەتى جابىلعالى تۇرعاندا ءبىرىنشى حاتشى ي. ياكوۆليەۆپەن ايقاسقا ءتۇسىپ، گازەتتى جابىلۋدان امان ساقتاپ قالادى.
جۇكەڭ بەلگىلى جازۋشىلار س. مۇقانوۆ پەن ع. مۇسىرەپوۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا، قازاقتىڭ حاس باتىرى ب.مومىشۇلىنا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن بەرگىزۋگەدە اتسالىسادى. وكىنىشتىسى ۋاقىت تاپشى ورىنداي المايدى. ماسكەۋگە بارعاندا باتىردىڭ قۇجاتتارىمەن تانىسادى. ەكىنشى رەتكى ۇسىنىستا مارشال ي.س.كونايەۆتىڭ باۋىرجاننىڭ سوعىس كەزىندەگى كەي قىلىقتارى كەڭەس وفيسەرلەرىنىڭ ار–وجدانىنا قايشى كەلگەندىكتەن، باتىر اتاعىن بەرۋگە بولمايدى دەگەن، قورتىندىسىن كورەدى. جۇكەڭ ي.س.كونايەۆتى شاقىرتىپ الىپ پىكىرىن سۇرايدى. ءبىراق، ي.س.كونەاۆتا تەگىن ادام ەمەسى بەلگىلى. مەن ءبىر رەت ايتقان پىكىرىمدى، قايتا وزگەرتكەن جان ەمەسپىن، بۇل پىكىردە وزگەرمەيدى دەپ، كونبەگەن ەكەن. ج.تاشەنيەۆتىڭ شاراپاتى ە.اۋەلبەكوۆ، س.يماشەيەۆ، ب.ءاشىموۆ، س.قۇسايىنوۆ سياقتى ەل باسقارعان بەلگىلى ادامدارعا تيگەنى ايتىلادى. جۇمەكەڭ 1951 جىلى اقتوبەدە ءبىرىنشى حاتشى بولىپ تۇرعاندا ساتتار نۇرماش ۇلى يماشيەۆ وبكومنىڭ لەكتورلور توبىنىڭ جەتەكشىسى ەكەن. ول الماتىعا جوعارعى پارتيا مەكتەبىنىڭ اسپيرانتۋراعا كەتەردە، زامان سەندەردىكى، جاسسىڭدار، وقىڭدار. ءالى اق ءبىزدىڭ ورنىمىزدى باساسىڭدار. ەل مەن جەردىڭ قامىن ويلاتىن ازامات بول دەپ، باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالادى. بۇل ج.تاشەنيەۆتىڭ قازاقي باۋىرمال، كوڭىلىنىڭ اقتىعى جانە ەلىنە قورعان بولاتىن ازاماتتاردى تاني ءبىلۋى دەسە، جاراسادى. شىندىعىعىنان سۇمدىعى باسىم قوعامدا تالاي رەت نار تاۋەكەلگە بارىپ، ءوز تاعدىرىن قۇربان ەتىپ، ۇلتى الدىنداعى پارىزىن ادال وتەگەن، ج.تاشەنيەۆ ۇلتىنىڭ ۇلى، حالقىنىڭ پاناسى بولىپ، ەلىنىڭ باعى مەن باقىتى، قۋانىشى، شاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەنىنىڭ جەمىسىن، بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىز ەلىمىز تولىق كورىپ وتىر دەسە، ارتىق ەمەس. كەزىندە قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ع.مۇسىرەپوۆ جۇكەڭە ارناپ: «ءبىز سك ەمەسپىز، بىرەۋدى- ءبىر ورىننان الىپ، ءبىر ورىنعا قويا المايمىز. جازۋشى دەگەن حالىق كىسىگە ماقتاعاندا ءوز جۇرەگىنەن ورىن بەرەدى. مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ تورىنەن ورىن الاتىن مەنىڭ ەر ءىنىم، ەركەك ءىنىم جۇمابەكتىڭ قادامى قۇتتى بولسىن»-دەگەن، جۇرەكجاردى لەبىزى، بۇگىندە ءمانىن جوعالتپاي، كەشەگىدەندە اسقاقتاپ تۇر.
تەرە بەرسە مىسال كوپ. ءسوزدى قىسقارتىپ، ۇلى تۇلعانىڭ اتقارعان يگى ىستەرى الىدە دايەكتى بولۋى ءۇشىن ا.تاشەنيەۆ جايىندا كارىشال اسان اتانىڭ جازعان «شىنجىردا وسكەن جولبارىس» كىتابىنان ۇزىندىلەر كەلتىرۋدى ءجون سانادىم. بۇل ەڭبەك وتە ناقتى، تارتىمدى جازىلعان ەڭبەك دەپ، ەل اعالارى باعالاپ ءجۇر.
شىنجىردا وتكەن جولبارىس، ارتىنداعى حالقىنان مىڭ العىس....
(كارىشال اسان اتا جازباسىنان. قىسقارتىلىپ وڭدەلدى.)
جوعاردا اتاپ وتكەن شىمكەنت وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.ا. ليۆەنسوۆ، بىردە ج. تاشەنيەۆتى شاقىرتىپ الىپ، رەنىش بىلدىرەدى.
- سكاجيتە پوجالۋيستا، جۋمابەك احمەتوۆيچ، پوچەمۋ ۆسە پوسەتيتەلي يدۋت ك ۆام، ا نە وبكوم؟!- دەپ ، نارازىلىق تانىتادى. جۇكەڭ تايسالماي:
- يا يح نە پريگلاشايۋ ك سەبە. ليۋدي سامي پريحوديات. ناۆەرنوە، وني نە حوتيات بيۋروكراتيچەسكيح ۆولوكيت. پوتومۋ چتو وني يدۋت تۋدا، گدە كونكرەتنو رەشايۋتسيا يح ۆوپروسى، - دەپ، الىپ جايلاپ. – ۆيديمو، رابوتنيكام وبكوما نادا بۋدەت سوۆەرشەنستۆوۆات سۆويۋ دەلوۆيتوست ي دەەسپوسوبنوست؟! – دەسە كەرەك. سول ۆ.ا. ليۆەنسوۆتىڭ جۇكەڭدى مويىنداعانىن قىسقاشا جوعارىدا جازعانبىز. ەندى سونى ءسال تارقاتايىن. ۆ.ا. ليۆەنسوۆتا ەر ەكەن. ول 1964 جىلى جەلتوقساندا كپسس وك - ءنىڭ حاتشىسى تيتوۆتىڭ كوزىنشە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى ماجىلىسىندە ايتقانىن اسان اتا بىلاي كەلتىرىپتى.
- كاك يزۆەستنو، حرۋششيەۆ ساموۆولنو سنياۆ پرەدسوۆمينا كازاحستانا ج.ا. تاشەن ەۆا پريسال ەگو ك نام زام. پرەدوم وبليسپولكوما، دابى پو يزديەۆاتيا ناد ستروپتيۆوستيۋ وپالنوگو پرەمەرە. ودنوكا، توۆاريشش تاشەنيەۆ بلاگوداريا سۆويم نەزاۋريادنىم سپوسوبنوستيام ي چەستنوستي ستال نىنە سامىم ۋۆاجاەمىم چەلوۆەكا نا يۋگە كازاحستانا؟». ( پرەزيدەنت ءارحيۆى. قازاقستان كپ وك – ءنىڭ 1964 ج. جەلتوقسانداعى پلەنۋم ماتەريالى.) تىڭ يگەرۋ كەزىندە كوكشەتاۋ وبلىسىندا سوۆحوز ديرەكتورى، كەيىن اۋدان، تىڭ ولكەسى اتكومىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، قىرعىزىستان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ، كپسس وك ينسپەكتورى، ۋكراينانىڭ پولتاۆا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان ف. مورگۋن دەگەن لاۋازىم يەسى ازامات، ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا ج. تاشەنيەۆتىڭ ىسكەرلىگىن جوعارى باعالاپ جازعان. جوعارىدا ايتتىق، قايتا ايتامىز. ءبىر ەمەس، ەكى بىردەي وزگە ۇلتتىڭ لاۋازىم يەسى جۇكەڭدى توبەسىنە كوتەرە ماقتاۋىنان ارتىق نە، ايتامىز. قازاق ماقتاسا، ءاي، قويشى، ءوزىمىز عوي دەر ەدىك.
تاعى ءبىر ەرلىگى... تاعىدا كارىشال اسا اتاعا جۇگىنەيىك: – سوكپ - نىڭ حح سەزىنەن كەيىن ل.ي. برەجنيەۆ سوكپ وك حاتشىسى بولىپ تاعايىندالادى. ارتىنشا ي.برەجنيەۆ الماتىعا كەلىپ كپ وك بيۋروسىن وتكىزىپ ءوز ورنى، ءبىرىنشى حاتشىلىققا ي.ياكوۆليەۆ، ەكىنشىگە ن. ءجۋريندى وتىرعىزباق بولادى. وسى كەزدە بيۋرو مۇشەلەرى قازاقتار ءۇنسىز قالادى. باسىنۋعا شىداماعان ج. تاشەنيەۆ سۋىرىلىپ شىعىپ: - «قازاقستانداعى يگەرىلگەن تىڭ جەر، ودان وندىرگەن استىق كولەمى الەمگە ايگىلى. بۇل كۇردەلى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا قازاق حالقى، پارتيا ۇيىمى تاربيەلەگەن كادرلار وزدەرىنىڭ قابلەتىن كورسەتتى. ميلليونداعان ادامدار كەلىپ جۇزدەگەن سوۆحوزدار پايدا بولدى. ولارعا ورىسشا اتاۋلار بەرىلدى. وعان قازاقتاردىڭ قارسىلىقتارى بولمادى. ۇلكەن ىستە تالاي ساڭىلاقتار ءوستى. اۋدان وبلىستاردا ورتالىق اپپاراتتا، مينيستر لىكتەردە ەكىنشى حاتشىلىققا لايىق قازاق ازاماتتارى از ەمەس. مىنا وتىرعان وك –نىڭ اۋىلشارۋاشىلعى جونىندەگى حاتشىسى فازىل كارىبجانوۆ كىمنەن كەم. ول ەكىنشى حاتشىلىققا جارامايما؟. وسىنداي داياىن كادرلاردى كوزگە ىلمەۋ مەنى تاڭ قالدىرادى. مەن مۇنى قازاق كادرلارىن بىلگىسى كەلمەگەندىك، نە ولارعا سەنىمسىزدىك تانىتۋ دەپ تۇسىنەمىن. ءبىرىنشى، ەكىنشى حاتشىلىق قىز مەتكە قازاق كادرلارىن جولاتپاۋ بەلگىلى ءبىر داستۇرگە اينالا باستادى.( «ەگە مەن قازاقستان» 08.04.1995 ج.).
جوعارىدا كەلتىرگەندەي سولتۇستىكتەگى اقمولا، كوكشەتاۋ، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستانى بار بەس وبلىستى بىرىكتىرىپ «تىڭ ولكەسى» دەگەن ايماق قۇرىپ رەسەيگە قوسۋ تۋرالى جىمىسقى ساياسات ۇستانعان ن.حرۋششيەۆ، ولكەنى باسقارۋعا ت.ي. سوكولوۆ دەگەن، ءوز ادامىن جىبەرەدى. ت.سوكولوۆ ن.حرۋششيەۆكە ارقالانىپ قازاقستان باسشىلارىنا باعىنباي مىنەز كورسەتەدى. موسۆاعا قارايمىزدەگەن جەلەۋ ايتىپ، بيۋدجەتتى جوسپارلاۋعا قاجەت ماڭىزدى مالىمەت بەرۋدەن باس تارتادى. ت.سوكولوۆتىڭ ارەكەتىنە اشىنعان ج. تاشەنوۆ سەلينوگرادقا كەلىپ، ولكە باسشىسىنىڭ وجار قىلىعىنا قاتاڭ سوگىس بەرەدى. كەمشىلىك ەكىنشى رەت قايتالانسا باسشىنى ورنىنان الىپ 24 ساعات ىشىندە قازاقستاننان قۋىپ شىعاتىنىن ەسكەرتىپ، «تىڭ ولكەسى» ەشقاشان رەسەيگە بەرىلمەيتىنىن شەگەلەپ تۇرىپ ايتادى. بۇل 1960 جىلدىڭ كۇزى ەكەن. سول جىلدارى مينيسترلەر كەڭەسىندە كەلەر جىلى ەلدى وركەندەتۋ جوسپارىن كەلىسكەن جيىندا تىڭ ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.ي.كوزلوۆ دەگەن مىنبەردەن: - جۇمابەك احمەت ۇلى! ءبىز سىزدەردەن ەشتەڭە سۇرامايمىز. تەك، ماسكەۋدىڭ بولگەنىنە تيمەسەڭىزدەر بولعانى» - دەپ، اسقاقتاسا كەرەك. بۇنداي جۇگەنسىزدىككە توزەتىن جۇكەڭبە؟!. سويلەپ تۇرعان كوك ەزۋدى توقتاتىپ قويىپ: - تىڭ ولكەسى قازاقستاننىڭ قۇرامىندا، قازاقستاندى ەلدەگى ورتالىق پارتيا كوميتەتى مەن ۇكىمەتى باسقارادى. ءسىز سول پارتياعا مۇشەسىز. ءسىز وسى سىڭار ەزۋلىگىڭىزدى قويماساڭىز، پارتيادان شىعارىپ، ورنىڭىزدان الامىز. سودان سوڭ، اياق جەتەر جەرىڭىزگە بارىپ ارىزداناتىن بولاسىز» - دەپ، شورت كەسەدى. مۇندايدى كۇتپەگەن كەۋدەمسوق ا.كوزلوۆ جەلى شىققان دوپتاي سالبىراپ ج.تاشەنيەۆتەن كەشىرىم سۇرايدى. بۇل ا.كوزلوۆتىڭ ارتى قۋىس بولسا كەرەك. ونى ن.حرۋششيەۆ قىزمەتىنەن تومەندەتىپ، وسىندا جىبەرگەن ەكەن. بايعۇس ءالىن بىلمەي، ارىستانعا شاۋىپ، مەرت بولا جازدايدى. وسى جيىندا «تىڭ ولكەسى»، ياعني قازاقستاننىڭ بەس وبلىسى رەسەيگە بەرىلمەيتىنى، بۇل جايىندا قايتا ءسوز قوزعاماۋدى جالتاقپايلارعا قاتاڭ ەسكەرتەدى.
كارىشال اسان اتا ج. تاشەنيەۆتىڭ تىم وجەت بولىپ ءوسۋىن، كىتابىندا: - ج. تاشەنيەۆتىڭ وجەت بولىپ ءوسۋى كورشى اۋىلداعى رۋحاني اعاسى ، قارا كۇشپەن ءادىس ايلانى ۇشتاستىرعان كۇش اتاسى، قازاقتى الەمگە تانىتقان قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ دۇنيەنى دۇمبىرلەتكەن داڭقىنىڭ اسەرى. سول داڭق بويىنا سىڭگەندىكتەن ەشكىمنەن، ەش نارسەدەن قورىقپاي، قايمىقپاي وسكەن ادام. كىممەن سويلەسسەدە، ويىن بۇكپەي ەركىن ايتاتىن. ەشكىمگە باس يمەيتىن، ءبىراق باسقانى تومەندەتىپ، كەمسىتپەيتىن، دەپ تۇيىندەيدى.
الاشتىڭ ارداقتىسى اتانعان، مەملەكەت قايراتكەرى جۇمابەك احمەت ۇلىنىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى، اتا باباسىنىڭ بىلەكتىڭ كۇشى، نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ قالعان اتا جۇرتىنىڭ ءبىر پۇشپاعىندا جاتقا بەرمەگەن، ەرلىك ءىسىن باعالاۋ، كەلەشەككە جالعاستىرۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى. ەلىن بولشەكتەت پەگەن ج. تاشەنيەۆتىڭ ارەكەتى، ونى جەبەگەن اللاھتىڭ بەرەكەتى بولماسا قازاقستان بۇگىن الەمدەگى جەر كولەمى جاعىنان 9 مەملەكەت بولۋى، الدە قالاي بولار ەدى... جازبامدى ارداقتى جەرلەسىنە ەسكەرتكىش تۇرعىزۋدى ۇندەگەن كوكشەتاۋلىق ەڭبەك ارداگەرى ش. ءتوقمۋرزيننىڭ جەرگىلىكتى «بۇقپا» گازەتىندەگى «ج. تاشەنيەۆ تاعىلىمى» ماقالاسىنىڭ سوڭعى سوزىمەن اياقتاۋدى ءجون سانادىم. ماقالادا: - «... تۋعان ەلىنىڭ مارتەبەسى، تۇتاستىعى ءۇشىن ارىستانشا ارپالىسقان، باسىن بايگەگە تىككەن ەسىل ەردى قالايشا ۇمىت قالدىرۋعا بولادى. جۇمابەك تاشەنيەۆتىڭ جارقىن ءجۇزى، ويلى كەسكىنى، كەمەنگەر كەلبەتى سوم ەسكەرتكىش بولىپ، جەر شوقتىعى كوكشەتاۋدىڭ ءبىر بيگىندەي، مەن مۇندالاپ تۇرسا، ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا باعا جەتپەس، ونەگە بولارى داۋسىز. بۇل ەلدىگىمىزبەن ەرلىگىمىزدى تانىتاتىن يگى ءىس. مەن بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ەت جۇرەگىممەن تۇيسىنە وتىرىپ جەرلەستەرىمدى وسىنداي يگىلىكتى ءىستى باستاۋعا شاقىرامىن. زامانىندا قازاق دالاسىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قورعاپ قالعان ج. ءتاش ەنيەۆتىڭ ارۋاعى رازى بولسىن دەسەك، بارشامىز بىرلەسە وتىرىپ، ءبىر ەسكەرتكىش قويۋعا مىندەتتىمىز دەپتى، جەرلەس اعامىز.
يا، كەيىنگى ۇرپاق، ەلىن، جەرىن قورعاعان اتا، اعالارىنا قارىزدار. قارىزدىڭ وتەۋى ەسكە الىپ ەسكەرتكىش قويۋمەن قاتار، سولاردان ۇلگى، ءتالىم الىپ، ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاپ، ەڭبەك ەتەتىن تاربيەلى جاستارىمىز بولماق. ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا باستاما كوتەرۋ، ايتۋ وڭاي. سول ەسكەرتكىشتى قويۋعا مەملەكەتتەن لۇقسات الۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس. وسى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا ج. تاشەنيەۆ ءتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. ەسكەرتكىش قويۋ ايتىلىپ جاتىر. ناتيجەسى قالاي، مەرەكەلىك شارا وتەمە ونىدا ويلاستىرىپ جاتقان بيلىكپەن حالىق بارشىعار دەگەن، زور ۇمىتپەن جازبانى اياقتادىم. مەملەكەتتە ءوز قايراتكەرىن حالىققا قاراتىپ قويماي، ەل ارداقتىسىن ۇلىقتاۋدى قولعا الادى دەپ، سەنەمىز. كەلەر كۇنىمىز ارايلى، مەرەكەمىز ءماندى، بىرلىگىمىز بەرەكەلى، نيەتىمىزگە، كوڭىلىمىز ساي بولسىن، اعايىن.
داحان شوكشير ۇلى ءجامشى
