"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە! 

 ەر قاپتاعاي قازاق حاندىعىن قۇرۋشى ءاز جانىبەك حاننىڭ  باتىرلارىنىڭ ءبىرى. بۇرىندىق حاننىڭ قىزمەتىندە بولعان، قاسىم حاننىڭ قاسىنان تابىلعان، حان باتىرلارىن ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولا بىلگەن ايتۋلى تۇلعا. بۇكىل نايمان قولىنىڭ قولباسشىسى. قازاق حاندىعىن قۇرۋ، نىعايتۋ جانە وركەندەتۋ جولىندا اتقارعان ەلەۋلى ەرلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا اتى ءيىسى نايماننىڭ ۇرانىنا اينالعان. ەر قاپتاعاي جونىندە ءسوز باستاماس بۇرىن نايمانداردىڭ بايىرعى اتا-مەكەنىنە، وسىپ-ونگەن ولكەسىنە، سونداي-اق ونىڭ اتا-تەگىنە از-كەم توقتالعاندى ءجون سانادىق:

    نايماندار-ەجەلگى تۇركى تىلدەس ۇلىستاردىڭ ءبىرى. ولار ەرتە كەزدە ەرتىس وزەنى مەن ورحون وزەنى ارالىعىن مەكەن ەتكەن تۇركى تىلدەس كوشپەلى تايپالاردىڭ وداعى رەتىندە جارىققا شىققان. نايماندار 8-عاسىردىڭ ورتا شەنىندە جوعارعى ەرتىس پەن ورحون ارالىعىندا جاساپ، حانگايدان تارباعاتايعا دەيىنگى جەردى الىپ جاتتى[1]. وسىناۋ ۇلان-عايىر دالانى مەكەندەپ، نايمان حاندىعى اتتى مەملەكەت قۇرعان نايماندار اۋىز بىرلىگىنىڭ بولماۋى سالدارىنان شىڭعىس حاننان 1204 جىلى جەڭىلدى. شىڭعىس حان اسكەرى 1205 جىلى بۇقتىرما بويىندا نايماندارمەن سوعىسىپ، ولاردى ءتىپتى توزدىرىپ جىبەردى. نايماننىڭ ءبىر بولىگى مەركىتپەن قوسىلىپ سارىارقا دالاسىنا قاشتى، ءبىر بولىگى كۇشلىكتىڭ سوڭىندا جەتىسۋعا، شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى قاراقىتايدىڭ گۇر حانىنا كەلدى[2]. ەكىنشى ءبىر دەرەكتە كۇشلىك حان باستاعان نايمانداردىڭ جەتىسۋ جەرىنە اياق باسقانىن كورسەتەدى[3]. گۇر حاننىڭ تاعىن تارتىپ العان كۇشلىك، نايماندار مەن مەركىتتەردىڭ بۇكىل قازاق-وزبەك دالالارى مەن قالالارىنا، ءتىپتى قىتايدىڭ قاشقار، حوتان جانە اقسۋ ايماقتارىنا مەكەن جايۋىنا سەبەپكەر بولدى.

             1218 جىلى شىڭعىس حاننىڭ جەبە نويانى باستاعان كۇشتى اسكەر جەتىسۋ جەرىندە جاڭا حاندىق قۇرعان كۇشلىكتىڭ بيليگىن تالقاندادى[4]. وسىمەن نايمان حاندىعى تۇبەگەيلى جويىلدى. ونىڭ باسىم كوپ ساندى حالقى جاڭا قونىسى – جەتىسۋ مەن ەجەلگى قونىسى ەرتىستەن اۋلاق كەتە المادى. ەندى ءبىر بولىگى سارىارقانى مەكەن ەتە وتىرىپ، سىر بويىنا دەيىن قونىستاندى. بۇدان جەتىسۋ مەن سارىارقانى جانە سىر وزەنى بويىن نايمانداردان باسقا رۋ-تايپالار مەكەن ەتپەدى دەگەن ۇعىم شىقپاۋى كەرەك. كۇشلىك بيلىك قۇرعان كەزدە قاشقار، حوتان جانە اقسۋ ايماقتارىنا اۋعان نايماندار مەن مەركىتتەر سول ءوڭىردىڭ وتىرىقشى حالقىنا ءسىڭىپ كەتتى. ءبىر قىزىعى جۇڭگو اۋعان مەركىتتەر وندا حالىق بولىپ قالا الماعانىمەن، قاشقار ماڭىندا مەركىت اتتى جەردى جانە مەركىت اتتى قازاقى قويدى تاريحقا ميراس ەتىپ قالدىردى. كۇنى بۇگىن قاشقار وڭىرىندە ەرەكشە تۇقىمدى مەركىت قويى وسىرىلەدى.  ال ش.ۋاليحانوۆ الاي تاۋىندا(قىرعىزستان، تاجىكستان مەن جۇڭگو شەكارالارىنىڭ قيلىسىندا) كوشىپ-قونىپ جۇرگەن نايماندار تۋرالى جازادى[5]. قىرعىزدىڭ قۇرامىنا ەنگەن، وزدەرىن قىرعىزباي دەگەن اتادان تاراتاتىن قىپشاق، نايمان جانە جۇڭگو رۋلارىن ش.ۋاليحانوۆ قىرعىزعا كىرمە رۋ دەپ كورسەتەدى[6]. قىرعىزداردىڭ وزدەرىنە قىرعىزباي دەگەن ات قويمايتىنى بەلگىلى.  بۇل اتتىڭ ءوزى-اق نايمان، قىپشاق جانە جۇڭگو سىندى قازاق رۋلارىنىڭ قىرعىزداردىڭ قۇرامىنا وزدەرىنىڭ رۋلىق اتتارىن ساقتاي وتىرىپ ءسىڭىپ بارا جاتقانىنان دەرەك بەرەدى.

                 اتاقتى ساياحاتشى پلانو كارپيني مەن گيلوما دە رۋبريك 1245 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا قويلىق قالاسىنان شىعىپ نايمانداردىڭ مەكەنى – الاكولگە، تارباعاتاي تاۋلارىنا بارعانىن جازادى[7]. ارادا ەكى عاسىر وتكەننەن سوڭ نايمانداردىڭ ءبىر شوعىرى سىر وزەنى بويىنان كورىنىس تابادى. بۇعان قازاق حاندىعى قۇرىلعاندا، ونى قۇرۋشى تايپالاردىڭ ءبىرىنىڭ نايمان بولۋى جانە نايمان جولىم ءبيدىڭ 1530-1550 جىلدارى مەرۆ قالاسىنىڭ ءامىرشىسى، نايمان نازار ءبيدىڭ 1570-1580 جىلدارى بالىح قالاسىنىڭ بيلەۋشىسى، نايمان احمەت ءالى اتالىقتىڭ نۇراتالىق كوشپەندىلەردى باسقارۋى[8]، جارمۇقاممەد ءنايمانيدىڭ ياعكۋب ءچارحيدىڭ «تاپسير-ي كالام –ي رابباني »(جاراتۋشىنىڭ سوزدەرىنە تۇسىندىرمە) ەڭبەگىنىڭ كوشىرمەسىن جاساۋى ، جانداۋلەت ءبيدىڭ اتالىق قىزمەتىن اتقارۋى[9] دالەل بولا الادى.

    وسىناۋ ۇلان-عايىر دالانى مەكەن ەتكەن نايمانداردان نە ءبىر قاس باتىرلار، اۋزى دۋالى بيلەر، ءدىلمار شەشەندەر مەن ايتۋلى انشىلەر شىققان. ءبىز بۇل ماقالامىزدا اتى اڭىزعا اينالعان، بۇكىل نايماننىڭ ۇرانى بولعان ەر قاپتاعايعا جانە ونىڭ اتا-تەگىنە توقتالامىز. شەجىرەگە جۇگىنسەك قاپتاعايدىڭ اتا-تەگى بىلاي تاراتىلادى: نايمان -ورتا ءجۇزدىڭ التى ارىسىنىڭ ءبىرى. بۇل ەل-جۇرتقا ءمالىم. ال نايمان شالدان بەلگىباي(وكىرەش)، بەلگىبايدان ءسۇيىنشى، سۇگىرشى، وتەگەن تۋادى. سۇيىنشىدەن تولەگەتاي(تولەك اتاي)، تولەگەتايدان جۇڭگو(قىنتاي)، قىتايدان قاراكەرەي، ماتاي، سادىر جانە ءدورتۋىل بولىپ تورتكە بولىنەدى. جۇڭگو 36 جاسىندا قايتىس بولعاندىقتان ونىڭ بالالارىن تولەگەتاي باعىپ وسىرەدى. سول سەبەپتى ول تورتەۋىن 4 تولەگەتاي نەمەسە تولەگەتايدىڭ 4 ءبورىسى دەپ اتاعان. ال ماتايدان اتالىق(كەلداۋلەت)، قاپتاعاي(بىرجىگىت) جانە كەنجە(ءىزباسار) تارايدى[10]. ال قىتايدا شىققان نايمان شەجىرەسىندە[11]، ماتايدان اتالىق(كەلداۋلەت)، قاپتاعاي(كەلمامبەت نەمەسە جانداۋلەت) جانە كەنجە(جۇزجىگىت) تارايدى دەپ كورسەتەدى. شەجىرەلەردىڭ باسىم كوپ بولىگى وسى نۇسقانى قۇپتايدى. كەيدە قاپتاعايدىڭ شىن اتى قولداس ەدى دەۋشىلەردە كەزدەسەدى. ازان شاقىرىپ قويعان اتى مەيلى كەلداۋلەت، جانداۋلەت نەمەسە قولداس بولسىن، ول كىسىنىڭ ەلگە تانىلعان ەسىمى-قاپتاعاي. «قاپتاعاي» دەپ مونعولشا جابايى تۇيەنىڭ بۋراسىن ايتادى. وتە قاھارلى، شامكوس جانۋار. كونە تۇركىلەردە، اسىرەسە نايمانداردا باتىرلارىن بۇقا، بۋرا، قاپتاعاي، قابان، باراق، توبەت دەپ اتايتىن ءۇردىس بولعان[12]. قاس باتىرلاردى بۇلايشا اتاۋ بىرىنشىدەن جاۋعا ايبات كورسەتۋ ءۇشىن كەرەك بولسا، ەكىنشىدەن باتىرلاردى انتالاعان جاۋدان قۇپيا ۇستاۋ ءۇشىن كەرەك بولعان. مەنىڭ كونە كوز قاريالاردان ەستۋىمشە، تۇڭعىش جاۋعا شابۋىلداپ شىققان جاس جىگىت «قاپتاعايلاپ شاپ!» دەپ ۇرانداتىپ، جاۋدىڭ شەبىن تاس تالقان ەتىپ، جەڭىسكە جەتكەن. سول شايقاستان سوڭ ەل-جۇرتى باتىردى قاپتاعاي اتاپ كەتكەن دەيدى. قالاي بولعان كۇندە دە قاپتاعاي، باتىر بابامىزدىڭ جاناما اتى.

   "ءشوپ شىققان جەرىنە شىعادى" دەمەۋشىمە ەدى ءبىزدىڭ قازاق. سول سەبەپتى ءبىز ەر قاپتاعايدىڭ اتا-باباسىنا، سونداي-اق ولاردىڭ كىم بولعانىنا از-كەم توقتالايىق: نايمان شالدان بەلگىباي(وكىرەش)، بەلگىبايدان ءسۇيىنشى، سۇگىرشى جانە وتەگەن تارايدى. قازاق شەجىرەلەرى مەن تاريحي جىر-داستانداردا جوعارىداعى اتا-بابالار تۋرالى ايتۋىنداي-اق ايتىلادى. ءبىراق تاريحي دەرەك كوزدەرىندە وكىرەش بابا بەيىتىنىڭ وزبەكستاننىڭ سامارقان قالاسى تۇبىندەگى ەكەندىگى، وعان وزبەك نايماندارىنىڭ 1988 جىلى بەلگى قويعاندىعى عانا ايتىلادى[13].  ال قالعان تۇلعالارا قاتىستى ەشقانداي تاريحي مالىمەت كەزدەسپەيدى. ال ءسۇيىنشىنىڭ ۇلى، قاپپتاعايدىڭ  اتاسى-تولەگەتاي تۋرالى تاريحي مالىمەتتەر از دا بولسا كەزدەسەدى. م.تىنىشپايەۆ[14] ءوزىنىڭ 17 اتاسى بولىپ كەلەتىن تولەگەتايدىڭ نايماننىڭ كوشباسشىسى جانە اسا بەدەلدى تاريحي تۇلعا بولعانىن ايتادى. جالپى قازاققا اتى ءمالىم قىلىش قوجانىڭ قىزىن ايەلدىككە العانىن باياندايدى. سامارقاننىڭ اكىمى ءارى سوندا مەدرەسە سالدىرعان الشىن ءجالاڭتوس باتىر قوجانىڭ قىزىن الماقشى بولىپ ءسوز سالعاندا، قوجالار ءجالاڭتوستى قارادان شىققانسىڭ دەپ قىزدارىن بەرمەيدى. سوندا ءجالاڭتوس ءوزىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى جاعىنان تولەگەتايدان ەش كەم ەمەستىگىن كولدەنەڭ تارتادى. ونىڭ نەمەرەسى ەرتورىنىڭ ەسىمحاننىڭ (1630 جىلى) زامانداسى بولعاندىعى تولەگەتايدىڭ حV عاسىر شاماسىندا ءومىر سۇرگەنىن راستايدى. ەكىنشى دالەل تولەگەتاي مەن قىلىشتى قوجانىڭ ءبىر جەرگە جەرلەنگەنى، ولاردىڭ باستارىنا ەرتەدە تامنان كۇمبەز تۇرعىزىلعانى، سونداي-اق  ولاردى ءتاۋاپ ەتۋشىلەر ءىزىنىڭ كۇنى-بۇگىن سارقىلماۋى بولىپ تابىلادى. م.ءامىرحانوۆ[15] 2005 جىلى «ايعاق» گازەتىنە سۇحبات بەرىپ، تولەگەتاي ۇرپاقتارىنىڭ قور قۇرىپ، بابامىزدىڭ قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانى اۋماعىنداعى كونە كۇمبەزىنىڭ ورنىنا وسى زامانعى ساۋلەت ونەرىنە ساي كەسەنە تۇرعىزىلىپ جاتقانىن حابارلادى. سول جىلدىڭ سوڭىنا قاراي سالىنىپ بىتكەن كەشەندى كەسەنە بۇگىندەرى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە.

ال ەندى تولەگەتايدىڭ ۇلى، قاپتاعايدىڭ اتاسى–جۇڭگو بيگە  توقتالايىق: مەنىڭ ويىمشا، قىتايدىڭ اتاسى ءسۇيىنشى  ۇرپاعىم جۇڭگو سياقتى كوپ بولسىن دەپ ىرىمداپ، جاڭا تۋعان نەمەرەسىنە جۇڭگو دەپ ات قويعان. بۇلاي دەيتىنىم جۇڭگو نايمان ىشىندە وسكەن ەل. تەك قىتايدىڭ ۇلى تولەگەتايدان تاراعان، بۇگىندەرى جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىندا تەرريتورياسىندا تۇرىپ جاتقان نايمانداردىڭ ءبىر ءوزى ميلليوننان اسىپ جىعىلادى.  وعان قازاقستاندا تۇراتىن ءبىر ميلليون ۇرپاعىن(مولشەرمەن) قوسساق، قازاقتىڭ 2 ميلليونى ءبىر اتانىڭ بالاسى بولىپ شىعا كەلەدى. ناقتى ەسەپ جۇرگىزەتىن بولساق بۇل كورسەتكىش بۇدان الدە قايدا كوپ بولىپ شىعۋى دا مۇمكىن.

                  شەجىرەشى ق.قاناپيا ۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا[15]، جۇڭگو جاس كەزىنەن شاۋجاي قاعىندى كورمەي ەر بولىپ ەسەيىپ، نايمان اكەسىنىڭ( دۇرىسى تولەگەتايدىڭ-اۆت.) جولىن قۋىپ 18 جاسىندا جۇڭگو بي اتانعان. جۇڭگو بابامىز قالىڭدىق تاڭداپ ءجۇرىپ 25 جاسىندا قىرعىز قىزى مازبۋرانى الادى. ارعىن ايمان باتىرمەن اڭ اۋلاۋعا شىققاندا ءوز بۇركىتى وزىنە ءتۇسىپ مەرت بولادى. ال ن.وسپان ۇلىنىڭ پىكىرىنشە[16] جۇڭگو ءبىر سوعىستا قازا تاۋىپ، ونىڭ ءتورت بالاسى تولەگەتايدىڭ قولىندا ەرجەتەدى دە، "ءتورت تولەگەتاي" اتالىپ كەتەدى. تاراقتى اقسەلەۋ[17] جەزقازعان وڭىرىندەگى قاراجال قالاسىنىڭ تۇبىندەگى جۇڭگو دەپ اتالاتىن جەردى تولەگەتايدىڭ بالاسى قىتايدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان اتاۋ دەپ قارايدى. ونى ءسۇيىنشى مەن سۇگىرشى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر ءبولىمىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا دەيىن وسى جۇڭگو ماڭىنداعى اقتاۋ، قىزىلتاۋ، اتاسۋ وزەنى وڭىرلەرىن  مەكەندەگەنىن  تاريحي دەرەك رەتىندە العا تارتادى.

              ەندى جۇڭگو ءبيدىڭ ۇلى، قاپتاعايدىڭ اكەسى – ماتايعا توقتالىپ وتەيىك: الماتى وبلىسىندا ەكى بىردەي ەلدى-مەكەن مەن ءبىر تاۋ ماتاي اتىمەن اتالادى. ناقتىراق ايتساق، ىلە وزەنىنىڭ سولتۇستىگىندەگى ۇلكەن تاۋدىڭ ماتاي تاۋى اتانۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ول تاۋ جونىندە اڭىز اڭگىمە ەل اۋزىندا بىلاي باياندالادى: ىلە وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى تەرىسكەي الاتاۋدىڭ شەلەك وڭىرىندەگى تۇسىندا باقاي اتتى بيىك تاۋ بار. بۇل تاۋدى البان رۋىنىڭ باقاي اتتى باتىرى مەكەندەپتى. ىلە وزەنىنىڭ سولتۇستىگىندەگى كۇنگەي الاتاۋدىڭ شەلەككە تۇسپا-تۇس كەلەتىن بولىگىندەگى تاۋ-ماتاي تاۋى اتالادى. بۇل تاۋدى نايماننىڭ ماتاي باتىرى مەكەندەپتى. بۇل ەكى باتىر بىر-بىرىمەن جاقسى قارىم-قاتناستا بولىپتى. ىلە وزەنى ەكى رۋلى ەلدى ءبولىپ تۇرعاندىقتان بىر-بىرىنە جاۋ تيسە نەمەسە ءبىرىن-بىرى قوناققا نەمەسە ايتۋلى اسقا شاقىراتىن بولسا، تاۋ باسىنان وت جاعىپ بەلگى بەرەتىن بولعان. ەگەر قايسى تاۋدىڭ باسىنان ءبىر جەردەن وت شىعىپ، ءتۇتىن بۋداقتاسا، ولارعا جاۋ تيگەنىنىڭ حابارى بولادى ەكەن. باقاي تاۋىنىڭ باسىنان ءبىر جەردەن ءتۇتىن بۋداقتاسا، البان جاعىنا جاۋ تيگەنىنىڭ بەلگىسى بولىپ، ماتايلار(نايماندار) كومەككە كەلەدى ەكەن دە، ماتاي تاۋىنىڭ ءبىر جەرىنەن ءتۇتىن بۋداقتاسا، ماتايلارعا جاۋ تيگەن بولىپ، الباندار كومەككە كەلەدى ەكەن. ال تاۋ باسىنان ەكى جەردەن وت جانىپ، ءتۇتىن بۋداقتاسا، سول وڭىردە ۇلكەن اس نەمەسە توي بولاتىنىڭ بەلگىسى ەكەن. مىنە ءبىز بۇدان قازاقتىڭ رۋ-تايپالارىنىڭ اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتىڭ قانداي كۇشتى بولعانىن بايقايمىز.. ەكىنشى جاعىنان ماتايدىڭ دا جاي ادام ەمەس، ەل سۇراعان باتىر بولعاندىعىن، اڭىزدىڭ استىندا استارلى اقيقاتتىڭ جاتقانىن بايقايمىز.

              شەجىرە دەرەكتەرىنىڭ بارلىعى ماتايدان ۇلكەن ۇلى دەپ كەلداۋلەت بي اتالىقتى كورسەتەدى. كەلداۋلەت ءارى بي ءارى حان ورداسىندا اتالىق ياعني حانزادالاردىڭ تاربيەشىسى بولعان كىسى. كەيىن كەلە لاۋازىم اتىمەن ەلگە تانىمال بولعان دا اتالىق اتالىپ كەتكەن. ال ەكىنشى ۇلى-كەلمامبەت باتىرلىعىمەن ەلگە تانىلىپ، قاپتاعاي دەگەن اتپەن تاريح ساحاناسىندا قالعان. ءۇشىنشى ۇلى-جۇزجىگىت ماتايدىڭ كەنجەسى بولعاننان سوڭ با، الدە باسقا ءبىر سەبەپتەرى بولدىما كەنجە دەگەن اتتى يەلەنىتى.

                ءبىز بۇل ەڭبەگىمىزدە ماقالا تاقىرىبىنا ساي ماتايدىڭ ەكىنشى ۇلى-ەر قاپتاعاي جونىندە ىزدەنىستەر جاسايمىز. اتاقتى جازۋشىمىز يلياس ەسەنبەرلين "كوشپەندىلەر " تريلوگياسىندا[19] قازاق حاندىعى قۇرىلماي تۇرعاندا نايمانداردىڭ ءابىلقايىر حاننىڭ قول استىندا بولعاندىعى، قاپتاعايدىڭ ونىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى باياندالادى. ءابىلقايىر حان جاستاي قايتىس بولعان ۇلى-شاح بۋداقتىڭ اسىن بەرگەندە، قاپتاعايدىڭ نەمەرەسى قاراجال باتىر كۇرەستەن باس جۇلدەنى جەڭىپ العان. شاح بۋداقتىڭ 1451 جىلى تۋىلىپ 1460 جىلى قايتىس بولعانىن[20] ەسەپكە الساق، بۇل استىڭ 1461 جىلى وتكەنى انىقتالادى.

               1465 جىلى ءاز جانىبەك سۇلتان مەن كەرەي سۇلتان ءابىلقايىر ورداسىنان ءبولىنىپ شىققاندا، ولاردىڭ نەگىزگى قولداۋشىلارىنىڭ ءبىرى -وسى قاپتاعاي باتىر باستاعان نايمان ەلى بولدى. يلياس ەسەنبەرلين [21] قاپتاعايدى نايماننىڭ اتى شۋلى باس باتىرى، اتان جىلىك بالۋان، ايداھارعا قارسى بارار جۇرەك جۇتقان جان ەدى دەپ سۋرەتتەيدى. وسى ەڭبەكتىڭ ەندى ءبىر جەرىندە باسقا باتىرلار سياقتى ول مىڭباسى ەمەس ەدى دەپ، ونىڭ تۇمەنباسى ەكەنىن ەسكە سالادى. تاعى دا وسى كىتاپتا[22] قاسىم سۇلتاننىڭ قاپتاعاي باتىرمەن بىرگە بۇرىندىق حاننىڭ ورداسىنا بارىپ وراق باتىردى قۇتقارعانى، سودان ءبىر جىل وتكەننەن سوڭ قاسىم سۇلتاننىڭ حان تاعىنا وتىرعاندىعى جازىلادى. قاسىم 1511-1518 جىلدارى حاندىق قۇردى. مىنە ءبىز بۇدان اتالعان وقيعانىڭ  1510 جىلدارى بولعانىن بايقايمىز. زاڭعار جازۋشىمىز ق.ءجۇمادىلوۆ[23] قاپتاعاي بابامىزدىڭ ءقابىرىنىڭ تۇركىستان وڭىرىندە، ەجەلگى ساۋران قامالىنىڭ تۇبىندە جاتقانىن، 1993 جىلى تۇركىستان، ساۋران ماڭايىندا تۇراتىن اعايىنداردىڭ قاپتاعاي بابامىزدىڭ تۋعانىنا 500 جىل تولۋىنا ارناپ، اس بەرگەنىن باياندايدى. بۇل دەرەك بويىنشا قاپتاعاي بابامىز 1493 جىلى تۋىلعان بولىپ شىعادى. بابامىزدىڭ تۋىلعان جىلى تۋرالى ءالى دە ىزدەنۋگە تۋرا كەلەدى. ءابىلقايىر حاننىڭ ۇلى-شاح بۋداقتىڭ اسىندا(1461 جىلى)، قاپتاعايدىڭ نەمەرەسىنىڭ جۇلدە العانىن ەسكەرسەك، قاپتاعاي بابامىز كەم دەگەندە 50 جاستا بولىپ شىعادى. وسى دەرەكتى نەگىزگە الساق  بابامىز 1411 جىلداردىڭ ار جاق بەر جاعىندا تۋىلعان بولىپ شىعىدى. قازاق حاندىعى قۇرىلعان 1465 جىلى 54 جاستا بولادى. ال قاسىم حان تاققا وتىرعان 1511 جىلى 100 جاسقا كەلگەن بولادى.

              ال قاپتاعاي بابامىزدىڭ قايتىس بولعان جىلى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ بۇل جونىندە دە تياناقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. ق. التىنبايەۆ "سەگىز ارىس، توعىز تاڭبا" اتتى ماقالاسىندا[24] بۇكىل نايماننىڭ ۇرانىنا اينالعان ماتايدىڭ ەكىنشى ۇلى- قاپتاعايدى 1500 جىلعا تامان قازاق قولىنىڭ ۇيعىر حانى ابدىراشيتپەن سوعىسىندا ەمىل وزەنى جاعاسىندا قازا تاپقان دەپ كورسەتەدى. ەگەر قاپتاعاي بابامىز ۇيعىر حانى ابدىراشيتپەن بولعان سوعىستا قايتىس بولدى دەگەندى ەسەپكە الار بولساق، وندا بۇل سوعىس ناقتى قاي جىلى بولدى دەگەندە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كورەيىك. ۇيعىر تاريحشىسى ءسابيت ۇيعۇري «ۇيعۇرناما» اتتى ەڭبەگىندە[25] ءابدىراشيت حان 1545 جىلى قوسىن باستاپ كەلىپ، جەتىسۋ جەرىندەگى كوتەرىلىسشى قازاقتار مەن قىرعىزداردى اياۋسىز جانىشتادى دەپ جازادى. ال ءدال وسى جاعدايدى يلياس ەسەنبەرلين[26] بىلاي سۋرەتتەيدى: 1537  جىلى وزبەكتىڭ حانى ابدۋللاح پەن موعولستاننىڭ حانى ابدراشيت كۇش بىرىكتىرىپ قازاقتاردىڭ جەرىنە شابۋىل جاسادى، سونداي-اق ولاردىڭ جەرىنىڭ ءبىر ءبولىمىن ەكەۋ ارا ءبولىپ الدى. قازاقتاردىڭ ءبىر بولىگى سول كەزدە بوس جاتقان سارىارقا دالاسىنا قاراي ىعىستى. بۇل جەردە ۇيعىر تاريحشىسى ۇيالماي-قىزارماي جەتىسۋ جەرىن ۇيعىر حاندىعىنىڭ جەرى دەپ، قازاقتاردى بۇلىكشى ەتىپ كورسەتسە، ي. ەسەنبەرلين ءابدىراشيت پەن ابدوللاح حانداردى قازاق جەرىنە سىرتتان كەلگەن باسقىنشى رەتىندە كورسەتەدى. ارينە بۇل ەكى كوزقاراستىڭ سوڭعىسى قۇپتاۋعا تۇرادى. شىڭعىس حان زامانىنان  بۇرىن دا، كەيىن دە التاي، تارباعاتاي تاۋلارىن، سونداي-اق جەتىسۋ جەرىن قازاقتاردىڭ مەكەن ەتكەندىگى، ونىڭ ىشىندە تولەگەتايدان تارايتىن نايمانداردىڭ اتا-مەكەنىنىڭ وسى ءوڭىر بولعاندىعىن شەتەل، ورىس جانە قازاق تاريحشىلارى ءبىر اۋىزدان مويىندايدى[27-40]. ءسابيت ۇيۇري مىرزاعا جوعارىدا كەلتىرىلگەن كىتاپتاردى وقىپ شىقسا، سونان سوڭ بارىپ ايتار ءۋاجىن ايتسا دۇرىس بولار. وزبەك حاننىڭ قول استىندا بولعان قاشقار قالاسىنىڭ ءامىرشىسى-ابدىراشيت حاننىڭ قازاق دالاسىنا ۇستەمدىك جۇرگىزۋى مۇمكىن ەمەس.  جەتىسۋدى ءوڭىرىن ۇيعىرلاردىڭ بايىرعى جەرى ەتىپ كورسەتۋ تاريحقا جاسالعان تەڭدەسسىز قيانات ەكەنىن ول كىسىنىڭ، سونداي-اق اتالمىش كىتاپتى وقىعىنداردىڭ ءبىلىپ جۇرگەنى دۇرىس بولادى. بىزشە بۇل قىرعىن سوعىس 1537 جىلى بولعان. ەر قاپتاعاي بابامىز وسى شايقاستا قازا بولعان بولسا، وندا ول 1537 جىلى قايتىس بولعان بولىپ شىعادى.

                  ال شايقاس قاي جەردە بولدى دەگەنگە كەلەر بولساق، تارباعاتاي تاۋى وڭىرىندەگى ەمىل وزەنى بويىندا بولدى دەگەن ق.التىنبايەۆتىڭ[41] كوزقاراسىن قۇپتاۋعا تۇرا كەلەدى. سەبەبى تارباعاتاي تاۋى ەجەلدەن نايمانداردىڭ، ونىڭ ىشىندە ماتايلاردىڭ بايىرعى اتا قونىسى بولعان. ونى جوعارىداعى تاريحي دالەلدەرمەن ءبىر كىسىدەي-اق دالەلدەدىك. تاريحشى-گەوگراف عالىم م.سەرىكبايەۆ پايىمداۋىنشا[42] 1777 جىلعى ورىس قارتاسى جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ شىعىسىن قاپتاعاي تاۋى دەپ كورسەتكەن. ال 1887 جىلى جارىق كورگەن مۇشكەنوۆتىڭ كارتاسىندا قازىرگى جوڭعار قاقپاسى قاپتاعاي بەكەتى دەپ جازىلعان. ءتىپتى سەمەنوۆ-تيان شانسكييدىڭ 1913 جىلعى «رەسەي» دەگەن كارتاسىندا قاپتاعاي بەكەتى دەلىنگەن. سونداي-اق جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندە قاپتاعاي دەگەن وزەن دە بار. ءتىپتى وسى اۆتور سونىمەن قاتار شىڭعىس تاۋدىڭ اتىنىڭ ەرتەرەكتە نايمان كۇرە ەكەندىگىندە ەسكە سالادى. 2014 جىلى اباي اتاعا زيارات ەتىپ بارعانىمدا سول وڭىردەگى شەجىرەشى اقساقالدا(ءاتى-جونىن ۇمىتىپ قالىپپىن-اۆت.)  شىڭعىستاۋدىڭ بيىك شوقىسىن نايمان بيىگى دەپ اتالاتىنىن ايقان ەدى. وسىعان قاراپ 1537 جىعى سوعىستان ىعىسقان نايمانداردىڭ ءبىر بولىگى شىڭعىس تاۋىن ءبىر از جىل مەكەن ەتكەن بولۋى كەرەك دەگەن وي تۋادى. ال شوقان ۋاليحانوۆ[43] قازىرگى قىتايدىڭ الاشانكوۋ تەمىر جول بەكەتى ورنالاسقان جەردەگى قىتايدىڭ بايىرعى قاراۋىلىن "قاپتاعاي" قاراۋىلى دەپ ءوز ەڭبەگىنىڭ 3 جەرىندە انىق كورسەتەدى. ال ر.م.زاكرجيەۆسكييدىڭ[44] 1891 جىلعى «ازياتتىق روسسيانىڭ وڭتۇستىك شەكارا ءوڭىرىنىڭ كارتاسى» دەگەن ەڭبەگىندە دە جۇڭگو قاراۋىلىنىڭ اتىن "كاپتاگاي" دەپ كورسەتەدى.

               جوعارىداعى دالەلدەردىڭ بارلىعى قازىرگى توقتا تاۋىن قاپتاعاي تاۋى دەپ كورسەتسە، قىتايدىڭ كازىرگى الاشانكوۋ تەمىر جول بەكەتى ورنالاسقان جەردى قاپتاعاي بەكەتى دەپ كورسەتەدى. نە سەبەپتى بۇل جەرلەر قاپتاعاي بابامىزدىڭ اتىمەن اتالدى؟ ەندى وسى ماسەلەگە ازدى-كوپتى وي جۇگىرتىپ كورەلىك. جوعارىدا كەلتىرىلگەن تاريحي قۇجاتتاردان مەن تاريحي جىر داستانداردان[45-47] اڭعاراتىنىمىز 1723 جىلعى "اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاماعا" دەيىن ماتايلاردىڭ اتا-مەكەنى قازىرگى توقتا(قاپتاعاي)، بارلىق(قىزاي) تاۋلارى مەن الاكول ماڭى بولعان. ەگەر وسى تاۋلار ماڭىنداعى ەميل وزەنى بويىندا قاپتاعاي بابامىز قاشقاردىڭ ءامىرى-ابدراشيت حانمەن شايقاستا قايتىس بولعان بولسا، وندا بابامىز سول ماڭعا جەرلەنگەن بولىپ شىعادى. ماتايدان تارايتىن قاپتاعايلار قاپتاعاي تاۋىن ياعني قازىرگى توقتا تاۋىن مەكەن ەتكەندىكتەن، باتىر بابامىز قازىرگى قىتايدىڭ الاشانكوۋ تەمىر جول بەكەتى  ماڭىنا جەرلەنگەن. سول سەبەپتى بابامىز جاتقان جەردىڭ اتىمەن سونداعى قاراۋىل "قاپتاعاي" قاراۋىلى اتالعان. بۇل سوزىمە دالەل رەتىندە نەمىس زەرتتەۋشىسى الەكساندر شرەنكتىڭ جول جازباسىن[48] ۇسىنامىن. ول 1842 جىلدىڭ 10-31 شىلدەسىندە قاپتاعاي جانە بارلىق تاۋلارىنىڭ ارالىعىنداعى جازىقپەن ءجۇرىپ وتكەنىن جازادى. مۇندا دا قازىرگى بارلىق تاۋى قاپتاعاي تاۋى دەپ جازىلادى. سونداي-اق ول ىرىمشىل ازياتتىقتار قاپتاعاي قاراۋىلىندا تاۋدىڭ رۋحىنا ارناپ قۇربان شالىپ، تىنىش اۋا رايىن تىلەيدى. شىعىستان سوعاتىن جەلدى قازاقتاردىڭ "ەبى" جەلى دەپ اتايتىنىن دا تىلگە تيەك ەتەدى.  قازاقتار ەشقاشان تاۋعا ارناپ قۇربان شالماعان. ولار تەك ءتاڭىردىڭ، سونداي-اق ومىردەن وتكەن قاسيەتتى اتا-بابا ارۋاقتارىنىڭ رازىلىعى الۋ ءۇشىن قۇربان شالعان. بۇل ءۇردىس كۇنى-بۇگىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل جەردە ساياحاتشى قازاقتاردىڭ قاپتاعاي بابامىزدىڭ ارۋاعىنا ارناپ شالعان قۇرباندىقتارىن، قاپتاعاي تاۋىنا ارناپ شالدى دەپ قاتە تۇسىنگەن. قازاقتاردىڭ قاپتاعاي قاراۋىلىنىڭ تۇبىندە قۇربان شالعانىنان-اق، ول جەردە قاپتاعاي بابامىزدىڭ جاتقانى اڭعارىلادى. 1849 جىلدىڭ 9 تامىزىندا اعىلشىندىق ساياحاتشى توماس ۆيتدام اتكينسون جۇبايى ليۋسي اتكينسونمەن الاكولدى جاعالاي ءوتىپ، شاۋەشەككە بارۋ ءۇشىن جۇڭگو قاراۋىلىنان رۇقسات الۋعا بارعانىن جازادى[49]. قاراۋىلدان وتكەن سوڭ سالقىن جەردە اعاش ۇستىنە توسەلگەن كىلەم ۇستىندە راحاتتانىپ وتىرعان جۇڭگو وفيسەرلەرىنە كەزىگەدى. ولاردىڭ وڭ جاعىندا الىستا كەسەنە تۇردى، ال سول جاعىندا شاعىن وزەن اعىپ جاتتى دەپ سۋرەتتەيدى اعىلشىندىق ساياحاتشى.  مەنىڭ ويىمشا بۇل قاپتاعاي بابامىزدىڭ كەسەنەسى. سول سەبەپتى دە جۇڭگو قاراۋىلىنىڭ اتى قاپتاعاي قاراۋىلى اتالعان.

             مىنە ءبىز بۇدان بۇگىندەرى "جوڭعار قاقپاسى"، "الاشانكوۋ" بەكەتى دەپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ تاريحتا "قاپتاعاي" قاقپاسى، "قاپتاعاي" بەكەتى بولعانىن اڭعارامىز. بىرنەشە جىل بۇرىن ءدال وسى ءوڭىردى ەگجەي-تەگجەيلى ارالاپ شىققان اۆتور الاكولدىڭ ماڭىنان قاپتاعايدىڭ تۋعان اعاسى- كەلداۋلەت بي اتالىقتان تارايتىن قىزايلاردىڭ كۇمبىرلى كۇمبەزدەرىن كورىپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ قايتقان بولاتىن. مۇقامەتجان تىنىشپايەۆشە ءاردايىم جاۋدىڭ وتىندە بولعان نايمانداردان، بىلايشا ايتقاندا ماتاي بابادان تاراعان اتا-بابالارىمىزدىڭ جۇرگەن جەر، باسقان ىزىنەن  بىزگە جەتكەن اسىل مۇرا، باي قازىنا بولىپ تابىلادى. وسى جولداردىڭ اۆتورى بارلىق تاۋىنىڭ بايىرعى اتىنىڭ قىزاي تاۋى بولعانىن تاريحي دالەلدەرمەن انىقتاپ شىقتى. اللا ءساتىن سالسا بۇل ماقالامدا جاقىن ارادا جاريالانادى.

                قورىتىپ ايتقاندا كوشپەلى وزبەك حانى ءابىلقايىردىڭ ۇلى-شاح بۋداقتىڭ 1461 جىلى وتكەن اسىندا قاپتاعاي بابامىزدى نەمەرەسىنىڭ پالۋاندىقتىڭ جۇلدەسىن جەڭىپ العانىن ەسەپكە الساق، قاپتاعاي بابامىز كەم دەگەندە 50 جاستا دەپ قاراساق، وندا بابامىز 1411 جىلداردىڭ ار جاق بەر جاعىندا تۋىلعان بولىپ شىعىدى. قازاق حاندىعى قۇرىلعان 1465 جىلى 54 جاستا بولادى. ال قاسىم حان تاققا وتىرعان 1511 جىلى 100 جاسقا كەلگەن بولىپ شىعا كەلەدى. ال ءاز جانىبەك حاندىق قۇرعان 1465 جىلى 15 جاستاعى بالا باتىر بولدى دەپ ەسەپتەسەك،  وندا 1450 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بولىپ،  قاسىم حان حاندىق قۇرعان 1511 جىلى 61 جاستا، ال 1537 جىلعى قاشقاردىڭ ءامىرى-ابدىراشيت حانمەن بولعان سوعىستا 87 جاسىندا قايتىس بولعان بولىپ شىعادى. قاپتاعاي بابامىزدىڭ تۋىلعان، قايتىس بولعان جىلدارى تۋرالى ايتىلعان ۋاجدەر تەك بولجام عانا بولىپ تابىلادى. ول تۋرالى جالعاستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. قالاي بولعان كۇندە دە قاپتاعاي بابامىز ءاز جانىبەك حاننىڭ، بۇرىندىق حاننىڭ جانە قاسىم حاننىڭ جانىنان تابىلا بىلگەن ايتۋلى تۇلعا. ول  قازاق حاندىعىنىڭ قۇرۋشىلىردىڭ ءبىرى، سونداي-اق ونى كوركەيتىپ-نىعايتۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. قاسىم حاننان سوڭعى باس-باسىنا بيلىك قۇرىپ، ورتالىق حاندىق السىرەگەن تۇستا ياعني1518-1537 جىلدارى باتىر بابامىزدىڭ تارباعاتاي وڭىرىندەگى ەمىل وزەنى جاعاسىندا اتا-مەكەنىن سىرتقى جاۋدان قورعاۋ ءۇشىن اتقا قونعانى، قان مايداندا قايتىس بولعانى اڭعارىلادى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم قازاق حاندىعى قۇرىلعانىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ەر قاپتاعايدىڭ تاريحي باعاسىن بەرىپ، ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ەسىندە  قالدىرۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي شارالار وتكىزىلسە دۇرىس بولار ەدى دەگەن ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. ارينە "جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل" دەمەيمە اتام قازاق. ەل بولىپ ەلدىگىمىزدى كورسەتسەك، جۇرت بولىپ جۇمىلا قيمىلداساق المايتىن قامالىمىزدىڭ، اسپايتىن اسۋىمىزدىڭ بولمايتىنى انىق. دۇركىرەتىپ اس بەرىپ، ات شاپتىرعانشا عىلىمي كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرىپ، ناقتى ءىس-شارالار اتقارىلسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. الاش ازاماتتارىنا ايتار ۇسىنىسىم، تاستار ۇندەۋىم تومەندەگىدەي:

1. جاعىراپياداعى "جوڭعار" قاقپاسى دەگەن اتاۋ ماعان مۇلدە ۇنامايدى. ول لاپ ەتىپ كەلگەلى تۇرعان جاۋدى كوز الدىڭا ەلەستەتەدى. ونىڭ ورنىنا تاريحي اتاۋى قاپتاعايدى قايتارىپ، "قاپتاعاي" قاقپاسى دەگەن اتاۋ ەنگىزىلسە.
2. دوستىق ەلدى-مەكەنىنىڭ جانە تەمىر جول بەكەتىنىڭ اتىن تاريحي اتاۋىمەن ياعني "قاپتاعاي" اۋىلى جانە "قاپتاعاي" بەكەتى دەپ اتاساق. دوستىقتى كەرەك ەتكەن بولسا جۇڭگو جاعى ءوز ەلدى-مەكەنى مەن بەكەتىن الاشانكوۋ(阿拉山口) دەپ اتاماي، دوستىق(友谊) دەپ اتار ەدى.
3. قازىرگى دوستىق اۋىلىنىڭ ورتالىق الاڭىنا نەمەسە تەمىر جول بەكەتىنىڭ الاڭىنا اتقا ءمىنىپ ءتۇرعان ايبارلى ءمۇسىنى ورناتىلسا، كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن وتانشىلدىق تاربيەنىڭ تاپتىرماس قۇرالى بولار ەدى.

                 ەگەر جوعارىداعى شارالاردى ءساتتى ىسكە اسىرا الساق ءبىر جاعىنان 550 جىلدىعىن ۇلىقتاعان بولامىز. ال ەكىنشى جاعىنان قازاق حاندىعىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى، بۇرىندىق جانە قاسىم حانداردىڭ  حاندىعىنىڭ نىعايۋىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوسۋشى، سونداي-اق  بۇكىل نايماننىڭ ۇرانىنا اينالعان باتىر بابامىزدىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىمىزدى از دا بولسا اقتاعان بولار ەدىك دەگەن ىزگى تىلەگىممەن ءسوزىمدى ءتامامداعىم كەلەدى.

 ەسكەرتۋ: بۇل ماقالانىڭ العاشقى نۇسقاسى قحر شۇار-نىڭ قۇلجا قالاسىنان شىعىتىن «ىلە ايدىنى» جۋرنالىنىڭ 2012 جىلعى №2 سانىندا جاريلانعان.  اتالمىش ماقالاعا تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ، جۇرت نازارىنا قايتالاي ۇسىنىپ وتىرمىن.

رايىس قاجى اريپجان ۇلى

    (ح.ع.كانديداتى)

               پايدالانىلعان ادەبيەتتەر

1.مىڭجان ۇلى ن. قازاقتىڭ كونە تاريحى./(دايىنداعان م.قاني)

   ─الماتى: جالىن، 1993. -165 ب.

2. ارتىقبايەۆ ج.و.(جاۋاپتى رەداكتورى) بۇلانتى شايقاسى.

    ─قاراعاندى: -1998، 18 ب.

3. مادانوۆ ح. قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى. "ءقمابي

     باسپاسى"، -الماتى:  -1998، -245 ب.

4. قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسى. "قالامگەر شىعارماشىلىق

          بىرلەستىگى"،  -1991. -23 ب.

5. چ.ۆاليحانوۆ. سوبرانيە سوچينەنيي ۆ پياتي توماح. توم 3.

       ─الماتى: گلاۆنايا رەداكسيا كازاحسكوي سوۆەتسكوي

       ەنسيكلوپەديي، -1985. 315ب.

6. چ.ۆاليحانوۆ. سوبرانيە سوچينەنيي ۆ پياتي توماح. توم 3.

          ─الماتى: گلاۆنايا رەداكسيا كازاحسكوي سوۆەتسكوي

         ەنسيكلوپەديي، -1985. 348-349 بب.

7. پلانو كارپيني ي گيلوم دە رۋبرۋكا. پۋتەشەستۆيا ۆ ۆوستوچنىە

         سترانى.    -الماتى: "عىلىم"، -1993. -34،-100،-117 بب.

8. تىنىشپايەۆ م. يستوريا كازاحسكوگو نارودا. -الماتى: "سانات".

         -1998. -87 ب.

9. دەربىسالييەۆ ءا. قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى. -الماتى: "راۋان".

          -1995. -172-173 بب.

10. مۇسابەك ۇلى د.. "امانات"-شەجىرە مۇراسى. «زاڭعار»

         باسپاحاناسى، -2006. -40ب.

11. وسپان ۇلى ن.، زارقۇمار ۇلى ق. قاتارلىلار. قازاق شەجىرەسى. قحر

          شىڭ جاڭ جاستار-ورەندەر باسپاسى. ء-ۇرىمجى: -1996. 270ب.

12. اقجاسار ق.، سالىقباي ءا. قۇراستىرعان. توعىز تاڭبالى

         نايماندار. -استانا: «استانا پوليگرافيا»، 216 ب.

13. كامال قاجى ءابدىراحمان. تولەگەتاي بابا. اڭىز بەن اڭعارىم.

          /http://yvision.kz/post/387276

14. تىنىشپايەۆ م. "يستوريا كازاحسكوگو ناروددا". -الماتى: "سانات"

         باسپاسى، 1998 . - 88 ب.

15. گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكەدەمياسى. نايماننىڭ ءبىر بالاسى-

      باعانالى. -الماتى: -1998. -8 ب.

16. وسپان ۇلى ن.، زارقۇمار ۇلى ق. قاتارلىلار. قازاق شەجىرەسى. "قحر

       شيڭ جاڭ جاستار-ورەندەر باسپاسى"،  ء-ۇرىمجى: -1996. -297-305 بب.

17. وسپان ۇلى ن.، زارقۇمار ۇلى ق. قاتارلىلار. قازاق شەجىرەسى. "قحر

       شيڭ جاڭ جاستار-ورەندەر باسپاسى"،  ء-ۇرىمجى: -1996.، 238ب.

18. تاراقتى اقسەلەۋ. بالتالى، باعانالى ەل امان بول. شەجىرە. –

       الماتى: "قازاق ۋنيۆەرسيتەتى"، -1993. -93 ب.

19. ەسەنبەرلين ي. كوچيەۆنيكي. يستوريچەسكايا تريلوگيا. -موسكۆا:

        "حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا"، -1983. -13 ب.

20. كلياشتورنىي س.گ.، سۋلتانوۆ ت.ي. كازاحستان. لەتوپيس ترەح

        تىسياچەلەتيي. -الما-اتا: "راۋان"، -1992. -243 ب.

21. ەسەنبەرلين ي. كوچيەۆنيكي. يستوريچەسكايا تريلوگيا. -موسكۆا:

         "حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا"، -1983. -50 ب.

22. ەسەنبەرلين ي. كوشپەندىلەر. الماس قىلىش. 334 ب.

       http://adebikz.com

23. اقجاسار ق. سالىقباي ءا. قۇراس. نايماندار: عىلىمي زەرتتەۋلەر.

       ماقالالار، شەجىرە. –استانا: «استانا پوليگرافياسى»، -216 ب.

24. اقجاسار ق.، سالىقباي ءا. قۇراس. نايماندار: عىلىمي زەرتتەۋلەر.

      ماقالالار، شەجىرە. –استانا: «استانا پوليگرافياسى»، -30 ب.

25. ۇيعۇري س. ۇيعۇرناما(ۇيعۇرلار ءھاققيدا ۇمۇمۇ ءماعلۇمات).

        - ءالمۇتا: 2005. -261ب.

26. ەسەنبەرلين ي. كوچيەۆنيكي. يستوريچەسكايا تريلوگيا. -موسكۆا:

     "حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا"، -1983. -248 ب.

27. رۋميانسيەۆ پ.پ. ۋەزدى جەتىسۋ/سوست.:ج.كارييەۆا، ب.نۇرجەكەيەۆ.

       – الماتى: توو «جالىن باسپاسى»، 2000. -36ب.

28. و.ارتىقبايەۆ. بۇلانتى شايقاسى. قاراعاندى: رمق «پوليگرافيا»

      ءوب. -1998. -18ب.

29. پلانو كارپيني ي گيلوما دە رۋبريك. پۋتەشەستۆيا

     ۆ ۆوستوچنىە سترانى. –الماتى: گىلىم. 1993. -100،118 بەتتەر.

30. اريستوۆ ن.ا. ەتنوگەنەز ي ەتنيچەسكايا يستوريا كازاحسكوگو

      نارودا. 2-ە يزدانيە، دوپولنەننوە. –الماتى: "التىن كىتاپ"،

2007. -270،271بب.
2008. قۇراس. ق. اقجاسار، ءا. سالىقباي. توعىز تامعالى

      نايماندار. –الماتى: "استانا پوليگرافيا"، -9 ب.

32. ز.قينايات ۇلى. مونگول ءۇستىرتىن مەكەن ەتكەن سوڭعى تۇركى

      تايپالارى: IX-XII عاسىر. استانا: ەلوردا، 2001. -93 بەت.

33. قۇراس. قونىسباي اقجاسار، ابدىلدابەك سالىقباي.

      نايماندار: عىلىمي زەرتتەۋلەر. ماقالالار، شەجىرە.

–استانا: «استانا پوليگرافياسى»، -30 بەت.

34. ەسەنبەرلين ي. كوچيەۆنيكي. يستوريچەسكايا تريلوگيا. – موسكۆا:

      «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا»، 1983. -85ب.

35. كەنجەبايەۆ ب. تۇرىك قاعاناتىنان بۇگىنگە دەيىن. –الماتى:

      "انا ءتىلى" باسپاسى ج ش س، 2004. -59ب.

36. رۋميانسيەۆ پ.پ. ۋەزدى جەتىسۋ/سوست.:ج.كارييەۆا، ب.نۇرجەكەيەۆ.

      –الماتى: توو «جالىن باسپاسى»، 2000. -30ب.

37. مىڭجان ن. قازاقتىڭ كونە تاريحى. –الماتى: "جالىن" ، -
38. -260ب.
39. وربۇلاق شايقاسى.تاريحي شىعارمالار. قۇراستىرعان-سۇلتانبەك

       ەشمۇحامبەتوۆ. –الماتى: "جالىن باسپاسى" ج ش س، 2003. -44ب.

39. وربۇلاق شايقاسى.تاريحي شىعارمالار. قۇراستىرعان-سۇلتانبەك

       ەشمۇحامبەتوۆ. –الماتى: "جالىن باسپاسى" ج ش س، 2003. -214ب.

40. قاليلاحانوۆ ت. قازاقناما. –الماتى: "ابزال-اي" باسپاسى،
41. 3-كىتاپ. -97ب.
42. اقجاسار ق.، سالىقباي ءا. قۇراس. نايماندار: عىلىمي زەرتتەۋلەر.

        ماقالالار، شەجىرە. –استانا: «استانا پوليگرافياسى»، -30 ب.

42. "جاس قازاق" گازاتى، №12(64)، 31 ناۋرىز، 2006 جىل.
43. چ.چ.ۆاليحانوۆ. سوبرانيە سوچينەنيي ۆ پياتي توماح. توم 2.

         ─الماتى: گلاۆنايا رەداكسيا كازاحسكوي سوۆەتسكوي ەنسيكلوپەديي،

         -1985. -335، -337، 340 بب.

44. اتلاس تۋرانا نا سستاريننىح كارتاح: وراز پروستراننتۆا-

          پروسترانستۆو وبرازوۆ. ت.35 م.: «ديزاين. ينفورماسيا.

          كارتوگرافيا»، -الماتى-موسكۆا. -2008. – ستر. 441.

45. قۇراس. ا.نىسانباي. ءۇش پايعامپار. –الماتى: "ءداۋىر"، 1992.

       -156-183بب.

46. جولدى ۇلى ت. شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق جيناعى.

          ەكىنشى توم. -استانا: "ەلوردا"،  2002. -313 بەت.

47. ءداۋىت ۇلى س. الماس قىلىش. باتىرلار جىرى. –الماتى: "جالىن"،
48. -8-40 بب.
49. نەمەسكيە يسسلەدوۆاتەلي ۆ كازاحستانە.چاست 1. /پەر. س نەم.

       ل.ا. زاحاروۆوي/سوست. ي.ۆ.ەروفەيەۆا. –الماتى: "سانات"، 2006.

        -162، -163 بب.

49. پەرۆىە انگلييسكيە پۋتەشەستۆەننيكي ۆ كازاحسكوي ستەپي. /پەر.

       س انگل. د.م.كوستينوي/سوست. ي.ۆ.ەروفەيەۆا. –الماتى: "سانات"،

2006. -300 ب.